अनेकपदार्थसम्बन्धित्वेन बहुवचनम् । चशब्दस्तृतीयपक्षसमुच्चयार्थः । एवशब्दस्य नैवेति सम्बन्धः । सदातनाः प्रतिक्षणभाविन्यः । प्रत्यक्षं खल्वर्थानां वतर्मानकालसत्तामवगाहते न पुनः क्षणमात्रभाविनावुत्पत्तिविनाशावपि । नापि क्षणान्तरसम्बन्धित्वम् । तथाच कथं तेन क्षणिकता सिद्धयेदिति । *८,२०२* ननु च प्रत्यक्षं पूर्वोत्तरक्षणवतिर्त्वमप्यर्थस्य गृह्णाति न वा । नाद्यः । वर्तमानमात्रग्राहित्वात् । द्वितीये तु प्रत्यक्षानुपलम्भेन पर्वोत्तरक्षणयोरसत्त्वसिद्धेः क्षणिकतैव सि(ध्येदिति)द्धेति चेत् । द्वितीयं तावदुररीकुमर्ः । नचैवं क्षणिकतासिद्धिः । योग्यानुपलम्भस्यैवासत्त्वगमकत्वात् । नच पूर्वोत्तरकालवर्तिना प्रत्यक्षयोग्या । वतर्मानमात्रग्राहितायाः परेणैवोक्तत्वात् । अस्तु वाऽद्यः पक्षः । कस्याचित्प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वे ऽपि तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानलक्षणस्य तदभावादित्याशयेनाह दृश्यत इति ॥ दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु नाद्यः । तेषामतीन्द्रियत्वेन प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षगोचरत्वस्याभ्युपगन्तुमशक्यत्वात् । न द्वितीयः । घटादिषु परेणापि प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वस्य स्वीकार्यत्वात् । यदा हि घटादौ सूच्यग्रादिनैको ऽपि परमाणुरपैति तदा नष्टव्यमेव तदारब्धेन द्वयणुकेन । विभागेनासमवायिकारणस्य संयोगस्य नष्टत्वात् । द्वयणुकनाशे समवायिकारणनाशात्त्र्यणुकनाश इत्यनेन क्रमेण घटनाशो ऽप्यवश्यम्भावी । नच परमाणुः प्रत्यक्षो येन तदपगमानपगमौ प्रत्यक्षेण शक्यनिश्चयौ । नच वाच्यं निबिडावयवेषु स्फटिकादिषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वं सेत्स्यतीति । तत्रापि परमाण्वपगमाभावस्य प्रत्यक्षेण निश्चेतुमशक्यत्वात् । निबिडावयवत्वं च न विभागायोग्यावयवत्वम् । विभागस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । किन्तु घटादितो ऽप्युत्कृष्टकारणापेक्षत्वम् । नच तद्विशेषाभावः शक्यो ऽस्माभिरवगन्तुम् । दृश्यते हि कालतः स्फटिकादावपि गुरुत्वापकर्षः । नचावयवानपगमे स सम्भवतीति । नापि गुणादौ स्थायित्वं प्रत्यभिज्ञया सिद्धयति । तस्यापि कस्यचिदतीन्द्रियत्वात् । कस्यचिद्घटादितुल्यत्वात् सामान्यादिकं तु स्वरूपतो नास्त्येव । सत्त्वे ऽपि रूपादिसमानमेवेति शङ्कितप्रामाण्यं प्रत्यभिज्ञानं न कुत्रापि स्थैर्यसिद्धौ प्रमाणयितुं युक्तमिति । *८,२०६* अत्रोच्यते । स्यादयं दोषः परमाण्वारम्भवादिनाम् । न परिणामवादिनामस्माकम् । तदेव (हि) वस्त्ववयवोपचयापचयाभ्यामन्यथा विक्रियते । न पुनरन्यदेव भवतीति हि परिणामवादिनो मन्यन्ते अतः प्रत्यक्षयोग्येषु सर्ववस्तुषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वग्रहणं युक्तमेवेति । ननु भवन्मते ऽपि प्रत्यभिज्ञा (भ्रम एव) भ्रान्तिरेव । परिणामवादे पूर्वोत्तरवस्तुनोर्भेदाभेदाङ्गीकारात् । तदेवेदमिति च प्रत्यभिज्ञयात्यन्ताभेदस्यावगाहनात् । उच्यते । यदा तु (यदि हि) पूर्वोत्तरकालभाविनोरभेदः प्रत्यभिज्ञाविषयो ऽङ्गीक्रियते । तदा सावधारणस्य प्रत्यभिज्ञानस्य भ्रमत्वे ऽपि तदिदमिति तु न भ्रमः । तेनैव च स्थायित्वसि(द्धि)द्धेः । यदा तु कालादिद्वयसम्बन्धो विषयस्तदा सावधारणमपि न भ्रम इति । नन्विदं प्रत्यभिज्ञानं परिलूनपुनर्जातकुन्तलापादाविव भ्रान्तं किन्न स्यादिति चेत् (न) । बाधकाभावात् । एवमेव भ्रा(न्त)न्तित्वाभ्युपगमे नीलादिप्रत्ययानामपि तथात्वापत्ते(त्वप्राप्ते)ः । नच प्रत्यक्षं बाधकमित्युक्तम् । *८,२११* प्रत्यक्षस्याबाधकत्वे ऽप्यनुमानं बाधकं भविष्यतीति शङ्कते फलादीनामिति ॥ फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते
anekapadārthasambandhitvena bahuvacanam / caśabdastṛtīyapakṣasamuccayārthaḥ / evaśabdasya naiveti sambandhaḥ / sadātanāḥ pratikṣaṇabhāvinyaḥ / pratyakṣaṃ khalvarthānāṃ vatarmānakālasattāmavagāhate na punaḥ kṣaṇamātrabhāvināvutpattivināśāvapi / nāpi kṣaṇāntarasambandhitvam / tathāca kathaṃ tena kṣaṇikatā siddhayediti / *8,202* nanu ca pratyakṣaṃ pūrvottarakṣaṇavatirtvamapyarthasya gṛhṇāti na vā / nādyaḥ / vartamānamātragrāhitvāt / dvitīye tu pratyakṣānupalambhena parvottarakṣaṇayorasattvasiddheḥ kṣaṇikataiva si(dhyediti)ddheti cet / dvitīyaṃ tāvadurarīkumarḥ / nacaivaṃ kṣaṇikatāsiddhiḥ / yogyānupalambhasyaivāsattvagamakatvāt / naca pūrvottarakālavartinā pratyakṣayogyā / vatarmānamātragrāhitāyāḥ pareṇaivoktatvāt / astu vā'dyaḥ pakṣaḥ / kasyācitpratyakṣasya vartamānamātragrāhitve 'pi tadevedamiti pratyabhijñānalakṣaṇasya tadabhāvādityāśayenāha dṛśyata iti // dṛśyate pratyabhijñātaḥ sthiratvaṃ sarvavastuṣu nādyaḥ / teṣāmatīndriyatvena pratyabhijñāpratyakṣagocaratvasyābhyupagantumaśakyatvāt / na dvitīyaḥ / ghaṭādiṣu pareṇāpi pratyabhijñāyā bhrāntitvasya svīkāryatvāt / yadā hi ghaṭādau sūcyagrādinaiko 'pi paramāṇurapaiti tadā naṣṭavyameva tadārabdhena dvayaṇukena / vibhāgenāsamavāyikāraṇasya saṃyogasya naṣṭatvāt / dvayaṇukanāśe samavāyikāraṇanāśāttryaṇukanāśa ityanena krameṇa ghaṭanāśo 'pyavaśyambhāvī / naca paramāṇuḥ pratyakṣo yena tadapagamānapagamau pratyakṣeṇa śakyaniścayau / naca vācyaṃ nibiḍāvayaveṣu sphaṭikādiṣu pratyabhijñayā sthiratvaṃ setsyatīti / tatrāpi paramāṇvapagamābhāvasya pratyakṣeṇa niścetumaśakyatvāt / nibiḍāvayavatvaṃ ca na vibhāgāyogyāvayavatvam / vibhāgasya pratyakṣasiddhatvāt / kintu ghaṭādito 'pyutkṛṣṭakāraṇāpekṣatvam / naca tadviśeṣābhāvaḥ śakyo 'smābhiravagantum / dṛśyate hi kālataḥ sphaṭikādāvapi gurutvāpakarṣaḥ / nacāvayavānapagame sa sambhavatīti / nāpi guṇādau sthāyitvaṃ pratyabhijñayā siddhayati / tasyāpi kasyacidatīndriyatvāt / kasyacidghaṭāditulyatvāt sāmānyādikaṃ tu svarūpato nāstyeva / sattve 'pi rūpādisamānameveti śaṅkitaprāmāṇyaṃ pratyabhijñānaṃ na kutrāpi sthairyasiddhau pramāṇayituṃ yuktamiti / *8,206* atrocyate / syādayaṃ doṣaḥ paramāṇvārambhavādinām / na pariṇāmavādināmasmākam / tadeva (hi) vastvavayavopacayāpacayābhyāmanyathā vikriyate / na punaranyadeva bhavatīti hi pariṇāmavādino manyante ataḥ pratyakṣayogyeṣu sarvavastuṣu pratyabhijñayā sthiratvagrahaṇaṃ yuktameveti / nanu bhavanmate 'pi pratyabhijñā (bhrama eva) bhrāntireva / pariṇāmavāde pūrvottaravastunorbhedābhedāṅgīkārāt / tadevedamiti ca pratyabhijñayātyantābhedasyāvagāhanāt / ucyate / yadā tu (yadi hi) pūrvottarakālabhāvinorabhedaḥ pratyabhijñāviṣayo 'ṅgīkriyate / tadā sāvadhāraṇasya pratyabhijñānasya bhramatve 'pi tadidamiti tu na bhramaḥ / tenaiva ca sthāyitvasi(ddhi)ddheḥ / yadā tu kālādidvayasambandho viṣayastadā sāvadhāraṇamapi na bhrama iti / nanvidaṃ pratyabhijñānaṃ parilūnapunarjātakuntalāpādāviva bhrāntaṃ kinna syāditi cet (na) / bādhakābhāvāt / evameva bhrā(nta)ntitvābhyupagame nīlādipratyayānāmapi tathātvāpatte(tvaprāpte)ḥ / naca pratyakṣaṃ bādhakamityuktam / *8,211* pratyakṣasyābādhakatve 'pyanumānaṃ bādhakaṃ bhaviṣyatīti śaṅkate phalādīnāmiti // phalādīnāṃ viśeṣeṇa sarvatrāpyanumīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.