"न हि भ्रान्तौऽ; इत्यतो मण्डूकप्लुत्या नेत्यनुवर्तते । विद्यमानं यथार्थज्ञानोदयानन्तरमप्यनुवर्तमानं नहि बाध्यते । तथा सत्यात्मनो ऽपि बाधप्रसङ्गादिति भावः । द्वितीये (युक्तिमा)हेतुमाह विद्यमानं हीति ॥ यत्पूर्वं विद्यमानं तदेव केनचिन्नाश्यते (नत्ववि)नाविद्यमान् । शुक्तिरजतादिकं चाविद्यमानमिति तस्य नाश्यत्वायोगात्तद्विषयो बाधः सुतरामयुक्त इति । असतो नाश्यत्वं नास्ति किन्तु विद्यमानस्यैवेत्यत्र दृष्टान्तावाह नहीति ॥ अयमत्र प्रयोगः । शुक्तिरजतं न नाश्यमसत्त्वात् । यदसत्तन्न नाश्यं यथा वन्ध्यासुतः । यद्वा यन्नाश्यं न तदसद्यथा यज्ञदत्त इति । *८,५४५* स्यादेतत् । बाधानभ्युपगमे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधो ऽपसिद्धान्तश्च स्यादित्यतः सर्वथाङ्गीकर्तव्ये बाधे तद्दृष्टान्तेन वियदादेरपि बाधायोगात्सत्त्वानुपपत्तिरित्यत आह बाधेति ॥ बाधायोगः सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते क्वेत्याक्षेपे । इदमुक्तं भवति । सत्यमङ्गीक्रियत एव बाधो ऽस्माभिः । किन्त्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वलक्षणः । स तु भ्रान्ताविव वियदादावप्यस्त्येव । क्षणिकत्वब्रह्मपरिणामत्वादिरूपेण विज्ञातस्य स्थायित्वादिरूपेणावगमात् । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननाश्यत्वस्यैव प्राङ्निरस्तत्वात् । तत्साधने सिद्धसाधनता स्यात् । नच तेन वियदादौ सत्त्वप्रतिक्षेपः सम्भवति । यत्सत्तन्न बाध्यत इति व्याप्तेरनवगतत्वात् । स (तो ऽप्या)त्यस्याप्यात्मनो ऽन्याकारेण विदितस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वस्योभयसिद्धत्वात् । नचार्थापत्तेः पृथक् प्रमाणत्वे किं व्याप्त्येति वाच्यम् । नहि वयमनुपपद्यमानर्स्थस्योपपादकेनार्थेन व्याप्तेरभावं चोदयामः । किन्तु सत्त्वस्य बाधाभावेन बाधस्य वा सत्त्वाभावेन । नहि बाध एवानुपपद्यरमानो ऽर्थः । किन्तु प्रतीतत्वे सति बाधः । तस्य चान्यथानुपपत्तिं व्युत्पादयता सर्वथासत्त्वे बाधो न स्यादिति प्रसङ्गो वा बाधात्सन्न भवतीत्यनुमानं वा वाच्यम् । तदुभयं च व्याप्त्यपेक्षमेव । यदा तु प्रमाणद्वयविरोधो ऽर्थापत्तिस्तदा स्पष्ट एव व्याप्त्यभावो दोष इति । ननु बाधायोगादिति पञ्चमी किमर्था । उच्यते । सतो बाधायोगाद्बाध्यमानमिदं न सदित्यनुमाने व्याप्तिरेषा क्व दृश्यत इति व्याख्यायते । यद्वास्मदभिमतबाधाभ्युपगमे बाधायोगात्सत इत्यादिकं नोपपद्यत इति नञो ऽनुवृत्त्या व्याख्या । कुत इत्याशङ्कायां व्याप्तिरित्यादिकं व्याख्येयम् । *८,५४८* एवं विनाशलक्षणं बाधं सिद्धवत्कृत्य शक्तिरजतादौ वियदादौ च बाधस्यासिद्धिरभिहिता । इदानीं तामेव विवरितुं बाधस्वरूपं परं पृच्छति कश्चेति ॥ कश्चायं बाध उद्दिष्टो ॥। यो ऽयं वियदादेः शुक्तिरजतादेश्च सत्त्वाभावसिद्धयर्थं बाध उद्दिष्यो ऽयं कः । किं (वि)ज्ञानेन विनाशः किंवा निवृत्तिर्यद्वा नासीन्नास्ति न भविष्यतीति कालत्रयसत्तानिषेध इति भावः । ननु विनाशनिवृत्त्योः को भेदः । उच्यते । केचित्खलु मायावादिनो वदन्ति । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन सविलासाविद्या विनश्यति । यावन्ति ज्ञानानि तावत्यो ह्यविद्या इति । तन्मतरीत्या विनाश इत्युक्तम् । अपरे त्वेकैकाविद्या तदवस्थाविशेषा एव रजताद्युपादानानि भवन्तीति मन्वाना अधिष्ठानतत्त्वज्ञानेन, सह कार्यैरविद्या तिरोधत्त इति । तत्समयानुसारेण निवृत्तिरिति । *८,५४९* यद्वाविद्याया विद्यया विनाशो भवति । कार्यं तु रजतादिकमुपादानविनाशे स्वयमेव विलीयत इति परेषां मतम् । तदुभयानुसारेणेदं कल्पद्वयम् । अथवालौकिकरजतोत्पादवादिनां मतमनुसृत्य विनाश इति । मायावादिनां तु मतमनुरुद्धय निवृत्तिरिति । यदि वा, विनाश इति मायावादिनां मतम् । विवेकाग्रहात्प्रवृत्तस्य विवेकग्रहे सति निवृत्तिरिति प्राभाकरमतमिति । *८,५५०* आद्यं दूषयति नहीति ॥ ॥। नहि नाशो ऽसतो भवेत् *८,५५१* द्वितीयं निराकरोति निवृत्तिश्चेति ॥ निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते
