यतस्तस्य समुदायस्य सदातनत्वे ऽपि पुंसः समुदायत्ववेदनं स्यात् । कदाचिदिति शेषः । ततस्तदपेक्षया सृष्टयादिव्वयस्थोपपद्यत इति भावः । समुदायस्य सदातनत्वे तद्वेदनमपि कुतः कादाचित्कमित्यत उक्तम् तच्चेति ॥ तत्समुदायत्ववेदनं परमाणुसामीप्यहेतुकम् । नच सामीप्यं सदास्तीति वेदनस्य कादाचित्कत्वमिति । समुदायत्ववेदनस्य सामीप्यहेतुकता कुत इत्यत (उक्तं) आह अन्योन्येति ॥ अन्योन्यपरमाणुज्ञानापेक्षया हि तद्भवति । नचान्योन्यज्ञानं सामीप्येन विना भवतीति । ननु वेदनमेव पुमानिति सौगता मन्यन्ते । तत्कथं पुंसो वेदनमिति । उच्यते । ज्ञानं हि द्विविधं भवति । प्रवृत्तिज्ञानमालयज्ञानं चेति । तत्रालयज्ञानं प्रवृत्तिज्ञानदुःखसंस्कारास्पदं पुमानित्युच्यते । प्रवृत्तिज्ञानं तु समुदायत्ववेदनमिति न विरोधः । एतदुक्तं भवति । अनेके परमाणव एव समुदायः । तदनेकत्वं च समुदायत्वम् । तन्मिलितेष्विव विरलेष्वपि विद्यते । किन्तु न सदा समुदायत्ववेदनं भवति । इतरपरमाणुसहितेतरपरमाणुसहितेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति । अपेक्षाबुद्धेरनेकत्वव्यञ्जकत्वात् । नचेतरेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति । अपेक्षाबुद्धेरनेकत्वव्यञ्जकत्वात् । नचेतरेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति । म(थु)धुरापाटलीपुत्रस्थितयोर्वृक्षयोरितरेतरप्रत्ययो दृष्टः । किञ्चाधिपतिसहकार्यालम्बनसमनन्तरप्रत्ययाश्चत्वारो हि ज्ञानहेतवः । अधिपतिरिन्द्रियम् । नच विरलानां परमाणूनामिन्द्रियालम्बनविरलपरमाणुभ्यस्तदालम्बनतया तथातथा सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते । अनधिपतीन्द्रियेभ्यश्चाधिपतीन्द्रियाणि । अथेदानीं समनन्तरप्रत्ययबलादेको महानिति ज्ञानमुत्पद्यते । तेन नान्योन्याश्रयत्वम् । नापि सृष्टयाद्यनुपपत्तिरिति । एतेन पक्षान्तरमपि सूचितम् । विरलपरमाणुभ्यः सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते । तदेव तेषां समुदायत्वम् । अतो न कश्चिद्दोष इति । *८,१८५* समाधानांशं व्याचष्टे कार्येति ॥ ॥। कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम्
yatastasya samudāyasya sadātanatve 'pi puṃsaḥ samudāyatvavedanaṃ syāt / kadāciditi śeṣaḥ / tatastadapekṣayā sṛṣṭayādivvayasthopapadyata iti bhāvaḥ / samudāyasya sadātanatve tadvedanamapi kutaḥ kādācitkamityata uktam tacceti // tatsamudāyatvavedanaṃ paramāṇusāmīpyahetukam / naca sāmīpyaṃ sadāstīti vedanasya kādācitkatvamiti / samudāyatvavedanasya sāmīpyahetukatā kuta ityata (uktaṃ) āha anyonyeti // anyonyaparamāṇujñānāpekṣayā hi tadbhavati / nacānyonyajñānaṃ sāmīpyena vinā bhavatīti / nanu vedanameva pumāniti saugatā manyante / tatkathaṃ puṃso vedanamiti / ucyate / jñānaṃ hi dvividhaṃ bhavati / pravṛttijñānamālayajñānaṃ ceti / tatrālayajñānaṃ pravṛttijñānaduḥkhasaṃskārāspadaṃ pumānityucyate / pravṛttijñānaṃ tu samudāyatvavedanamiti na virodhaḥ / etaduktaṃ bhavati / aneke paramāṇava eva samudāyaḥ / tadanekatvaṃ ca samudāyatvam / tanmiliteṣviva viraleṣvapi vidyate / kintu na sadā samudāyatvavedanaṃ bhavati / itaraparamāṇusahitetaraparamāṇusahitetaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati / apekṣābuddheranekatvavyañjakatvāt / nacetaretaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati / apekṣābuddheranekatvavyañjakatvāt / nacetaretaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati / ma(thu)dhurāpāṭalīputrasthitayorvṛkṣayoritaretarapratyayo dṛṣṭaḥ / kiñcādhipatisahakāryālambanasamanantarapratyayāścatvāro hi jñānahetavaḥ / adhipatirindriyam / naca viralānāṃ paramāṇūnāmindriyālambanaviralaparamāṇubhyastadālambanatayā tathātathā sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante / anadhipatīndriyebhyaścādhipatīndriyāṇi / athedānīṃ samanantarapratyayabalādeko mahāniti jñānamutpadyate / tena nānyonyāśrayatvam / nāpi sṛṣṭayādyanupapattiriti / etena pakṣāntaramapi sūcitam / viralaparamāṇubhyaḥ sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante / tadeva teṣāṃ samudāyatvam / ato na kaściddoṣa iti / *8,185* samādhānāṃśaṃ vyācaṣṭe kāryeti // ... kāryasambhūtimātravyāpṛtikāraṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.