नियमेनानुसन्धानवन्तो ॥। जीवानामिन्द्रादीनामंशा अर्जुनादयः । एतच्च"एक आत्मनः शरीरे भावात्ऽ; इत्यादिन समर्थयिष्यते । चशब्देनेश्वरांशाः समुच्चीयन्ते । नच"(नु)आत्मा वै पुत्रनामासीत्ऽ; इत्यादिवचनात्पितापुत्रयोः सत्यप्यैक्ये ऽनुसन्धानं नास्तीति कथं तद्वयापकमित्यत आह यदीति ॥ ॥। यद्येकता स्वतः तर्ह्यनुसन्धानवन्त इति सम्बन्धः । अयं भावः । वास्तवस्यैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमभिमतं न तूपचरितस्य । नचाभिमतस्य व्यभिचारो ऽस्ति । पितापुत्रैक्यं तूपचरितमेवेति न तत्र व्यभिचारो दोषायेति । स्वतो वस्तुतः । *९,४२७* यद्वा परमेश्वरांशत्वहेतुरसिद्धश्चेत्याह जीवांशा इति ॥ एतदुक्तं भवति । चैतन्यावच्छिन्नांशत्वस्यानुसन्धानं व्यापकमर्जुनादिषु दृष्टम् । तच्च परमेश्वरजीवयोर्नास्तीत्युपपादितम् । व्यापकाभावे च व्याप्याभावो ऽवश्यम्भावी । नच चैतन्यव्यावृत्तिर्युक्तेत्यंशत्वमेव व्यावर्तते । तथाच प्रयोगः । जीवेश्वरौ न चेतनत्वे सत्यंशांशिनौ । परस्परानुसन्धानशून्यत्वात् । यथा घटपटौ । यथा चेन्द्रार्जुनाविति । ननु पितापुत्रयोरंशांशिभावे सत्यप्यनुसन्धानं नास्तीति कथं तत्तस्य व्यापकमित्यत आह यदीति ॥ एकता एकदेशतारूपांशता पितापुत्रयोरंशाशिभावो नैकदेशतादिरूप इति भावः । नन्वनुसन्धानाभावेनांशत्वव्यावृत्तावंशाधिकरणविरोधः स्यात् । न स्यात् । अंशशब्दो हि तदेकदेशार्थस्तत्सदृशाद्यर्थश्च । तत्र (तच्च) द्वितीयमंशत्वमंशाधिकरणप्रतिपाद्यं न निराक्रियते । तस्यानैकान्त्यप्रसङ्गेन परेण हेतूकर्तुमशक्यत्वात् । आद्यस्यासिद्धिव्युत्पादने न को ऽपि दोषः । *९,४२९* नन्विन्द्रिदीनामनुसन्धानसद्भावे कथमिन्द्रानभिमतं खाण्डववनदाहादिकमर्जुनः कृतत्वात् । कथं चेन्द्रो ऽर्जुनानभिमतं दहनशमनादिकम् । नहि हस्तादावनुसन्धाने सतीदं दृष्टमित्यत आह अंशिन इति ॥ अंशिनो ऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते
niyamenānusandhānavanto ... jīvānāmindrādīnāmaṃśā arjunādayaḥ / etacca"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityādina samarthayiṣyate / caśabdeneśvarāṃśāḥ samuccīyante / naca"(nu)ātmā vai putranāmāsīt'; ityādivacanātpitāputrayoḥ satyapyaikye 'nusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tadvayāpakamityata āha yadīti // ... yadyekatā svataḥ tarhyanusandhānavanta iti sambandhaḥ / ayaṃ bhāvaḥ / vāstavasyaikyasyānusandhānaṃ vyāpakamabhimataṃ na tūpacaritasya / nacābhimatasya vyabhicāro 'sti / pitāputraikyaṃ tūpacaritameveti na tatra vyabhicāro doṣāyeti / svato vastutaḥ / *9,427* yadvā parameśvarāṃśatvaheturasiddhaścetyāha jīvāṃśā iti // etaduktaṃ bhavati / caitanyāvacchinnāṃśatvasyānusandhānaṃ vyāpakamarjunādiṣu dṛṣṭam / tacca parameśvarajīvayornāstītyupapāditam / vyāpakābhāve ca vyāpyābhāvo 'vaśyambhāvī / naca caitanyavyāvṛttiryuktetyaṃśatvameva vyāvartate / tathāca prayogaḥ / jīveśvarau na cetanatve satyaṃśāṃśinau / parasparānusandhānaśūnyatvāt / yathā ghaṭapaṭau / yathā cendrārjunāviti / nanu pitāputrayoraṃśāṃśibhāve satyapyanusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tattasya vyāpakamityata āha yadīti // ekatā ekadeśatārūpāṃśatā pitāputrayoraṃśāśibhāvo naikadeśatādirūpa iti bhāvaḥ / nanvanusandhānābhāvenāṃśatvavyāvṛttāvaṃśādhikaraṇavirodhaḥ syāt / na syāt / aṃśaśabdo hi tadekadeśārthastatsadṛśādyarthaśca / tatra (tacca) dvitīyamaṃśatvamaṃśādhikaraṇapratipādyaṃ na nirākriyate / tasyānaikāntyaprasaṅgena pareṇa hetūkartumaśakyatvāt / ādyasyāsiddhivyutpādane na ko 'pi doṣaḥ / *9,429* nanvindridīnāmanusandhānasadbhāve kathamindrānabhimataṃ khāṇḍavavanadāhādikamarjunaḥ kṛtatvāt / kathaṃ cendro 'rjunānabhimataṃ dahanaśamanādikam / nahi hastādāvanusandhāne satīdaṃ dṛṣṭamityata āha aṃśina iti // aṃśino 'śeṣasandhānamatyalpasyāpi vidyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.