पदार्थानां षडेवेति नियमाभावपक्षे ऽपि हि यस्माद्धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाया आकरो भवेदयं पक्षः, तस्माद्धर्मधर्माणामाश्रयाभेदे ऽवश्यमङ्गीकार्ये तत्र धर्मधर्म्यादिव्यवहारान्यथानुपपत्त्या विशेषो ऽङ्गीकरणीय इति योज्यम् । खनिः आकरः । *७,५५८* एतदुक्तं भवति । धर्मपदार्थं द्रव्यादिभ्यो भिन्नमभ्युपगच्छन्प्रष्टव्यः । अस्तित्वादिधर्मेष्वप्यस्तित्वादिकमस्ति न वा । नेति पक्षे ऽनुभवविरोधः । अस्तित्वं न ज्ञेयं नाभिधेयमिति स्वक्रियाविरोधश्च । अन्यथा द्रव्यादिष्वपि तदभावापत्तिः । आद्ये तदाश्रयतो भिन्नमभिन्नं वा । आद्ये तत्राप्यस्तित्वाद्यन्तरमित्यनवस्था स्यात् । द्वितीये त्वस्ति तावत्तत्रापि धर्मधर्म्यादिव्यवहारः । स चानुपपद्यमानो विशेषं गमयतीति । किञ्च धर्मगता धर्मा यदि आश्रयाभिन्नास्तदा किं द्रव्यादिगतास्तित्वादिधर्मैरपराद्धम् । येन ते द्रव्यादितो भिद्येरन् । योगक्षेमसाम्यात् । ततस्तेषामेव द्रव्याद्यभेदे सति पुनर्व्यवहारान्यथानुपपत्त्या द्रव्यादिष्वेव विशेषसिद्धिः (इति) । *७,५६०* नन्वस्त्येव द्रव्यादिधर्मेष्वस्तित्वादिष्वप्यस्तित्वादिकम् । तच्चाश्रयतो भिन्नमेव । नचैवं धर्मस्यानवधिकधर्मसन्तानादनवस्थादोषः । उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावेनादोषत्वात् । यथाऽहुः"मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्थां हि दूषणम्ऽ; इति । यदर्थमुत्तरोत्तरानुसरणं तन्मूलमुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा । ततो भिन्ननिमित्ततयोपपद्यमानो व्यवहारो न विशेषमाक्षेप्तुमलमित्यत आह सामान्यस्यापीति ॥ सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः । नाङ्गीकृतः ॥। सामान्यस्य गोत्वादेः, सामान्यं सत्तालक्षणम् । गुणस्य च रूपादेः, सङ्खयापृथक्तवादिगुणः अत अनवस्थाभयादेव हि नाङ्गीकृतः । अयमाशयः । सामान्यस्यापि सामान्यं तावत्परेण नाङ्गीकृतम् । तथा गुणस्यापि गुणो नाङ्गीकृतः । तत्कस्मादिति वक्तव्यम् । न तावत्प्रतीत्यभावात् । सद्गोत्वं चतुर्विंशतिगुणा रूपाद्रसः पृथगिति प्रतिभासस्य दुरपह्नवत्वात् । नच न सद्गोत्वमित्यादि बाधकमस्ति येन प्रतीतस्यापि परित्यागः । गोत्वं न सत्तावदपरसामान्यशून्यत्वाद्विशेषवत्, गुणा न गुणवन्तो ऽद्रव्यत्वात्क्रियावदित्यादिबाधकमस्तीति चेन्न । विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात् । दृष्टान्तयोः(श्च)साध्यविकलत्वाच्च । यदि गोत्वादौ सत्ता स्यात्तदा सत्तायामपि स्यात् । तथा चात्माश्रयत्वमिति चेन्न । सत्तान्तरत्वोपपत्तेः । किञ्च प्रतीतेः किमात्माश्रयता करिष्यति । अन्यथा प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वं न स्यात् । आत्माश्रयभयाद्यतः प्रमेयत्वादिव्यावृत्तिः तस्यैव विपक्षत्वात् । उक्तं च"कथं स्ववृत्तिरिष्या चेद्यथान्यत्रेति गृह्यताम् । प्रमाणं शरणं वृत्तौ न भिन्नाभिन्नतेयताऽ; इति । गुणानामपि गुणवत्त्वे द्रव्यलक्षणयोगाद्द्रव्यतापत्तिरिति चेन्न । प्रतीतिमनुरुद्धय लक्षणान्तरस्य कर्तव्यत्वात् । तस्मात्सामान्ये सामान्यं गुणे च गुणः अनवस्थाभयादेव नाङ्गीक्रियत इत्येव वक्तव्यम् । यथाऽह"व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करो ऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रहःऽ; इति । नचानवच्छिन्ना सामान्यपरम्परा गुणपरम्परा चोत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धे हेतुः । तथाच यथा सा दूषणं तथा प्रकृतापि दूषणमेव । न चेत्सापि न स्यादिति सामान्यादेरपि सामान्याद्यङ्गीकार्यं स्यात् । यदि कथञ्चिज्ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वं तत्र व्युत्पद्येत । तर्हि वयमप्यत्र तद्व्युत्पादयिष्याम इति । *७,५६५* यदि कश्चिद्वैयात्याद्ब्रूयात् । अस्त्येव सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो निर्बाधप्रतीतिसिद्धत्वात् । उत्पत्तिज्ञप्त्यप्रतिबन्धहेतोरनवस्थाया दोषत्वायोगात् । अतो नैतन्न्यायेन धर्मपरम्परानवस्थाभयान्निवारणीयेति । तत्राह स चेति ॥ ॥। स च यदि नानवस्था क्वचिद् भवेत्
