अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वं परस्याभिमतम् । तच्च वक्ष्यमाण(वि)कल्पद्वय(येन)व्याप्तम् । तृतीयप्रकारानिरूपणात् । नच तत्क्षणिके सम्भवति । तथाहि क्षणिकाद्भावाद्भवत्कार्यं किं पूर्वस्य कारणस्य भावे भवति । कारणसत्तासमानकालीनसत्तमिति यावत् । उत तस्य कारणस्य नाशे सति सम्भवतीति । *८,२३८* आद्ये दोषमाह यौगपद्यमिति ॥ यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः सति कारणे । कार्यं भवति चेत् तर्हीति शेषः । क्षणिकं हि कारणम् । कार्यं च तत्सत्तासमानकालीनसत्तं चेत्कार्यकारणयोः सहोत्पाद इत्युक्तं स्यात् । क्षणे विभागाभावस्योक्तत्वात् तत्तत्कार्याणामप्ययमेव न्याय इति तत्सन्तानभाविना(प्य)मशेषकार्याणां यौगपद्यं स्यात् । तच्च प्रत्यक्षादिविरुद्धमिति । अत्र यद्यपि युगपद्भवतोः कार्यकारणभावानुपपत्तिरपि दूषणम् । तथापि तच्छिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इति,"उभयथा च दोषात्ऽ; इति सूत्रे कथितमिति वा(चा)त्र नोक्तम् । द्वितीयं निराकरोति विनाशे चेदिति ॥ विनाशे चेन्न तत्कार्यं ॥। कारणस्य कार्यं भवेत्तर्हीति शेषः । तत्तस्य कार्यं न भवतीत्यापन्नम् । अन्यथा सर्वस्य सर्वं कार्यं स्यात् । न ह्यानन्तर्यमात्रेण कार्यकारणभावः । तथात्वे विनाशकार्यत्वप्रसङ्गात् । आनन्तर्यस्यान्यापेक्षयापि सत्त्वात् । सादेश्यादेरपाकृतत्वात् । एवमन्यस्यापि कार्यं न भवतीति न कार्यं स्यादकारणं वा । उभयथापि पूर्वस्यार्थक्रियाविरहादसत्त्वप्राप्तिरिति । सूत्रकृता सौगताभ्युपगतं पक्षं प्रधानीकृत्य दूषणमुक्तम् । भाष्यकृता त्वभावस्य भावसापेक्षत्वात्तेन क्रमेणातो ऽर्थविरोधाभावः । *८,२४१* नन्वस्ति तावत्प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तिः । नच कार्यं कारणेन विनोत्पत्तुमलम् । तथा सति नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वे(चे)त्यापत्तेः । अतः कार्योत्पत्तिरेवान्यतरपक्षदोषमाभासयिष्यति । पक्षान्तरं वा ग्राहयिष्यतीत्यत आह कार्योत्पत्तौ चेति ॥ ॥। कार्योत्पत्तौ च का प्रमा
arthakriyākāritvaṃ hi sattvaṃ parasyābhimatam / tacca vakṣyamāṇa(vi)kalpadvaya(yena)vyāptam / tṛtīyaprakārānirūpaṇāt / naca tatkṣaṇike sambhavati / tathāhi kṣaṇikādbhāvādbhavatkāryaṃ kiṃ pūrvasya kāraṇasya bhāve bhavati / kāraṇasattāsamānakālīnasattamiti yāvat / uta tasya kāraṇasya nāśe sati sambhavatīti / *8,238* ādye doṣamāha yaugapadyamiti // yaugapadyaṃ sati bhavedutpādyānāmaśeṣataḥ sati kāraṇe / kāryaṃ bhavati cet tarhīti śeṣaḥ / kṣaṇikaṃ hi kāraṇam / kāryaṃ ca tatsattāsamānakālīnasattaṃ cetkāryakāraṇayoḥ sahotpāda ityuktaṃ syāt / kṣaṇe vibhāgābhāvasyoktatvāt tattatkāryāṇāmapyayameva nyāya iti tatsantānabhāvinā(pya)maśeṣakāryāṇāṃ yaugapadyaṃ syāt / tacca pratyakṣādiviruddhamiti / atra yadyapi yugapadbhavatoḥ kāryakāraṇabhāvānupapattirapi dūṣaṇam / tathāpi tacchiṣyaireva jñātuṃ śakyata iti,"ubhayathā ca doṣāt'; iti sūtre kathitamiti vā(cā)tra noktam / dvitīyaṃ nirākaroti vināśe cediti // vināśe cenna tatkāryaṃ ... kāraṇasya kāryaṃ bhavettarhīti śeṣaḥ / tattasya kāryaṃ na bhavatītyāpannam / anyathā sarvasya sarvaṃ kāryaṃ syāt / na hyānantaryamātreṇa kāryakāraṇabhāvaḥ / tathātve vināśakāryatvaprasaṅgāt / ānantaryasyānyāpekṣayāpi sattvāt / sādeśyāderapākṛtatvāt / evamanyasyāpi kāryaṃ na bhavatīti na kāryaṃ syādakāraṇaṃ vā / ubhayathāpi pūrvasyārthakriyāvirahādasattvaprāptiriti / sūtrakṛtā saugatābhyupagataṃ pakṣaṃ pradhānīkṛtya dūṣaṇamuktam / bhāṣyakṛtā tvabhāvasya bhāvasāpekṣatvāttena krameṇāto 'rthavirodhābhāvaḥ / *8,241* nanvasti tāvatpratikṣaṇaṃ kāryotpattiḥ / naca kāryaṃ kāraṇena vinotpattumalam / tathā sati nityaṃ sattvamasattvaṃ ve(ce)tyāpatteḥ / ataḥ kāryotpattirevānyatarapakṣadoṣamābhāsayiṣyati / pakṣāntaraṃ vā grāhayiṣyatītyata āha kāryotpattau ceti // ... kāryotpattau ca kā pramā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.