"na hi bhrāntau'; ityato maṇḍūkaplutyā netyanuvartate / vidyamānaṃ yathārthajñānodayānantaramapyanuvartamānaṃ nahi bādhyate / tathā satyātmano 'pi bādhaprasaṅgāditi bhāvaḥ / dvitīye (yuktimā)hetumāha vidyamānaṃ hīti // yatpūrvaṃ vidyamānaṃ tadeva kenacinnāśyate (natvavi)nāvidyamān / śuktirajatādikaṃ cāvidyamānamiti tasya nāśyatvāyogāttadviṣayo bādhaḥ sutarāmayukta iti / asato nāśyatvaṃ nāsti kintu vidyamānasyaivetyatra dṛṣṭāntāvāha nahīti // ayamatra prayogaḥ / śuktirajataṃ na nāśyamasattvāt / yadasattanna nāśyaṃ yathā vandhyāsutaḥ / yadvā yannāśyaṃ na tadasadyathā yajñadatta iti / *8,545* syādetat / bādhānabhyupagame laukikavaidikavyavahāravirodho 'pasiddhāntaśca syādityataḥ sarvathāṅgīkartavye bādhe taddṛṣṭāntena viyadāderapi bādhāyogātsattvānupapattirityata āha bādheti // bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate kvetyākṣepe / idamuktaṃ bhavati / satyamaṅgīkriyata eva bādho 'smābhiḥ / kintvanyathāvijñātasya samyagvijñānagocaratvalakṣaṇaḥ / sa tu bhrāntāviva viyadādāvapyastyeva / kṣaṇikatvabrahmapariṇāmatvādirūpeṇa vijñātasya sthāyitvādirūpeṇāvagamāt / adhiṣṭhānayāthātmyajñānanāśyatvasyaiva prāṅnirastatvāt / tatsādhane siddhasādhanatā syāt / naca tena viyadādau sattvapratikṣepaḥ sambhavati / yatsattanna bādhyata iti vyāpteranavagatatvāt / sa (to 'pyā)tyasyāpyātmano 'nyākāreṇa viditasya samyagvijñānagocaratvasyobhayasiddhatvāt / nacārthāpatteḥ pṛthak pramāṇatve kiṃ vyāptyeti vācyam / nahi vayamanupapadyamānarsthasyopapādakenārthena vyāpterabhāvaṃ codayāmaḥ / kintu sattvasya bādhābhāvena bādhasya vā sattvābhāvena / nahi bādha evānupapadyaramāno 'rthaḥ / kintu pratītatve sati bādhaḥ / tasya cānyathānupapattiṃ vyutpādayatā sarvathāsattve bādho na syāditi prasaṅgo vā bādhātsanna bhavatītyanumānaṃ vā vācyam / tadubhayaṃ ca vyāptyapekṣameva / yadā tu pramāṇadvayavirodho 'rthāpattistadā spaṣṭa eva vyāptyabhāvo doṣa iti / nanu bādhāyogāditi pañcamī kimarthā / ucyate / sato bādhāyogādbādhyamānamidaṃ na sadityanumāne vyāptireṣā kva dṛśyata iti vyākhyāyate / yadvāsmadabhimatabādhābhyupagame bādhāyogātsata ityādikaṃ nopapadyata iti naño 'nuvṛttyā vyākhyā / kuta ityāśaṅkāyāṃ vyāptirityādikaṃ vyākhyeyam / *8,548* evaṃ vināśalakṣaṇaṃ bādhaṃ siddhavatkṛtya śaktirajatādau viyadādau ca bādhasyāsiddhirabhihitā / idānīṃ tāmeva vivarituṃ bādhasvarūpaṃ paraṃ pṛcchati kaśceti // kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo ... yo 'yaṃ viyadādeḥ śuktirajatādeśca sattvābhāvasiddhayarthaṃ bādha uddiṣyo 'yaṃ kaḥ / kiṃ (vi)jñānena vināśaḥ kiṃvā nivṛttiryadvā nāsīnnāsti na bhaviṣyatīti kālatrayasattāniṣedha iti bhāvaḥ / nanu vināśanivṛttyoḥ ko bhedaḥ / ucyate / kecitkhalu māyāvādino vadanti / adhiṣṭhānayāthātmyajñānena savilāsāvidyā vinaśyati / yāvanti jñānāni tāvatyo hyavidyā iti / tanmatarītyā vināśa ityuktam / apare tvekaikāvidyā tadavasthāviśeṣā eva rajatādyupādānāni bhavantīti manvānā adhiṣṭhānatattvajñānena, saha kāryairavidyā tirodhatta iti / tatsamayānusāreṇa nivṛttiriti / *8,549* yadvāvidyāyā vidyayā vināśo bhavati / kāryaṃ tu rajatādikamupādānavināśe svayameva vilīyata iti pareṣāṃ matam / tadubhayānusāreṇedaṃ kalpadvayam / athavālaukikarajatotpādavādināṃ matamanusṛtya vināśa iti / māyāvādināṃ tu matamanuruddhaya nivṛttiriti / yadi vā, vināśa iti māyāvādināṃ matam / vivekāgrahātpravṛttasya vivekagrahe sati nivṛttiriti prābhākaramatamiti / *8,550* ādyaṃ dūṣayati nahīti // ... nahi nāśo 'sato bhavet *8,551* dvitīyaṃ nirākaroti nivṛttiśceti // nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.