कथं न स घटस्य स्यान् ॥। व्यवहारहेतुरिति शेषः । इदमुक्तं भवति । स्वप्रकाशानुभवापलापदोषस्तावत् । व्यवहारे च निमित्तं नास्ति । नच भेदाग्रहः । विशिष्टव्यवहारस्य तादृशज्ञानकार्यतानियमात् । अन्यथा घटपटावपीतरेतरभेदं न गृह्णीत इतीतरेतरधर्मसंसर्गव्यवहारः स्यादिति । *७,१०७* ननु गृह्यमाणयोर्भेदग्रहो व्यवहारहेतुर्न तु भेदाग्रहमात्रम् । नच घटपटौ स्वरूपं गृह्णीतस्तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेत् । किमयं विशिष्टो भेदाग्रहो ऽन्तःकरणस्य, उतात्मनः । नाद्यः । तस्याचेतनत्वेन स्वरूपग्रहानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा स कथं विशिष्टो भेदाग्रहो घटस्य न स्यात् । तथाच व्यवहारो ऽपि स्यात् । नन्वन्तःकरणे ऽस्ति चैतन्यारोपो न घटे, अतो नातिप्रसङ्ग इति चेत् । किं तस्य निमित्तम् । सन्निधानमिति चेत् । तर्हि सर्वगतात्मसन्निधानं घटे ऽप्यस्तीति कथं स न घटस्य स्यात् । ननु न संयोगमात्रं निमित्तम् । किन्तूपकार्योपकारकभावे सति । स चास्त्यात्मान्तःकरणयोः । पुरुषस्य दर्शनार्थमित्युक्तत्वात् इति चेत् । तर्हि घटो ऽपि पुरुषस्योपकारक इति कथं स न घटस्य स्यात् । द्वितीये व्यवहारो ऽपि किमात्मन उतान्तःकरणस्य । नाद्यः । तस्य निर्विकारस्य व्यवहारक्रियानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा किमिच्छयापराद्धम् । द्वितीये ऽन्यगतेन भेदाग्रहेणान्य(त्र)स्य व्यवहारश्चेत्कथं स न घटस्य स्यात् । *७,१०९* किञ्च यदि भेदाग्रहादन्तःकरणधर्म एवेच्छाऽत्मनि व्यवह्रियत इत्यङ्गीक्रियते तदा घटस्याप्यात्मना भेदाग्रहात्पृथुबुध्नोदराकारो ऽहमिति व्यवहारः कथं न स्यादिति गूढाभिसन्धेरुत्तरम् । यद्वात्र चात्मान्तःकरणयोश्च स्फुटं प्रतिभासमानभेदयोरपीति हृदयम् । यदि भेदाग्रहः स्यात्तदा कथं स भेदाग्रहो घटस्यात्मनश्च न स्यादिति योजना । अथवैवं वदन्प्रष्टव्यः । भेदाग्रहः किं भेदग्रहस्य विरोधी न वेति । नेति पक्षे कथं स घटस्यात्मना पटादिना वा न स्यादित्युत्तरम् । *७,११०* ननु भेदग्रहो भेदाग्रहविरोधी । स चास्ति घट इति कुतस्तत्र भेदाग्रहस्तत्प्रयुक्तो व्यवहारो वेति गूढाभिसन्धिमजानतो द्वितीयपक्षमाशङ्कयाह मन इति ॥ ॥। मनो म इति भेदतः । मनसो ऽपि गृहीतत्वाद् ॥। मम मनो ऽन्यत्र गतमित्यादिव्यवहारात् । नच ते युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिं जानन्ति । प्रत्युत युगपदेव ज्ञानोत्पत्तिं मन्यन्ते । अन्यथा व्यासङ्गे क्रमदर्शनेनान्यत्रापि क्रमानुमानं परस्य व्यर्थं स्यात् । तस्माल्लिङ्गदर्शनात्प्रागेव भवदिदं मनोज्ञानं न तन्निमित्तकमिति । अस्तु तर्हि बुद्धयादीनामसमवायिकारणस्य संयोगस्याश्रयतया मनःसिद्धिः । मैवम् । प्रत्यक्षज्ञाने तावदिन्द्रियात्मसंयोगस्यैवासमवायिकारणत्वस्योपपत्तेः । अनुमित्यादौ लिङ्गज्ञानादेः । स्मृतौ भावनायाः, सुखादाविष्यार्थोपलब्धादेरिति । नित्यविशेषगुणानां संयोगासमवायिकारणत्वनियमान्नैवमिति चेन्न । विभाग(ज)शब्दजशब्दे व्यभिचारात् । अश्रावणत्त्वेन हेतुविशेषणान्नेति चेत् । यथा तर्हि विभागादिशब्दे कारणान्तरदर्शनात्तन्निरासार्थं व्याप्तिग्रहणवेलायां प्रयत्यते तथा सुखादिनिरासाय प्रयतनीयम् । असमवायिकारणान्तरदर्शनस्य तुल्यत्वात् । निमित्तं