अत्र नाश इत्युपलक्षणम् । यत्र सत्स्वेवावयवेष्ववयविनो ऽभावः सति गुणिनि गुणस्याभावस्तत्र भेदाभेदावित्यादि द्रष्टव्यम् । अन्यथा यत्रावयवावयव्यादीनां युगपद्विनाशस्तत्र भेदाभेदावुक्तौ न स्याताम् । इदमुक्तं भवति । सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादित्यनेन हेतुनावयव्यादीनामवयवादिभ्यो भेदमात्रं वा साध्यते ऽत्यन्तभेदो वा । आद्ये सिद्धसाधनता भागासिद्धिश्च । तथाहि । सत्यप्यु(त्यु)पादाने कदाचिदुपादेयमसत् । यथा पटः । एवं सत्यपि द्रव्ये केचिद्गुणा असन्तो यथा पाकजादयः । तथा सत्यप्या(त्येवा)श्रये काश्चित्क्रिया असत्यो यथा पटचलनादयः । जातिश्च काचित्सति जातिमत्यसती । यथा ब्राह्मणम् । तत्र भेदाभेदयोरङ्गीकाराद्भेदसाधनं सिद्धविषयम् । गगनतद्भागयोरीश्वराद्याश्रितज्ञानादिगुणक्रियाजातिष्वभावाद्भागासिद्धत्वं हेतोः इति । न द्वितीयः । कालात्ययापदिष्टत्वात् । अभेदस्य प्रागुपपादितत्वादुपपादयिष्यमाणत्वाच्चेति । *७,५७३* स्यादेतत् । यथा भेदसाधकानां व्यपदेशभेदादीनां विशेषाश्रयेणैवान्यथासिद्धिरुक्ता । तथा सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वस्यापि विशेषणैव निर्वाहः क्रियताम् । किं भेदाभेदाभ्युपगमेन । मैवम् । विशेषस्य भेदकार्यव्यवहारमात्रनिर्वाहकत्वेन विनाशं प्रत्यनिर्वाहकत्वात् । सकलभेदकायर्कारित्वे विशेषो भेद एव, न तत्प्रतिनिधिः स्यात् । किञ्चानेकाश्रितस्यावयविनो द्वित्वादेश्चाश्रयेणात्यान्ताभेदे सत्याश्रयणामपि परस्परमभेदः प्रसज्यते । तत्परिहारार्थं तावदवश्यं तत्र भेदो ऽङ्गीकरणीयः । नचावच्छेदकेन विना भेदाभेदभूमेः सङ्ग्रहः स्यादित्ययावदाश्रयभावित्वमेव ग्राह्यम् । तत्रापि विशेष एव सङ्करं वारयिष्यतीति तु निरस्तम् । किञ्च प्रमाणानुसारिणक्ष व्यवस्था नतु स्वेच्छानुसारिणी । प्रमाणं तु भेदाभेदाववगाहत इति वक्ष्यते । ननु अनित्यद्रव्याश्रिता एकत्वादयो ऽपि गुणाः किं भेदवन्तस्तेषामपि द्रव्यकार्यतया तदुत्तरक्षणभावित्वादिति । मैवम् । उक्तोत्तरत्वात् । उक्तं ह्येतत् । उपादानद्रव्यं गुणवदुपादेयतया परिणमत इति । *७,५७६* ननु भेदाभेदावेकत्र विरुद्धौ । तत्कथमयावदाश्रयभाविनामवयविगुणकमर्सामान्यानामवयवादिभिर्भेदार्भेदाभ्युपगम इत्यत आह विशेषमेवेति ॥ विशेषमेव संश्रित्य ॥। भेदाभेदावेकत्र भवत इति सम्बन्धः । अवधारणं कालादिभेदव्यावृत्त्यर्थम् । *७,५७७* कथं विशेषाश्रयणे विरोधशान्तिरित्यत आह विरोध इति ॥ ॥। विशेषो बलवान् यतः बलवान्भेदकार्यकारण इति शेषः । ततो विशेषं समाश्रित्यैकत्र भेदाभेदौ भवत इत्यन्वयः । अयमर्थः । भेदो हि विरोधशान्तिहेतुः । तथाहि । क्वचिदाश्रयभेदो यथा मधुरायां देवदत्तसद्भावः स्रुघ्ने तदभावः । क्वचित्कालाभेदो यथा मधुरायामेव देवदत्तस्य भावाभावौ । क्वचित्प्रतियोगिभेदो यथा गवयो गोघटाभ्यां सदृशो विसदृशश्चेति । भेदप्रतिनिधिश्च विशेष इत्युक्तम् । अतः कथमसौ भेदाभेदावेकदैवैकत्रैव नावस्थापयेदिति । एवं तर्ह्यतिप्रसङ्गः । सर्वत्र विशेषमाश्रित्य विरोधस्योत्सादयितुं शक्यत्वादित्यत आह दृष्टीति ॥ दृष्टिप्रमाणतश्चैव ॥। दृष्टिश्च तत्प्रमाणं च । प्रमाणभूता दृष्टिरित्यर्थः । ततो भेदाभेदौ न विरुद्धाविति सम्बन्धः । चशब्दो विशेषेण सह दृष्टेः समुच्चये । न स्वेच्छामात्रेण भेदाभेदावित्युपेत्य विशेषेण विरोधाभावो ऽभिधीयते । येनातिप्रसङ्गः स्यादित्येवशब्दः । उक्तं तावदवयवावयव्याद्यभेदग्राहिणी दृष्टिरस्ति । सम्बद्धवस्तुबुद्धितो विलक्षणतयानुव्यवसायात् । अस्ति च भेदग्राहिणी सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादिति हेतुजनिता दृष्टिरिति । नचैते बाध्यबाधके । अन्यतराननुवृत्तिप्रसङ्गात् । नापि प्रतिपक्षभूते । प्रतिपत्तृणामुभयोदासीनतापत्तेः । चैवम् न । अतो द्वयोरपि प्रामाण्यतश्च भेदाभेदयोरवगतयोनर् विरोधः । तदिदमुक्तम् प्रमाणत इति ॥ *७,५७९* ननु भ(व)वेतां भेदाभेदवेकत्रैवैकदेव प्रमितौ । तथापि कथं विरोधशान्तिरित्यत आह विरोध इति ॥ ॥। विरोधो दर्शने कथम्
atra nāśa ityupalakṣaṇam / yatra satsvevāvayaveṣvavayavino 'bhāvaḥ sati guṇini guṇasyābhāvastatra bhedābhedāvityādi draṣṭavyam / anyathā yatrāvayavāvayavyādīnāṃ yugapadvināśastatra bhedābhedāvuktau na syātām / idamuktaṃ bhavati / satyapi tasminnasattvādityanena hetunāvayavyādīnāmavayavādibhyo bhedamātraṃ vā sādhyate 'tyantabhedo vā / ādye siddhasādhanatā bhāgāsiddhiśca / tathāhi / satyapyu(tyu)pādāne kadācidupādeyamasat / yathā paṭaḥ / evaṃ satyapi dravye kecidguṇā asanto yathā pākajādayaḥ / tathā satyapyā(tyevā)śraye kāścitkriyā asatyo yathā paṭacalanādayaḥ / jātiśca kācitsati jātimatyasatī / yathā brāhmaṇam / tatra bhedābhedayoraṅgīkārādbhedasādhanaṃ siddhaviṣayam / gaganatadbhāgayorīśvarādyāśritajñānādiguṇakriyājātiṣvabhāvādbhāgāsiddhatvaṃ hetoḥ iti / na dvitīyaḥ / kālātyayāpadiṣṭatvāt / abhedasya prāgupapāditatvādupapādayiṣyamāṇatvācceti / *7,573* syādetat / yathā bhedasādhakānāṃ vyapadeśabhedādīnāṃ viśeṣāśrayeṇaivānyathāsiddhiruktā / tathā satyapi tasminnasattvasyāpi viśeṣaṇaiva nirvāhaḥ kriyatām / kiṃ bhedābhedābhyupagamena / maivam / viśeṣasya bhedakāryavyavahāramātranirvāhakatvena vināśaṃ pratyanirvāhakatvāt / sakalabhedakāyarkāritve viśeṣo bheda eva, na tatpratinidhiḥ syāt / kiñcānekāśritasyāvayavino dvitvādeścāśrayeṇātyāntābhede satyāśrayaṇāmapi parasparamabhedaḥ prasajyate / tatparihārārthaṃ tāvadavaśyaṃ tatra bhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / nacāvacchedakena vinā bhedābhedabhūmeḥ saṅgrahaḥ syādityayāvadāśrayabhāvitvameva grāhyam / tatrāpi viśeṣa eva saṅkaraṃ vārayiṣyatīti tu nirastam / kiñca pramāṇānusāriṇakṣa vyavasthā natu svecchānusāriṇī / pramāṇaṃ tu bhedābhedāvavagāhata iti vakṣyate / nanu anityadravyāśritā ekatvādayo 'pi guṇāḥ kiṃ bhedavantasteṣāmapi dravyakāryatayā taduttarakṣaṇabhāvitvāditi / maivam / uktottaratvāt / uktaṃ hyetat / upādānadravyaṃ guṇavadupādeyatayā pariṇamata iti / *7,576* nanu bhedābhedāvekatra viruddhau / tatkathamayāvadāśrayabhāvināmavayaviguṇakamarsāmānyānāmavayavādibhirbhedārbhedābhyupagama ityata āha viśeṣameveti // viśeṣameva saṃśritya ... bhedābhedāvekatra bhavata iti sambandhaḥ / avadhāraṇaṃ kālādibhedavyāvṛttyartham / *7,577* kathaṃ viśeṣāśrayaṇe virodhaśāntirityata āha virodha iti // ... viśeṣo balavān yataḥ balavānbhedakāryakāraṇa iti śeṣaḥ / tato viśeṣaṃ samāśrityaikatra bhedābhedau bhavata ityanvayaḥ / ayamarthaḥ / bhedo hi virodhaśāntihetuḥ / tathāhi / kvacidāśrayabhedo yathā madhurāyāṃ devadattasadbhāvaḥ srughne tadabhāvaḥ / kvacitkālābhedo yathā madhurāyāmeva devadattasya bhāvābhāvau / kvacitpratiyogibhedo yathā gavayo goghaṭābhyāṃ sadṛśo visadṛśaśceti / bhedapratinidhiśca viśeṣa ityuktam / ataḥ kathamasau bhedābhedāvekadaivaikatraiva nāvasthāpayediti / evaṃ tarhyatiprasaṅgaḥ / sarvatra viśeṣamāśritya virodhasyotsādayituṃ śakyatvādityata āha dṛṣṭīti // dṛṣṭipramāṇataścaiva ... dṛṣṭiśca tatpramāṇaṃ ca / pramāṇabhūtā dṛṣṭirityarthaḥ / tato bhedābhedau na viruddhāviti sambandhaḥ / caśabdo viśeṣeṇa saha dṛṣṭeḥ samuccaye / na svecchāmātreṇa bhedābhedāvityupetya viśeṣeṇa virodhābhāvo 'bhidhīyate / yenātiprasaṅgaḥ syādityevaśabdaḥ / uktaṃ tāvadavayavāvayavyādyabhedagrāhiṇī dṛṣṭirasti / sambaddhavastubuddhito vilakṣaṇatayānuvyavasāyāt / asti ca bhedagrāhiṇī satyapi tasminnasattvāditi hetujanitā dṛṣṭiriti / nacaite bādhyabādhake / anyatarānanuvṛttiprasaṅgāt / nāpi pratipakṣabhūte / pratipattṛṇāmubhayodāsīnatāpatteḥ / caivam na / ato dvayorapi prāmāṇyataśca bhedābhedayoravagatayonar virodhaḥ / tadidamuktam pramāṇata iti // *7,579* nanu bha(va)vetāṃ bhedābhedavekatraivaikadeva pramitau / tathāpi kathaṃ virodhaśāntirityata āha virodha iti // ... virodho darśane katham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.