वैशेषिकादयो हि कालविशेषे द्वयणुकादिप्रक्रमेण महाभूतसृष्टिमभ्युपगच्छन्ति । तत्तदीयप्रक्रियापर्यालोचनायां नोपपद्यते । किन्तु तत्पक्षे कार्यं सदा भवेत् । यदाभिलष्टते ततः प्रागपि भवेत् । कुतः । कारणसामग्रीसम्पत्तिनिबन्धनो हि कार्योत्पत्तेः कालनियमः । तत्रादिसृष्टौ परमाणवः समवायिकारणभूतास्तावत्सदा विद्यन्ते । निमित्तकारणं चेश्वरेच्छा नित्यैव । तथा कालो दि(क्च)क् । यद्यप्यदृष्टं धर्माधर्मसमाख्यातं न नित्यं तथापि प्रलये ऽस्तीत्यङ्गीक्रियत एव । वृत्तिलाभस्तदा नास्तीति चेन्न । तस्यापीश्वरेच्छादिकारणकस्य तद्भावे ऽभावानुपपत्तेः । अत एव परमाणुसंयोगस्यासमवायिकारणस्याभावान्न सदा सृ(सदादिसृ)(महदादिसृ)ष्यिरिति निरस्तम् । संयोगानुत्पादस्याप्यनुपपत्तेः । तदसमवायिकारणकर्माभावादिति चेन्न । तदनुत्पादस्याप्ययोगात् । नचातो ऽन्यद्वयणुकादेः कारणमस्ति । यद्वैकल्यादभिलषितसमयात्प्राक् कार्याभावो भवेत् । सत्यां चाभिमतसामग्षां कार्यानुदये पश्चादपि नोत्पद्येत । नियामकाभावादिति । सदात्वं सदातत्वनम् । भावात् प्रलये ऽपीति शेषः । एवशब्दस्य सदैवेति सम्बन्धः । कार्यं भवेदिति चाभ्युपगम्योक्तम् । वस्तुतस्तु तत्पक्षे कदापि द्वयणुकाद्युत्पत्तिर्न सम्भवति । विनाशकारणस्येश्वरेच्छादेः सदातनत्वेन सत्प्रतिपक्षत्वात् । कार्योत्पत्तिसहकृतमेवेश्वरेच्छादिकं विनाशकारणमित्यङ्गीकारे ऽप्युत्पत्त्यनन्तरमेव विनाशः प्रसज्येतेति । अत एव सृष्टयादीति वक्ष्यति । *८,१४७* स्यादेवं यदि कालमात्रं सृष्टेर्वा संहारस्य वा कारणं स्यात् । नचैवम् । किन्तु कालविशेष एवातस्तद्भावाभावाभ्यां सृष्टिसंहारनियमो घटते । तथा नेश्वरेच्छामात्रं सृष्टयादिहेतुः किन्तु तद्विशेष एव ततस्तद्भावाभावप्रयुक्ता सृष्टयादिव्यवस्था स्यादिति चेन्न । किं कालदेशादेरौपाधिको भेदः, किंवा स्वाभाविकः । नाद्यः । निरस्तत्वात् । द्वितीये त्वपसिद्धान्त इत्याह नहीति ॥ न हि कालविभेदो ऽस्ति तत्पक्षे ॥।
vaiśeṣikādayo hi kālaviśeṣe dvayaṇukādiprakrameṇa mahābhūtasṛṣṭimabhyupagacchanti / tattadīyaprakriyāparyālocanāyāṃ nopapadyate / kintu tatpakṣe kāryaṃ sadā bhavet / yadābhilaṣṭate tataḥ prāgapi bhavet / kutaḥ / kāraṇasāmagrīsampattinibandhano hi kāryotpatteḥ kālaniyamaḥ / tatrādisṛṣṭau paramāṇavaḥ samavāyikāraṇabhūtāstāvatsadā vidyante / nimittakāraṇaṃ ceśvarecchā nityaiva / tathā kālo di(kca)k / yadyapyadṛṣṭaṃ dharmādharmasamākhyātaṃ na nityaṃ tathāpi pralaye 'stītyaṅgīkriyata eva / vṛttilābhastadā nāstīti cenna / tasyāpīśvarecchādikāraṇakasya tadbhāve 'bhāvānupapatteḥ / ata eva paramāṇusaṃyogasyāsamavāyikāraṇasyābhāvānna sadā sṛ(sadādisṛ)(mahadādisṛ)ṣyiriti nirastam / saṃyogānutpādasyāpyanupapatteḥ / tadasamavāyikāraṇakarmābhāvāditi cenna / tadanutpādasyāpyayogāt / nacāto 'nyadvayaṇukādeḥ kāraṇamasti / yadvaikalyādabhilaṣitasamayātprāk kāryābhāvo bhavet / satyāṃ cābhimatasāmagṣāṃ kāryānudaye paścādapi notpadyeta / niyāmakābhāvāditi / sadātvaṃ sadātatvanam / bhāvāt pralaye 'pīti śeṣaḥ / evaśabdasya sadaiveti sambandhaḥ / kāryaṃ bhavediti cābhyupagamyoktam / vastutastu tatpakṣe kadāpi dvayaṇukādyutpattirna sambhavati / vināśakāraṇasyeśvarecchādeḥ sadātanatvena satpratipakṣatvāt / kāryotpattisahakṛtameveśvarecchādikaṃ vināśakāraṇamityaṅgīkāre 'pyutpattyanantarameva vināśaḥ prasajyeteti / ata eva sṛṣṭayādīti vakṣyati / *8,147* syādevaṃ yadi kālamātraṃ sṛṣṭervā saṃhārasya vā kāraṇaṃ syāt / nacaivam / kintu kālaviśeṣa evātastadbhāvābhāvābhyāṃ sṛṣṭisaṃhāraniyamo ghaṭate / tathā neśvarecchāmātraṃ sṛṣṭayādihetuḥ kintu tadviśeṣa eva tatastadbhāvābhāvaprayuktā sṛṣṭayādivyavasthā syāditi cenna / kiṃ kāladeśāderaupādhiko bhedaḥ, kiṃvā svābhāvikaḥ / nādyaḥ / nirastatvāt / dvitīye tvapasiddhānta ityāha nahīti // na hi kālavibhedo 'sti tatpakṣe ...
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.