padārthānāṃ ṣaḍeveti niyamābhāvapakṣe 'pi hi yasmāddharmasya dharmasantānādanavasthāyā ākaro bhavedayaṃ pakṣaḥ, tasmāddharmadharmāṇāmāśrayābhede 'vaśyamaṅgīkārye tatra dharmadharmyādivyavahārānyathānupapattyā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīya iti yojyam / khaniḥ ākaraḥ / *7,558* etaduktaṃ bhavati / dharmapadārthaṃ dravyādibhyo bhinnamabhyupagacchanpraṣṭavyaḥ / astitvādidharmeṣvapyastitvādikamasti na vā / neti pakṣe 'nubhavavirodhaḥ / astitvaṃ na jñeyaṃ nābhidheyamiti svakriyāvirodhaśca / anyathā dravyādiṣvapi tadabhāvāpattiḥ / ādye tadāśrayato bhinnamabhinnaṃ vā / ādye tatrāpyastitvādyantaramityanavasthā syāt / dvitīye tvasti tāvattatrāpi dharmadharmyādivyavahāraḥ / sa cānupapadyamāno viśeṣaṃ gamayatīti / kiñca dharmagatā dharmā yadi āśrayābhinnāstadā kiṃ dravyādigatāstitvādidharmairaparāddham / yena te dravyādito bhidyeran / yogakṣemasāmyāt / tatasteṣāmeva dravyādyabhede sati punarvyavahārānyathānupapattyā dravyādiṣveva viśeṣasiddhiḥ (iti) / *7,560* nanvastyeva dravyādidharmeṣvastitvādiṣvapyastitvādikam / taccāśrayato bhinnameva / nacaivaṃ dharmasyānavadhikadharmasantānādanavasthādoṣaḥ / utpattijñaptipratibandhakatvābhāvenādoṣatvāt / yathā'huḥ"mūlakṣayakarīṃ prāhuranavasthāṃ hi dūṣaṇam'; iti / yadarthamuttarottarānusaraṇaṃ tanmūlamutpattirjñaptirvā / tato bhinnanimittatayopapadyamāno vyavahāro na viśeṣamākṣeptumalamityata āha sāmānyasyāpīti // sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ / nāṅgīkṛtaḥ ... sāmānyasya gotvādeḥ, sāmānyaṃ sattālakṣaṇam / guṇasya ca rūpādeḥ, saṅkhayāpṛthaktavādiguṇaḥ ata anavasthābhayādeva hi nāṅgīkṛtaḥ / ayamāśayaḥ / sāmānyasyāpi sāmānyaṃ tāvatpareṇa nāṅgīkṛtam / tathā guṇasyāpi guṇo nāṅgīkṛtaḥ / tatkasmāditi vaktavyam / na tāvatpratītyabhāvāt / sadgotvaṃ caturviṃśatiguṇā rūpādrasaḥ pṛthagiti pratibhāsasya durapahnavatvāt / naca na sadgotvamityādi bādhakamasti yena pratītasyāpi parityāgaḥ / gotvaṃ na sattāvadaparasāmānyaśūnyatvādviśeṣavat, guṇā na guṇavanto 'dravyatvātkriyāvadityādibādhakamastīti cenna / vipakṣe bādhakābhāvenāprayojakatvāt / dṛṣṭāntayoḥ(śca)sādhyavikalatvācca / yadi gotvādau sattā syāttadā sattāyāmapi syāt / tathā cātmāśrayatvamiti cenna / sattāntaratvopapatteḥ / kiñca pratīteḥ kimātmāśrayatā kariṣyati / anyathā prameyatvādīnāṃ kevalānvayitvaṃ na syāt / ātmāśrayabhayādyataḥ prameyatvādivyāvṛttiḥ tasyaiva vipakṣatvāt / uktaṃ ca"kathaṃ svavṛttiriṣyā cedyathānyatreti gṛhyatām / pramāṇaṃ śaraṇaṃ vṛttau na bhinnābhinnateyatā'; iti / guṇānāmapi guṇavattve dravyalakṣaṇayogāddravyatāpattiriti cenna / pratītimanuruddhaya lakṣaṇāntarasya kartavyatvāt / tasmātsāmānye sāmānyaṃ guṇe ca guṇaḥ anavasthābhayādeva nāṅgīkriyata ityeva vaktavyam / yathā'ha"vyakterabhedastulyatvaṃ saṅkaro 'thānavasthitiḥ / rūpahānirasambandho jātibādhakasaṅgrahaḥ'; iti / nacānavacchinnā sāmānyaparamparā guṇaparamparā cotpattijñaptipratibandhe hetuḥ / tathāca yathā sā dūṣaṇaṃ tathā prakṛtāpi dūṣaṇameva / na cetsāpi na syāditi sāmānyāderapi sāmānyādyaṅgīkāryaṃ syāt / yadi kathañcijjñaptipratibandhakatvaṃ tatra vyutpadyeta / tarhi vayamapyatra tadvyutpādayiṣyāma iti / *7,565* yadi kaścidvaiyātyādbrūyāt / astyeva sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo nirbādhapratītisiddhatvāt / utpattijñaptyapratibandhahetoranavasthāyā doṣatvāyogāt / ato naitannyāyena dharmaparamparānavasthābhayānnivāraṇīyeti / tatrāha sa ceti // ... sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.