॥ ॐ समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥ अथेदानीं सौगतमतमपाक्रियते । ते च चतुर्विधाः । वैभाषिकाः सौत्रान्तिका माध्यमिका योगाचाराश्चेति । तत्र जगत्सत्यमेव परमाणुमयमाचक्षाणानां वैशेषिकादीनां निरसनप्रसङ्गादनतिभेदं वैभाषिकसौत्रान्तिकमतमादौ तावन्निराक्रियते । विप्रतिपत्तिं दर्शयंस्तन्मतमुपन्यस्यति वैभाषिकाश्चेति ॥ वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् आहुरिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । क्षणिकं क्षणमात्रावस्थायि । मुद्गराभिघातादीनां विनाशहेतूनां प्रतिक्षणमनुपलम्भात्कथं क्षणभङ्गित्वमित्यत उक्तम् स्वरसेति ॥ स्वभावेनैव क्षणिकं स्वभाव एवायं वस्तुनो यद्विनाशित्वम् । तत्र का कारणापेक्षा । मुद्गरादयो ऽपि न वस्तुविनाशहेतवः । किन्नाम घटादितः कपालादेर्विसदृशकार्यस्योत्पत्तौ निमित्तभूता एवेति । *८,१६९* ननु च कारणानां क्रियया संयोगे सति तत्समवेततया तत्परिणामतया वा कार्येणोत्पत्तव्यम् । तत्कार्येणाप्येवमिति कथं क्षणिकत्वं जगत इत्यत आह अणूनामिति ॥ अणूनां समुदायं च ॥। जगदाहुः । अणुसमुदाया एव गोघटादिबोधबोध्याः । नतु तदतिरिक्तो ऽवयवी नामास्ति । येन क्षणिकता विरुध्येत । अणुमात्रमिति वक्तव्ये समुदायग्रहणमेको महानिति प्रत्यक्षप्रत्ययविरोधपरिहारार्थम् । प्रत्येकमणूनामप्रत्यक्षत्वे ऽनेकत्वे ऽमहत्त्वे ऽपि तत्समुदायस्य प्रत्यक्षत्वादि युज्यत इति भावः । समुदायो हि मेलकेन (केनचित्) पुंसा भवति । नचास्मदादिस्तथेतीश्वरो ऽभ्युपगन्तव्यः स्यात् । तथावयव्यनभ्युपगमे गोघटादिविलक्षणाकारता न स्यादित्यत आह कालेति ॥ ॥। च कालकर्मनिमित्ततः
// oṃ samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ oṃ // athedānīṃ saugatamatamapākriyate / te ca caturvidhāḥ / vaibhāṣikāḥ sautrāntikā mādhyamikā yogācārāśceti / tatra jagatsatyameva paramāṇumayamācakṣāṇānāṃ vaiśeṣikādīnāṃ nirasanaprasaṅgādanatibhedaṃ vaibhāṣikasautrāntikamatamādau tāvannirākriyate / vipratipattiṃ darśayaṃstanmatamupanyasyati vaibhāṣikāśceti // vaibhāṣikāśca sautrāntāḥ svarasakṣaṇikaṃ jagat āhuriti vakṣyamāṇena sambandhaḥ / kṣaṇikaṃ kṣaṇamātrāvasthāyi / mudgarābhighātādīnāṃ vināśahetūnāṃ pratikṣaṇamanupalambhātkathaṃ kṣaṇabhaṅgitvamityata uktam svaraseti // svabhāvenaiva kṣaṇikaṃ svabhāva evāyaṃ vastuno yadvināśitvam / tatra kā kāraṇāpekṣā / mudgarādayo 'pi na vastuvināśahetavaḥ / kinnāma ghaṭāditaḥ kapālādervisadṛśakāryasyotpattau nimittabhūtā eveti / *8,169* nanu ca kāraṇānāṃ kriyayā saṃyoge sati tatsamavetatayā tatpariṇāmatayā vā kāryeṇotpattavyam / tatkāryeṇāpyevamiti kathaṃ kṣaṇikatvaṃ jagata ityata āha aṇūnāmiti // aṇūnāṃ samudāyaṃ ca ... jagadāhuḥ / aṇusamudāyā eva goghaṭādibodhabodhyāḥ / natu tadatirikto 'vayavī nāmāsti / yena kṣaṇikatā virudhyeta / aṇumātramiti vaktavye samudāyagrahaṇameko mahāniti pratyakṣapratyayavirodhaparihārārtham / pratyekamaṇūnāmapratyakṣatve 'nekatve 'mahattve 'pi tatsamudāyasya pratyakṣatvādi yujyata iti bhāvaḥ / samudāyo hi melakena (kenacit) puṃsā bhavati / nacāsmadādistathetīśvaro 'bhyupagantavyaḥ syāt / tathāvayavyanabhyupagame goghaṭādivilakṣaṇākāratā na syādityata āha kāleti // ... ca kālakarmanimittataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.