गुणादेः पञ्चकस्येति गुणावयविक्रियासामान्यविशेषणामित्यर्थः । चशब्देन गुण्यादिपञ्चकस्य चेति समुच्चिनोति । ननु गुणगुण्यादिकमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा तत्किं समवायेनेत्यत उक्तम् भिन्नस्यैवेति ॥ तुशब्दो विशेषार्थः । न ययोः कयोश्चिद्गुणगुणिनोः समवायः किन्त्वयुतसिद्धयोरेवेति । स गुणगुण्यादिस्वभाव एव चेन्न पदार्थान्तरसिद्धिरित्यत उक्तम् अन्य इति ॥ ईर्यते वैशेषिकादिभिः, अतो ऽपि तद्दर्शनमयुक्तमिति शेषः । अयमर्थः । वैशेषिकादयो ऽवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्तयोः विशेषनित्यद्रव्ययोरत्यन्तभेदमभ्युपगम्यात्यन्तभिन्नमेव समवायाख्यं सम्बन्धमभ्युपगच्छन्ति । ततो ऽप्यनुपपन्नभाषिण इति । *७,४८६* ननु च गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेदस्तावद्वयपदेशभेदादिप्रमाणसिद्धः । अन्यथा स्तम्भकुम्भादीनामप्यत्यन्तभेदो न स्यात् । अस्ति चेह तन्तुषु पटः, इह पटे रूपमिह मूर्ते कर्मेह गवि गोत्वमिह नित्यद्रव्ये विशेष इत्यबाधितः प्रत्ययः । न चेहेदमिति प्रत्ययो विनातिरिक्तेन सम्बन्धेनोपपद्यते । इह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययस्य संयोगपूर्वकत्वदर्शनात् । स चायमयुतसिद्धयोः सम्बन्ध इति संयोगाद्भिद्यते । युतसिद्धयोर्हि सम्बन्धः संयोगः । द्रव्यमात्रवृत्तिश्च । तदेवं प्रमितस्य समवायस्याभ्युपगमे कथमयुक्तवादित्वं वैशेषिकादीनामित्यत आह भिन्नत्वेति ॥ भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम् इत्थम् । यदि व्यभिचारपरिहाराय समवायस्यापि समवायान्तरमुपेयते । तदानवस्थितिरिति । इह केचित्समवायं प्रत्यक्षमाचक्षाणाः, यत इति च विषयसप्तमीं व्याचक्षाणाः तत्स्थेम्ने अनुमानमाचक्षते । तेषामिहप्रत्ययस्य सम्बन्धपूर्वकत्वं नाम तत्प्रतीतिपूर्वकत्वमेव । तन्मते स्फुटैवानवस्था । ये तु प्रत्यक्षतां नाभ्युपगच्छन्ति । सम्बन्धस्य सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणवत्वमाहुस्तेषाम्, अवस्थितिः सिद्धान्तः तद्विरोधो ऽनवस्थितिः इत्यनवस्थितिशब्दो ऽपसिद्धान्तवाची व्याख्यायते । यद्वेह कुण्डे बदराणीतिवत्सम्बन्धस्य प्रतीत्यैवेहप्रत्ययकारणत्वादत्रापि प्रतीतिमापाद्यानवस्थैव वक्तव्या । कुण्डबदरसंयोगस्य योग्यतया अवर्जनीयतया प्रतीतिर्नेहप्रत्ययकारणमिति कुत एषा कल्पना । सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणत्वोपपत्तौ प्रतीतेरपि कारणत्वकल्पकाभावादिति चेन्न । सत्यपि संयोगे कुतश्चिद्वयवधानादप्रतीयमाने नेहबुद्धिर्भवति । भवति चासत्यपि संयोगे तद्विपर्ययादित्यन्वयव्यतिरेकयोः कल्पकाभावात् । स्वस्वामिभावादयो ऽपि हि ज्ञाता एव सम्बन्धनिमित्तव्यवहारहेतवो दृष्टा नान्यथा । न ते सम्बन्धा अद्विष्ठत्वादिति चेन्न । संयोगस्याप्यद्विष्ठताया वक्ष्यमाणत्वात् । किञ्चैवं समवायो ऽपि न सम्बन्धः स्यात् । तस्यानाश्रितत्वाभ्युपगमात् । नन्वेवं तर्हि नानैकान्त्यात् अनवस्थैव बाधितत्वेनाबाधितेहप्रत्ययत्वस्य तत्रावृत्तेरिति चेन्न । अनवस्थायाः साध्यबाधकत्वेन साधनाबाधकत्वात् । साध्यबाधेनैव साधनबाधनाभ्युपगमस्य व्याप्तिनिश्चयोत्तरकालीनत्वात् । तन्तुपटयोः समवाय