याति ॥। "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ; इति ब्रह्मण आनन्त्यस्य वाचको ऽनन्तशब्दस्तावद्देशतः कालतो वस्तुतश्चानन्त्यमाह । तत्र देशानन्त्यं नामानवधिकपरिमाणवत्त्वम् । कालानन्त्यं नामानवच्छिन्नसत्ताकत्वम् । वस्त्वानन्त्यं नामापरिच्छिन्नसङ्खयागुणकर्मविग्रहवत्त्वम् । तत्र यदा परिमाणानन्त्यस्य वाचकस्तदा द्विधानन्त्ये ऽपि उत्कर्षापकर्षाभ्यामनन्त्ये ऽपि मानतां याति । न तूत्कर्षानन्त्यमात्रे विशेषाभावादिति । नन्वनेकार्थत्वमन्यायः । को ऽत्र न्यायविरोधः । निरर्थकशब्दप्रयोगायोगात्तावदेको ऽर्थो ऽङ्गीकार्यः । द्वितीयाङ्गीकारे तु न किञ्चिद्बीजमिति कल्पनागौरवम् । उच्यते । यत्र ह्येकस्मिन्नर्थे व्यवस्थिते सति वृथैवार्थान्तराङ्गीकारस्तत्रैवमेतत् । नचैवं प्रकृते । अनन्तशब्दो हि परिच्छेदाभावमाह । परिच्छे(दश्च)दो हि देशतः कालतो वस्तुतश्च भवन्युपगपदेव प्राप्नोति । नच तत्र कस्यचिन्प्राथम्यमस्ति । नाप्यन्यतमपरित्यागे कारणम् । एवं परिमाणान्त्ये ऽप्युत्कर्षपरिग्रहो द्रष्टव्य इति । *७,३६२* नन्वेवं कालतो गुणतश्चानन्त्यवाचकस्यानन्तशब्दस्याल्पकालत्वमल्पगुणत्वं चार्थः स्यात् । अन्यथाल्पपरिमाणवत्त्वमपि न स्यात् । अविशेषादिति चेत् । किमिदं कालतो गुणतश्चाल्पत्वमापाद्यं किमल्पा एव गुणाः सन्ति ब्रह्मणो न बहुतराः । तथा अल्पकालीनैव सत्ता न प्रचुरकालीनेति । किंवा सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽप्यवस्थितिः स्यात् । महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति । आद्यं दूषयति नैवेति ॥ ॥। नैव गुणाल्पत्वं कालात्पत्वं च मानगम् गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् । अनन्तं ब्रह्मेति श्रुतिप्रतिपाद्यं नैव भवेदिति गूढाभिसन्धेः प्रतिज्ञा । हेतुमुत्तरत्र वक्ष्यति । द्वितीयमाशङ्कयाङ्गीकरोति सर्वेति ॥ सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽपि स्यादवस्थितिः
yāti ... "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'; iti brahmaṇa ānantyasya vācako 'nantaśabdastāvaddeśataḥ kālato vastutaścānantyamāha / tatra deśānantyaṃ nāmānavadhikaparimāṇavattvam / kālānantyaṃ nāmānavacchinnasattākatvam / vastvānantyaṃ nāmāparicchinnasaṅkhayāguṇakarmavigrahavattvam / tatra yadā parimāṇānantyasya vācakastadā dvidhānantye 'pi utkarṣāpakarṣābhyāmanantye 'pi mānatāṃ yāti / na tūtkarṣānantyamātre viśeṣābhāvāditi / nanvanekārthatvamanyāyaḥ / ko 'tra nyāyavirodhaḥ / nirarthakaśabdaprayogāyogāttāvadeko 'rtho 'ṅgīkāryaḥ / dvitīyāṅgīkāre tu na kiñcidbījamiti kalpanāgauravam / ucyate / yatra hyekasminnarthe vyavasthite sati vṛthaivārthāntarāṅgīkārastatraivametat / nacaivaṃ prakṛte / anantaśabdo hi paricchedābhāvamāha / paricche(daśca)do hi deśataḥ kālato vastutaśca bhavanyupagapadeva prāpnoti / naca tatra kasyacinprāthamyamasti / nāpyanyatamaparityāge kāraṇam / evaṃ parimāṇāntye 'pyutkarṣaparigraho draṣṭavya iti / *7,362* nanvevaṃ kālato guṇataścānantyavācakasyānantaśabdasyālpakālatvamalpaguṇatvaṃ cārthaḥ syāt / anyathālpaparimāṇavattvamapi na syāt / aviśeṣāditi cet / kimidaṃ kālato guṇataścālpatvamāpādyaṃ kimalpā eva guṇāḥ santi brahmaṇo na bahutarāḥ / tathā alpakālīnaiva sattā na pracurakālīneti / kiṃvā sarvakālagatasyālpakāle 'pyavasthitiḥ syāt / mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi / ādyaṃ dūṣayati naiveti // ... naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam guṇālpatvaṃ kālālpatvaṃ ca mānagam / anantaṃ brahmeti śrutipratipādyaṃ naiva bhavediti gūḍhābhisandheḥ pratijñā / hetumuttaratra vakṣyati / dvitīyamāśaṅkayāṅgīkaroti sarveti // sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.