तदिति चेन्न । असमवायिकारणलक्षणस्यातिव्याप्तिप्राप्तेरिति । नच सुखाद्युपलब्धिकरणत्वेन मनस्सिद्धिः । साक्षिसिद्धतयान्यथासिद्धेः । *७,१२३* एवमनुमानान्तरमपि निरसनीयम् । नचागमो मनसि प्रमाणम् । जातिबधिराणामपि तत्प्रत्ययात् । तस्मात्सिद्धं साक्षिग्राह्यत्वं मनसः । तस्य च तेनैवात्मनो भिन्नतया ग्रहणाद्भेदाग्रहासम्भवेनेच्छाम्यहमीति न भेदाग्रहनिबन्धनो व्यवहार इति । *७,१२५* ननु च "कामःसङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्भीर्हीरित्येतत्सर्वं मन एवऽ; इति श्रुतौ कामस्यान्तःकरणरूपत्वं तावत्प्रतीयते । नच श्रौतेनार्थेनान्यथा भवितुं युक्तम् । अतो बलवद्बाधकोपनिपातादिच्छाम्यहमिति भेदाग्रहनिमित्तं व्यवहारमात्रमेतङ्गीकरणीयम् । न त्वात्मन इच्छासम्बन्धानुभवः । नच मे मन इति भेदग्रहात्तदग्रहासम्भवः । मे चैतन्यमितिवद्वयवहारमात्रत्वात् । नचोक्तानुपपत्तिः । सत्त्वरजस्तमसामादिकार्यं हि बुद्धिरित्युच्यते । सा चांशत्रयवती । पुरुषोपरागो विषयोपरागो व्यापारावेशश्चेत्यंशाः । भवति ह्यहमिदं करोमीति । तत्राहमिति चेतनोपरागो दर्पणस्यैव मुखोपरागो भेदाग्रहादतात्त्विकः । इदमिति विषयोपराग इन्द्रियप्रनाडिकया परिणतिभेदो दर्परस्येव मलसम्बन्धः पारमार्थिकः, तथोभयायत्तो व्यापारावेशः । एषैव दिगहमिच्छामीत्यत्रापीत्यत आह उभयेति ॥ ॥। उभयात्मकता यतः
kathaṃ na sa ghaṭasya syān ... vyavahāraheturiti śeṣaḥ / idamuktaṃ bhavati / svaprakāśānubhavāpalāpadoṣastāvat / vyavahāre ca nimittaṃ nāsti / naca bhedāgrahaḥ / viśiṣṭavyavahārasya tādṛśajñānakāryatāniyamāt / anyathā ghaṭapaṭāvapītaretarabhedaṃ na gṛhṇīta itītaretaradharmasaṃsargavyavahāraḥ syāditi / *7,107* nanu gṛhyamāṇayorbhedagraho vyavahāraheturna tu bhedāgrahamātram / naca ghaṭapaṭau svarūpaṃ gṛhṇītastatkathamatiprasaṅga iti cet / kimayaṃ viśiṣṭo bhedāgraho 'ntaḥkaraṇasya, utātmanaḥ / nādyaḥ / tasyācetanatvena svarūpagrahānupapatteḥ / upapattau vā sa kathaṃ viśiṣṭo bhedāgraho ghaṭasya na syāt / tathāca vyavahāro 'pi syāt / nanvantaḥkaraṇe 'sti caitanyāropo na ghaṭe, ato nātiprasaṅga iti cet / kiṃ tasya nimittam / sannidhānamiti cet / tarhi sarvagatātmasannidhānaṃ ghaṭe 'pyastīti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt / nanu na saṃyogamātraṃ nimittam / kintūpakāryopakārakabhāve sati / sa cāstyātmāntaḥkaraṇayoḥ / puruṣasya darśanārthamityuktatvāt iti cet / tarhi ghaṭo 'pi puruṣasyopakāraka iti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt / dvitīye vyavahāro 'pi kimātmana utāntaḥkaraṇasya / nādyaḥ / tasya nirvikārasya vyavahārakriyānupapatteḥ / upapattau vā kimicchayāparāddham / dvitīye 'nyagatena bhedāgraheṇānya(tra)sya vyavahāraścetkathaṃ sa na ghaṭasya syāt / *7,109* kiñca yadi bhedāgrahādantaḥkaraṇadharma evecchā'tmani vyavahriyata ityaṅgīkriyate tadā ghaṭasyāpyātmanā bhedāgrahātpṛthubudhnodarākāro 'hamiti vyavahāraḥ kathaṃ na syāditi gūḍhābhisandheruttaram / yadvātra cātmāntaḥkaraṇayośca