एतत्प्रशास्तिवचनाच्चेतनाचेतनस्य च उक्तानुमानविरुद्धत्वाच्च । *७,१४६* यदुक्तमत्र पयोम्ब्वादिवदिति । तदसत् । तत्रापीश्वरप्रेरणया"एतस्य वा अक्षरस्यऽ; इत्यदिश्रुतिसिद्धत्वात् । अत एव प्रधानस्य परप्रयोज्यत्वे प्रमाणाभावो ऽपि परास्त इति । सूत्रे पयो ऽम्बुवदित्युक्ते ऽपि नोदाहरणमादरणीयम् । स्थलान्तरे सम्भावना व्यभिचारश्च भविष्यत इत्याशङ्कापरिहारार्थस्य"व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात्ऽ; इति उत्तरसूत्रस्यापि व्याख्यानायादिपदप्रयोगः । यद्वा पयो ऽम्बुग्रहणमुपलक्षणमित्यभिप्रेत्यादिपदं प्रत्युक्तम् । उत्तरसूत्रं तु कैमुत्यार्थम् । चेतनप्रवृत्तेरपीश्वरव्यतिरेकेणानवस्थितेरचेतनप्रवृत्तेस्तदधीनत्वं किमु वाच्यमिति । तद्वयाख्यानाय चेतनाचेतनस्य चेत्युक्तम् । व्यास-(२२) *७,१४५* किञ्च परिमाणादिति हेतुस्तावदनैकान्तिकः । सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था हि प्रकृतिरुच्यते । सत्त्वादयश्च परिमिता एव । यथोक्तम् । अबग्नीरनभो ऽहङ्कृन्महत्तत्त्वगुणत्रयैः । क्रमाद्दशोत्तरैःऽ; (आदि पुवेंमाहा।२-४६) इति । नच प्रकृतिरव्यक्तान्तरवतीति कथं नानैकान्त्यम् । नच परिमितस्यापि मूलप्रकृतित्वे बाधकमस्ति । सार्वत्रिककार्यानुत्पत्तिपरिमितानामेव कारणत्वम् । तन्त्वादिषु दर्शनात् । अपरिमितस्य कृत्स्नैकदेशविकल्पानुपपत्तेश्च । अस्माकं त्वीश्वरशक्त्यैवोपपद्यते । समन्वयादित्यप्यसत् । यत्कार्यं यदनुगतिमत्तत्तादृक्कारणोपेतमित्यस्या व्याप्तेरव्यक्ताद्वयक्तजन्माङ्गीकारेणैव भग्नत्वात् । शक्तितः प्रवृत्तेश्चेत्येतदपि न विवक्षितार्थसाधकम् । अन्तर्भावितकार्यत्वमेव कारणस्य शक्तिरित्यस्य सिद्धौ हि तथा स्यात् । तच्च सत्कार्यवादनिर्वाह्यमिति । अत एव विभागाविभागावपि निरस्तौ । विभागाविभागयोरेव सत्कार्यवादसिद्धयधीनयोरसत्त्वात् । स्वप्रक्रियामात्रेणार्थसिद्धौ"स्थूलकायर्स्य लोष्ठादेःऽ; इत्यादिना तार्किकपरिकल्पिताभ्यां विभागाविभागाभ्यां परमाणुकारणत्वमपि स्यादित्यास्तां प्रपञ्चः । *७,१५१फ़्।* नन्विदं घट्टकुट्टीप्रभातन्यायमनुसरति । इच्छावत्त्वमात्मन एव न तु जडस्येत्यत्र हि प्रथममनुभवः प्रमाणीकृतः । तत्र च श्रुतिविरोधे चोदिते ऽन्तःकरणधर्म आत्मधर्मश्चेति कामस्य द्वैविध्यान्न विरोध इत्युक्तम् । एवञ्चात्मन एवेच्छावत्त्वं न त्वचेतनस्येति त्यक्तमेवेत्याशङ्कां सिंहावलोकनन्यायेन परिहरति द्वैविध्ये ऽपीति ॥ *७,१५२* द्वैविध्ये ऽपितु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः
etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca uktānumānaviruddhatvācca / *7,146* yaduktamatra payombvādivaditi / tadasat / tatrāpīśvarapreraṇayā"etasya vā akṣarasya'; ityadiśrutisiddhatvāt / ata eva pradhānasya paraprayojyatve pramāṇābhāvo 'pi parāsta iti / sūtre payo 'mbuvadityukte 'pi nodāharaṇamādaraṇīyam / sthalāntare sambhāvanā vyabhicāraśca bhaviṣyata ityāśaṅkāparihārārthasya"vyatirekānavasthiteścānapekṣatvāt'; iti uttarasūtrasyāpi vyākhyānāyādipadaprayogaḥ / yadvā payo 'mbugrahaṇamupalakṣaṇamityabhipretyādipadaṃ pratyuktam / uttarasūtraṃ tu kaimutyārtham / cetanapravṛtterapīśvaravyatirekeṇānavasthiteracetanapravṛttestadadhīnatvaṃ kimu vācyamiti / tadvayākhyānāya cetanācetanasya cetyuktam / vyāsa-(22) *7,145* kiñca parimāṇāditi hetustāvadanaikāntikaḥ / sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā hi prakṛtirucyate / sattvādayaśca parimitā eva / yathoktam / abagnīranabho 'haṅkṛnmahattattvaguṇatrayaiḥ / kramāddaśottaraiḥ'; (ādi pu.veṃ.māhā.2-46) iti / naca prakṛtiravyaktāntaravatīti kathaṃ nānaikāntyam / naca parimitasyāpi mūlaprakṛtitve bādhakamasti / sārvatrikakāryānutpattiparimitānāmeva kāraṇatvam / tantvādiṣu darśanāt / aparimitasya kṛtsnaikadeśavikalpānupapatteśca / asmākaṃ tvīśvaraśaktyaivopapadyate / samanvayādityapyasat / yatkāryaṃ yadanugatimattattādṛkkāraṇopetamityasyā vyāpteravyaktādvayaktajanmāṅgīkāreṇaiva bhagnatvāt / śaktitaḥ pravṛtteścetyetadapi na vivakṣitārthasādhakam / antarbhāvitakāryatvameva kāraṇasya śaktirityasya siddhau hi tathā syāt / tacca satkāryavādanirvāhyamiti / ata eva vibhāgāvibhāgāvapi nirastau / vibhāgāvibhāgayoreva satkāryavādasiddhayadhīnayorasattvāt / svaprakriyāmātreṇārthasiddhau"sthūlakāyarsya loṣṭhādeḥ'; ityādinā tārkikaparikalpitābhyāṃ vibhāgāvibhāgābhyāṃ paramāṇukāraṇatvamapi syādityāstāṃ prapañcaḥ / *7,151f.* nanvidaṃ ghaṭṭakuṭṭīprabhātanyāyamanusarati / icchāvattvamātmana eva na tu jaḍasyetyatra hi prathamamanubhavaḥ pramāṇīkṛtaḥ / tatra ca śrutivirodhe codite 'ntaḥkaraṇadharma ātmadharmaśceti kāmasya dvaividhyānna virodha ityuktam / evañcātmana evecchāvattvaṃ na tvacetanasyeti tyaktamevetyāśaṅkāṃ siṃhāvalokananyāyena pariharati dvaividhye 'pīti // *7,152* dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.