चेतनमिति शेषः । चेतनं परस्परतो भिन्नमाहुः । यथोक्तम् । "जननमरणकारणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चऽ; इति । अन्यत् चेतनात्, अचेतनं भिदोज्खितमाहुः । *७,३९* नन्वीश्वरानभ्युपगमे कस्यापि प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, सर्गाद्यसम्भवादीश्वराख्यं तृतीयं तत्त्वमङ्गीकरणीयम् । तत्कथं नाङ्गीकुर्वन्तीत्यत आह अचेतनस्येति ॥ *७,४०* अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते निगद्यते साङ्खयैरिति शेषः । तथाहि । चेतनः सङ्घातपरार्थत्वादिहेसिद्धः । अचेतनं च व्यक्तं प्रत्यक्षादिसिद्धम् अव्यक्तं च कारणकार्यविभागादिहेतुसिद्धम् । नचैवमनन्यथासिद्धमीश्वरे प्रमाणमस्ति । अचेतनस्यैव प्रधानस्य कर्तृत्वेन सर्गाद्युपपत्तेरदृष्टेश्वरकल्पनानुपपत्तेरिति मन्यन्त इति । नन्वचेतनं चेतनानधिष्ठितं क्वपि न प्रवृत्तिमदुपलब्धम् । ततः प्रधानस्याधिष्ठात्रेश्वरेण भाव्यमित्यत उक्तम् स्वातन्त्र्येणेति ॥ चेतनाधिष्ठानेन विनेत्यर्थः । त(य)थोक्तम् । "वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषस्य विमोक्षनिमित्तं यथा प्रवृत्तिः प्रधानस्यऽ; इति । *७,४४* अन्यद्भिदोज्खितमित्युक्तम् । तदसत् । अचेतनानामपि चेतनवत्परस्परतो भेदस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वादित्यत आह परस्परेति ॥ परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत्
cetanamiti śeṣaḥ / cetanaṃ parasparato bhinnamāhuḥ / yathoktam / "jananamaraṇakāraṇānāṃ pratiniyamādayugapatpravṛtteśca / puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayācca'; iti / anyat cetanāt, acetanaṃ bhidojkhitamāhuḥ / *7,39* nanvīśvarānabhyupagame kasyāpi pravṛttyanupapatteḥ, sargādyasambhavādīśvarākhyaṃ tṛtīyaṃ tattvamaṅgīkaraṇīyam / tatkathaṃ nāṅgīkurvantītyata āha acetanasyeti // *7,40* acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate nigadyate sāṅkhayairiti śeṣaḥ / tathāhi / cetanaḥ saṅghātaparārthatvādihesiddhaḥ / acetanaṃ ca vyaktaṃ pratyakṣādisiddham avyaktaṃ ca kāraṇakāryavibhāgādihetusiddham / nacaivamananyathāsiddhamīśvare pramāṇamasti / acetanasyaiva pradhānasya kartṛtvena sargādyupapatteradṛṣṭeśvarakalpanānupapatteriti manyanta iti / nanvacetanaṃ cetanānadhiṣṭhitaṃ kvapi na pravṛttimadupalabdham / tataḥ pradhānasyādhiṣṭhātreśvareṇa bhāvyamityata uktam svātantryeṇeti // cetanādhiṣṭhānena vinetyarthaḥ / ta(ya)thoktam / "vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya / puruṣasya vimokṣanimittaṃ yathā pravṛttiḥ pradhānasya'; iti / *7,44* anyadbhidojkhitamityuktam / tadasat / acetanānāmapi cetanavatparasparato bhedasya pratyakṣādisiddhatvādityata āha paraspareti // parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.