अन्तवान्मरणवान्स्यात् । उपलक्षणं चैतत् । दुःखादिमांश्च स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । नन्वसौ विग्रहो न तद्धेतुरित्युक्तम् । मैवम् । शरीरं न भोगायतनं चेत्यस्य व्याहतत्वात् । शरीरत्वेनैव तदनुमानाच्च । तदिदमाह एवेति ॥ एतेन"अन्तवत्त्मसर्वज्ञता वाऽ; इति सूत्रं व्याख्यातं भवति । पाठक्रमादर्थक्रमो गरीयानित्यतो व्युत्क्रमेण व्याख्यानम् । *८,४२१* नन्वेवं शिवस्य जगत्कारणत्वमपाकुर्वतां को ऽभिप्रायः । किमकर्तृकमेवेदं विश्वमिति । किंवा विष्णुकर्तृकमिति । नाद्यः । कार्यस्याकर्तृकत्वे विरोधात् । अपसिद्धान्तप्रसक्तेश्च । न द्वितीयः । विष्णावपि कर्तर्यभ्युपगम्यमाने दोषाणामेषां समानत्वेन (स्व)व्याहतत्वात् । तथाहि यदुक्तमसामञ्जस्यं शिवस्य तत्तावद्विष्णावपि समम् । "जनितोत विष्णोःऽ; इत्यादौ जन्मादिदोषश्रवणात् । सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं तु स्फुटमेवेत्यत आह नचेति ॥ नचैतदखिलं विष्णौ ॥। एतदखिलं दोषजातं, विष्णावपि विश्वस्य कर्तर्यभ्युपगते समानमिति न वाच्यम् । कुतः । श्रुत्यैव सकलदोषपरिहारेण विष्णोर्विश्वकारणत्वस्य प्रतिपादितत्वात् । ननु पशुपतेरप्येवमागमैरनुमानैश्च जगत्कारणता प्रतिपादितैव । ततः को विशेष इत्यत आह श्रुतीति ॥ ॥। श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् पाशुपतादितो ऽपि श्रुतीनां प्रामाण्यस्य गुरुत्वात् । एतदुक्तं भवति । पाशुपतादिकं हि शिवे जगत्कर्तरि सर्वज्ञे सिद्धे तत्प्रणीतत्वेन प्रमाणत्वेन निश्चीयेत । निश्चिते च तत्प्रामाण्ये शिवस्यैवंविधस्य सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयता दुरवधारणप्रामाण्यम् । अन्यतः शिवस्यैवंविधतासिद्धावलमनेन । न चान्यत्तादृशं प्रमाणमस्ति । अनुमानानां दूषितत्वात् । नचैवं श्रुतिप्रामाण्यम् । अपौरुषेयत्वेन करणदोषाणां बाधकप्रत्ययस्य चाभावे सति तस्य निष्कम्पमेव स्वतो निश्चितत्वात् । अतो निश्चितप्रमाणभावया श्रुत्या विधूतावद्यगन्धं विष्णोर्जगत्कारणत्वं सिद्धयत्येवेति । *८,४२३फ़्।* कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति मन इति ॥ मनोबुद्धयङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः
antavānmaraṇavānsyāt / upalakṣaṇaṃ caitat / duḥkhādimāṃśca syādityapi draṣṭavyam / nanvasau vigraho na taddheturityuktam / maivam / śarīraṃ na bhogāyatanaṃ cetyasya vyāhatatvāt / śarīratvenaiva tadanumānācca / tadidamāha eveti // etena"antavattmasarvajñatā vā'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati / pāṭhakramādarthakramo garīyānityato vyutkrameṇa vyākhyānam / *8,421* nanvevaṃ śivasya jagatkāraṇatvamapākurvatāṃ ko 'bhiprāyaḥ / kimakartṛkamevedaṃ viśvamiti / kiṃvā viṣṇukartṛkamiti / nādyaḥ / kāryasyākartṛkatve virodhāt / apasiddhāntaprasakteśca / na dvitīyaḥ / viṣṇāvapi kartaryabhyupagamyamāne doṣāṇāmeṣāṃ samānatvena (sva)vyāhatatvāt / tathāhi yaduktamasāmañjasyaṃ śivasya tattāvadviṣṇāvapi samam / "janitota viṣṇoḥ'; ityādau janmādidoṣaśravaṇāt / sambandhānupapattyādikaṃ tu sphuṭamevetyata āha naceti // nacaitadakhilaṃ viṣṇau ... etadakhilaṃ doṣajātaṃ, viṣṇāvapi viśvasya kartaryabhyupagate samānamiti na vācyam / kutaḥ / śrutyaiva sakaladoṣaparihāreṇa viṣṇorviśvakāraṇatvasya pratipāditatvāt / nanu paśupaterapyevamāgamairanumānaiśca jagatkāraṇatā pratipāditaiva / tataḥ ko viśeṣa ityata āha śrutīti // ... śrutiprāmāṇyagauravāt pāśupatādito 'pi śrutīnāṃ prāmāṇyasya gurutvāt / etaduktaṃ bhavati / pāśupatādikaṃ hi śive jagatkartari sarvajñe siddhe tatpraṇītatvena pramāṇatvena niścīyeta / niścite ca tatprāmāṇye śivasyaivaṃvidhasya siddhirityanyonyāśrayatā duravadhāraṇaprāmāṇyam / anyataḥ śivasyaivaṃvidhatāsiddhāvalamanena / na cānyattādṛśaṃ pramāṇamasti / anumānānāṃ dūṣitatvāt / nacaivaṃ śrutiprāmāṇyam / apauruṣeyatvena karaṇadoṣāṇāṃ bādhakapratyayasya cābhāve sati tasya niṣkampameva svato niścitatvāt / ato niścitapramāṇabhāvayā śrutyā vidhūtāvadyagandhaṃ viṣṇorjagatkāraṇatvaṃ siddhayatyeveti / *8,423f.* kāstāḥ śrutaya ityatastā udāharati mana iti // manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.