कामस्य तु मनः कामः ॥। तुशब्दो ऽवधारणे । तत इत्युपस्कर्तव्यम् । यतः कारणात्कामस्योभयात्मकतास्ति । आत्मधर्मता मनोधर्मता च । तत एव मनः काम इति श्रुतिरुपपद्यते । इदमुक्तं भवति । भवेदिदं भेदाग्रहकल्पनम् । यद्यात्मनः कामवत्त्वं पारमार्थिकं न स्यात् । नचैतदस्ति । बाधकाभावात् । द्विविधो हि कामो ऽस्ति । एक आत्मधर्मो ऽपरो ऽन्तःकरणधर्मः । तत्रान्तःकरणधर्मं काममभिप्रेत्य श्रुतिः प्रवृत्ता, नात्मनः कामवत्त्वं बाधते । नहि देवदत्तो गोमानिति वाक्यं यज्ञदत्तस्य गोसम्बन्धं बाधितुं शक्नोतीति । *७,१३३* स्यादेतदेवम् । यदि कामद्वैविध्यं प्रमितं स्यात्, एतदेव कुत इति चेत् । श्रुत्यनुभवबलात्तावत् । प्रकारसहस्रानुसरणे ऽप्यघटनायां खल्वनुभवापलापसाहसमभ्युपेयम् । प्रमाणान्तरं चाह प्रियेति ॥ ॥। प्रियाप्रियविभेदतः । द्वैविध्यं दृश्यते चास्य ॥। प्रियमित्यात्यन्तिकेष्यमुच्यते ऽप्रियमिति च तात्कालिकेष्यम् । विषयेण विषयिण उपलक्षणम् । अस्य कामस्य । अयमर्थः । अस्ति तावदास्तिककामुकस्य पुरुषस्य स्रक्चन्दवनितादौ इदं मे स्यादित्येकतः कामः । अन्यतस्त्यजेयमिति । नचैक एवायम् । विरुद्धरूपत्वात् । नच द्वावपि मनोधर्मौ, यौगपद्यात् । युगपत्सजातीयधर्मजननायोगात् । नच यौगपद्यं नास्ति । अनुभवसिद्धत्वात् । बाधकाभावाच्च । तत्र यो ऽप्रियविषयः सः अन्तःकरणधर्मः यस्तु प्रियविषयः स आत्मधर्म इति । *७,१३४* यद्वा प्रियाप्रियशब्दाभ्यां मुक्तिसंसारावुच्येते । तत्सम्बन्धिविभेदेन कामद्वैविध्यं दृश्यत इति । अस्ति तावत्संसारे प्रचुरो ऽयमन्तःकरणवृत्तिरूपः कामः । अस्ति चासौ मुक्तौ । "स यदि पितृलोककामो भवतिऽ; इत्यादिश्रुतेः । नचैक एवायम् । मुक्तावन्तःकरणविलयात् । तथाचासावात्मधर्मो ऽभ्युपेयः । नचागन्तुकधर्मसम्बन्धो मुक्ताविति प्रागपि कामद्वैविध्यं सिद्धयतीति । *७,१३६* श्रुतिबाधपरिहारस्य प्रयोजनमाह तस्मादिति ॥ *७,१३७* ॥। तस्माद् भेदाग्रहः कुतः
kāmasya tu manaḥ kāmaḥ ... tuśabdo 'vadhāraṇe / tata ityupaskartavyam / yataḥ kāraṇātkāmasyobhayātmakatāsti / ātmadharmatā manodharmatā ca / tata eva manaḥ kāma iti śrutirupapadyate / idamuktaṃ bhavati / bhavedidaṃ bhedāgrahakalpanam / yadyātmanaḥ kāmavattvaṃ pāramārthikaṃ na syāt / nacaitadasti / bādhakābhāvāt / dvividho hi kāmo 'sti / eka ātmadharmo 'paro 'ntaḥkaraṇadharmaḥ / tatrāntaḥkaraṇadharmaṃ kāmamabhipretya śrutiḥ pravṛttā, nātmanaḥ kāmavattvaṃ bādhate / nahi devadatto gomāniti vākyaṃ yajñadattasya gosambandhaṃ bādhituṃ śaknotīti / *7,133* syādetadevam / yadi kāmadvaividhyaṃ pramitaṃ syāt, etadeva kuta iti cet / śrutyanubhavabalāttāvat / prakārasahasrānusaraṇe 'pyaghaṭanāyāṃ khalvanubhavāpalāpasāhasamabhyupeyam / pramāṇāntaraṃ cāha priyeti // ... priyāpriyavibhedataḥ / dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya ... priyamityātyantikeṣyamucyate 'priyamiti ca tātkālikeṣyam / viṣayeṇa viṣayiṇa upalakṣaṇam / asya kāmasya / ayamarthaḥ / asti tāvadāstikakāmukasya puruṣasya srakcandavanitādau idaṃ me syādityekataḥ kāmaḥ / anyatastyajeyamiti / nacaika evāyam / viruddharūpatvāt / naca dvāvapi manodharmau, yaugapadyāt / yugapatsajātīyadharmajananāyogāt / naca yaugapadyaṃ nāsti / anubhavasiddhatvāt / bādhakābhāvācca / tatra yo 'priyaviṣayaḥ saḥ antaḥkaraṇadharmaḥ yastu priyaviṣayaḥ sa ātmadharma iti / *7,134* yadvā priyāpriyaśabdābhyāṃ muktisaṃsārāvucyete / tatsambandhivibhedena kāmadvaividhyaṃ dṛśyata iti / asti tāvatsaṃsāre pracuro 'yamantaḥkaraṇavṛttirūpaḥ kāmaḥ / asti cāsau muktau / "sa yadi pitṛlokakāmo bhavati'; ityādiśruteḥ / nacaika evāyam / muktāvantaḥkaraṇavilayāt / tathācāsāvātmadharmo 'bhyupeyaḥ / nacāgantukadharmasambandho muktāviti prāgapi kāmadvaividhyaṃ siddhayatīti / *7,136* śrutibādhaparihārasya prayojanamāha tasmāditi // *7,137* ... tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.