इति प्रतीतिरपि सम्बन्धपूर्विकैव । किन्त्वरोपित एवासौ सम्बन्ध इति चेन्न । अनवस्थानिस्तारात् । आरोपितसम्बन्धपूर्वकत्वं हि सम्बन्धारोपपूर्वकत्वमेव, प्रतीतौ चेयमनवस्थोक्तेति कथं (तन्निरस्ता)निस्तारः । किञ्चैवं वदता सत्तयैव सम्बन्धस्य कारणत्वमिति मतं त्यक्तं स्यात् । *७,४९०* अपि चाबाधितो ऽपीहप्रत्ययो यदि सम्बन्धारोपमात्रेण भवेत्तदा तन्तुपटादावपि किन्न भवेदिति समवायासिद्धिः । क्वचित्सिद्धस्य क्वचिदारोपः कुत्राप्यभावे तदसिद्धिरिति चेन्न । स्थाणुश्येनयोः सम्बन्धस्य सत्त्वात् । अन्यथा समवाये ऽपि समवायान्तरारोपे न स्यात्समवायान्तरस्य क्वाप्य(सत्त्वात्)सम्भवात् । समवाये भेद एवारोप्यते न समवायान्तरमिति चेन्न । तावन्मात्रेणेहप्रत्ययायोगात् । सम्बन्धिसम्बन्धभावो ऽप्यारोप्यत इति चेन्न । तर्हि तन्तुपटादावपि तदारोपमात्रेणेहप्रत्ययोपपत्तौ किं समवायेनेति । *७,४९७* ननु समवाये ऽपीहेदमिति प्रत्ययः समवायाधीन एव । नचापसिद्धान्तो ऽनवस्था वा । तस्यैव समवायस्य स्वनिर्वाहकत्वात् । य एव हि समवायो ऽवयवादिष्ववयव्यादीनां सम्बन्धः, स एवावयवावव्यादिष्वात्मना सम्बन्ध इत्याशङ्कते स इति ॥ स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् ॥। सः अवयवावयव्यादिसमवायः । एवं तर्हि किं समवायेन, द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेरिति परिहरति द्रव्यमेवेति ॥ ॥। द्रव्यमेव तथा न किम्
guṇādeḥ pañcakasyeti guṇāvayavikriyāsāmānyaviśeṣaṇāmityarthaḥ / caśabdena guṇyādipañcakasya ceti samuccinoti / nanu guṇaguṇyādikamabhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā tatkiṃ samavāyenetyata uktam bhinnasyaiveti // tuśabdo viśeṣārthaḥ / na yayoḥ kayościdguṇaguṇinoḥ samavāyaḥ kintvayutasiddhayoreveti / sa guṇaguṇyādisvabhāva eva cenna padārthāntarasiddhirityata uktam anya iti // īryate vaiśeṣikādibhiḥ, ato 'pi taddarśanamayuktamiti śeṣaḥ / ayamarthaḥ / vaiśeṣikādayo 'vayavāvayavinorguṇaguṇinoḥ kriyākriyāvatorjātivyaktayoḥ viśeṣanityadravyayoratyantabhedamabhyupagamyātyantabhinnameva samavāyākhyaṃ sambandhamabhyupagacchanti / tato 'pyanupapannabhāṣiṇa iti / *7,486* nanu ca guṇaguṇyādīnāmatyantabhedastāvadvayapadeśabhedādipramāṇasiddhaḥ / anyathā stambhakumbhādīnāmapyatyantabhedo na syāt / asti ceha tantuṣu paṭaḥ, iha paṭe rūpamiha mūrte karmeha gavi gotvamiha nityadravye viśeṣa ityabādhitaḥ pratyayaḥ / na cehedamiti pratyayo vinātiriktena sambandhenopapadyate / iha kuṇḍe badarāṇīti pratyayasya saṃyogapūrvakatvadarśanāt / sa cāyamayutasiddhayoḥ sambandha iti saṃyogādbhidyate / yutasiddhayorhi sambandhaḥ saṃyogaḥ / dravyamātravṛttiśca / tadevaṃ pramitasya samavāyasyābhyupagame kathamayuktavāditvaṃ vaiśeṣikādīnāmityata āha bhinnatveti // bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam ittham / yadi vyabhicāraparihārāya samavāyasyāpi samavāyāntaramupeyate / tadānavasthitiriti / iha kecitsamavāyaṃ pratyakṣamācakṣāṇāḥ, yata iti ca viṣayasaptamīṃ vyācakṣāṇāḥ tatsthemne anumānamācakṣate / teṣāmihapratyayasya sambandhapūrvakatvaṃ nāma tatpratītipūrvakatvameva / tanmate sphuṭaivānavasthā / ye tu pratyakṣatāṃ nābhyupagacchanti / sambandhasya sattāmātreṇehapratyayakāraṇavatvamāhusteṣām, avasthitiḥ siddhāntaḥ tadvirodho 'navasthitiḥ ityanavasthitiśabdo 'pasiddhāntavācī vyākhyāyate / yadveha kuṇḍe badarāṇītivatsambandhasya pratītyaivehapratyayakāraṇatvādatrāpi pratītimāpādyānavasthaiva vaktavyā / kuṇḍabadarasaṃyogasya yogyatayā avarjanīyatayā pratītirnehapratyayakāraṇamiti kuta eṣā kalpanā / sattāmātreṇehapratyayakāraṇatvopapattau pratīterapi kāraṇatvakalpakābhāvāditi cenna / satyapi saṃyoge kutaścidvayavadhānādapratīyamāne nehabuddhirbhavati / bhavati cāsatyapi saṃyoge tadviparyayādityanvayavyatirekayoḥ kalpakābhāvāt / svasvāmibhāvādayo 'pi hi jñātā eva sambandhanimittavyavahārahetavo dṛṣṭā nānyathā / na te sambandhā adviṣṭhatvāditi cenna / saṃyogasyāpyadviṣṭhatāyā vakṣyamāṇatvāt / kiñcaivaṃ samavāyo 'pi na sambandhaḥ syāt / tasyānāśritatvābhyupagamāt / nanvevaṃ tarhi nānaikāntyāt anavasthaiva bādhitatvenābādhitehapratyayatvasya tatrāvṛtteriti cenna / anavasthāyāḥ sādhyabādhakatvena sādhanābādhakatvāt / sādhyabādhenaiva sādhanabādhanābhyupagamasya vyāptiniścayottarakālīnatvāt / tantupaṭayoḥ samavāya iti pratītirapi sambandhapūrvikaiva / kintvaropita evāsau sambandha iti cenna / anavasthānistārāt / āropitasambandhapūrvakatvaṃ hi sambandhāropapūrvakatvameva, pratītau ceyamanavasthokteti kathaṃ (tannirastā)nistāraḥ / kiñcaivaṃ vadatā sattayaiva sambandhasya kāraṇatvamiti mataṃ tyaktaṃ syāt / *7,490* api cābādhito 'pīhapratyayo yadi sambandhāropamātreṇa bhavettadā tantupaṭādāvapi kinna bhavediti samavāyāsiddhiḥ / kvacitsiddhasya kvacidāropaḥ kutrāpyabhāve tadasiddhiriti cenna / sthāṇuśyenayoḥ sambandhasya sattvāt / anyathā samavāye 'pi samavāyāntarārope na syātsamavāyāntarasya kvāpya(sattvāt)sambhavāt / samavāye bheda evāropyate na samavāyāntaramiti cenna / tāvanmātreṇehapratyayāyogāt / sambandhisambandhabhāvo 'pyāropyata iti cenna / tarhi tantupaṭādāvapi tadāropamātreṇehapratyayopapattau kiṃ samavāyeneti / *7,497* nanu samavāye 'pīhedamiti pratyayaḥ samavāyādhīna eva / nacāpasiddhānto 'navasthā vā / tasyaiva samavāyasya svanirvāhakatvāt / ya eva hi samavāyo 'vayavādiṣvavayavyādīnāṃ sambandhaḥ, sa evāvayavāvavyādiṣvātmanā sambandha ityāśaṅkate sa iti // sa svanirvāhakaścet syād ... saḥ avayavāvayavyādisamavāyaḥ / evaṃ tarhi kiṃ samavāyena, dravyasyaiva svanirvāhakatvopapatteriti pariharati dravyameveti // ... dravyameva tathā na kim
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.