प्रतीतिर्नासत इति किमसतः प्रतीतिर्निषिध्यते किंवा प्रतीतेरसद्विषयत्वम् । आद्ये प्रतिषेधविषयतया, द्वितीये प्रतिषेध्यनिविष्यतयावश्यमसतः प्रतीतिरङ्गीकरणीया । तस्मात्कथञ्चिदुक्तप्रकारद्वयेनाप्रतीतस्य सम्बन्धी निषेधो नोपपद्यते । न ह्यप्रतीते भूतले घटे वा भूतले घटो नास्तीति प्रतिषेधो दृष्टः । तदनेन विमतो ऽसत्प्रतीतिमांस्तत्सम्बन्धिनिषेधकर्तृत्वात्तद्वयवहर्तृत्वाद्वा सम्मतवदिति प्रमाणं सूचितं भवति । अवश्यं च प्रामाणिकं परीक्षकेणाभ्युपगन्तव्यम् । मनस्यभ्युपगमो वाचि निषेध इति स्वक्रियाविरोधो वानेन सूचित इति । *८,५५५* एवमर्थापत्तिं निरस्योपमानं च निरस्यति नचेति ॥ न चोपमा भवेदत्र ॥। अत्र अनिर्वचनीयार्थसद्भावे । प्रमाणमिति शेषः । तस्याः सादृश्यादिनियतविषयत्वादिति भावः । अभावमपाकरोति प्रत्यक्षदिति ॥। प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च वियदादौ शुक्तिरजतादौ वा प्रत्यक्षेणानुपलम्भेन वा सत्त्वासत्त्वयोरभावसिद्धावनिर्वचनीयार्थसिद्धिरिति वक्तव्यम् । नच तद्युक्तम् । यतो वियदादौ प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव निश्चीयते । चशब्दाच्छुक्तिरजतादावसत्त्वं च निश्चीयत इति गृह्यते । प्रत्यक्षं विपरीतमनुपलम्भश्चासिद्ध इत्यर्थः । *८,५५६* एवमनुमानादीनां प्रत्येकं दूषणमभिधाय साधारणं दूषणमाह प्रत्यक्षादिति ॥ प्रत्यक्षेण गगनादौ सत्त्वमेव शुक्तिरजतादौ त्वसत्त्वमेव निश्चीयते । सद्गगनम्, अस्ति मे ऽज्ञानम्, असदेव रजतं प्रत्यभादिति सर्वलोकसाक्षिणः साक्षात्कारिप्रत्यक्षस्य दुरपह्नवत्वात् । अतस्तदनिर्वाच्यतायामाशङ्कयमानान्यनुमानादीनि प्रत्यक्षापहृतविषयाणीति"नोभयं चेन्न सिद्धं तत्ऽ; इति युक्तम् । यद्वा जीवेश्वरयोर्भेदो मिथ्या भेदत्वादित्याद्यनुमानस्य दूषणान्तरमाह प्रत्यक्षादिति ॥ जीवेश्वरभेदस्यावधार्यत इति शेषः । ततः प्रत्यक्षविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वं जीवेश्वरभेदमिथ्यात्वादिसाधकानुमानस्येति भावः । *८,५५७* स्यादेतत् । ईश्वरस्तावन्न प्रत्यक्षसिद्धः । शास्त्रयोनित्वस्याभ्युपगतत्वात् । नापि सर्वे जीवाः । परात्मनां परात्मानं प्रति प्रत्यक्षत्वस्यानभ्युपगमात् । नचाप्रत्यक्षवस्तुभेदः प्रत्यक्षसिद्धो दूरे तत्सत्यत्वमित्यत आह शास्त्रेति ॥ शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते
pratītirnāsata iti kimasataḥ pratītirniṣidhyate kiṃvā pratīterasadviṣayatvam / ādye pratiṣedhaviṣayatayā, dvitīye pratiṣedhyaniviṣyatayāvaśyamasataḥ pratītiraṅgīkaraṇīyā / tasmātkathañciduktaprakāradvayenāpratītasya sambandhī niṣedho nopapadyate / na hyapratīte bhūtale ghaṭe vā bhūtale ghaṭo nāstīti pratiṣedho dṛṣṭaḥ / tadanena vimato 'satpratītimāṃstatsambandhiniṣedhakartṛtvāttadvayavahartṛtvādvā sammatavaditi pramāṇaṃ sūcitaṃ bhavati / avaśyaṃ ca prāmāṇikaṃ parīkṣakeṇābhyupagantavyam / manasyabhyupagamo vāci niṣedha iti svakriyāvirodho vānena sūcita iti / *8,555* evamarthāpattiṃ nirasyopamānaṃ ca nirasyati naceti // na copamā bhavedatra ... atra anirvacanīyārthasadbhāve / pramāṇamiti śeṣaḥ / tasyāḥ sādṛśyādiniyataviṣayatvāditi bhāvaḥ / abhāvamapākaroti pratyakṣaditi ... pratyakṣāt sattvameva ca viyadādau śuktirajatādau vā pratyakṣeṇānupalambhena vā sattvāsattvayorabhāvasiddhāvanirvacanīyārthasiddhiriti vaktavyam / naca tadyuktam / yato viyadādau pratyakṣātsattvameva niścīyate / caśabdācchuktirajatādāvasattvaṃ ca niścīyata iti gṛhyate / pratyakṣaṃ viparītamanupalambhaścāsiddha ityarthaḥ / *8,556* evamanumānādīnāṃ pratyekaṃ dūṣaṇamabhidhāya sādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha pratyakṣāditi // pratyakṣeṇa gaganādau sattvameva śuktirajatādau tvasattvameva niścīyate / sadgaganam, asti me 'jñānam, asadeva rajataṃ pratyabhāditi sarvalokasākṣiṇaḥ sākṣātkāripratyakṣasya durapahnavatvāt / atastadanirvācyatāyāmāśaṅkayamānānyanumānādīni pratyakṣāpahṛtaviṣayāṇīti"nobhayaṃ cenna siddhaṃ tat'; iti yuktam / yadvā jīveśvarayorbhedo mithyā bhedatvādityādyanumānasya dūṣaṇāntaramāha pratyakṣāditi // jīveśvarabhedasyāvadhāryata iti śeṣaḥ / tataḥ pratyakṣaviruddhatvena kālātyayāpadiṣṭatvaṃ jīveśvarabhedamithyātvādisādhakānumānasyeti bhāvaḥ / *8,557* syādetat / īśvarastāvanna pratyakṣasiddhaḥ / śāstrayonitvasyābhyupagatatvāt / nāpi sarve jīvāḥ / parātmanāṃ parātmānaṃ prati pratyakṣatvasyānabhyupagamāt / nacāpratyakṣavastubhedaḥ pratyakṣasiddho dūre tatsatyatvamityata āha śāstreti // śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.