sphuṭaṃ pratibhāsamānabhedayorapīti hṛdayam / yadi bhedāgrahaḥ syāttadā kathaṃ sa bhedāgraho ghaṭasyātmanaśca na syāditi yojanā / athavaivaṃ vadanpraṣṭavyaḥ / bhedāgrahaḥ kiṃ bhedagrahasya virodhī na veti / neti pakṣe kathaṃ sa ghaṭasyātmanā paṭādinā vā na syādityuttaram / *7,110* nanu bhedagraho bhedāgrahavirodhī / sa cāsti ghaṭa iti kutastatra bhedāgrahastatprayukto vyavahāro veti gūḍhābhisandhimajānato dvitīyapakṣamāśaṅkayāha mana iti // ... mano ma iti bhedataḥ / manaso 'pi gṛhītatvād ... mama mano 'nyatra gatamityādivyavahārāt / naca te yugapajjñānānutpattiṃ jānanti / pratyuta yugapadeva jñānotpattiṃ manyante / anyathā vyāsaṅge kramadarśanenānyatrāpi kramānumānaṃ parasya vyarthaṃ syāt / tasmālliṅgadarśanātprāgeva bhavadidaṃ manojñānaṃ na tannimittakamiti / astu tarhi buddhayādīnāmasamavāyikāraṇasya saṃyogasyāśrayatayā manaḥsiddhiḥ / maivam / pratyakṣajñāne tāvadindriyātmasaṃyogasyaivāsamavāyikāraṇatvasyopapatteḥ / anumityādau liṅgajñānādeḥ / smṛtau bhāvanāyāḥ, sukhādāviṣyārthopalabdhāderiti / nityaviśeṣaguṇānāṃ saṃyogāsamavāyikāraṇatvaniyamānnaivamiti cenna / vibhāga(ja)śabdajaśabde vyabhicārāt / aśrāvaṇattvena hetuviśeṣaṇānneti cet / yathā tarhi vibhāgādiśabde kāraṇāntaradarśanāttannirāsārthaṃ vyāptigrahaṇavelāyāṃ prayatyate tathā sukhādinirāsāya prayatanīyam / asamavāyikāraṇāntaradarśanasya tulyatvāt / nimittaṃ taditi cenna / asamavāyikāraṇalakṣaṇasyātivyāptiprāpteriti / naca sukhādyupalabdhikaraṇatvena manassiddhiḥ / sākṣisiddhatayānyathāsiddheḥ / *7,123* evamanumānāntaramapi nirasanīyam / nacāgamo manasi pramāṇam / jātibadhirāṇāmapi tatpratyayāt / tasmātsiddhaṃ sākṣigrāhyatvaṃ manasaḥ / tasya ca tenaivātmano bhinnatayā grahaṇādbhedāgrahāsambhavenecchāmyahamīti na bhedāgrahanibandhano vyavahāra iti / *7,125* nanu ca "kāmaḥsaṅkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirbhīrhīrityetatsarvaṃ mana eva'; iti śrutau kāmasyāntaḥkaraṇarūpatvaṃ tāvatpratīyate / naca śrautenārthenānyathā bhavituṃ yuktam / ato balavadbādhakopanipātādicchāmyahamiti bhedāgrahanimittaṃ vyavahāramātrametaṅgīkaraṇīyam / na tvātmana icchāsambandhānubhavaḥ / naca me mana iti bhedagrahāttadagrahāsambhavaḥ / me caitanyamitivadvayavahāramātratvāt / nacoktānupapattiḥ / sattvarajastamasāmādikāryaṃ hi buddhirityucyate / sā cāṃśatrayavatī / puruṣoparāgo viṣayoparāgo vyāpārāveśaścetyaṃśāḥ / bhavati hyahamidaṃ karomīti / tatrāhamiti cetanoparāgo darpaṇasyaiva mukhoparāgo bhedāgrahādatāttvikaḥ / idamiti viṣayoparāga indriyapranāḍikayā pariṇatibhedo darparasyeva malasambandhaḥ pāramārthikaḥ, tathobhayāyatto vyāpārāveśaḥ / eṣaiva digahamicchāmītyatrāpītyata āha ubhayeti // ... ubhayātmakatā yataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.