"स इदं सर्वमसृजतेऽ; इत्यादिश्रुतिं ससर्जेत्यनेनोपादत्ते । तत्तदत्तुमध्रियतेऽ; इत्यादिकां सञ्जहारेत्यनेन, स आनन्दादिः सः परमात्मैवेत्यनेन"आनन्दो ब्रह्मऽ; इत्यादिश्रुतिम् । तदयमर्थः । "स इदं सर्वमसृजत, उक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति, तत्तदत्तुमध्रियत, स ऐक्षत सो ऽकामयत, आनन्दम् ब्रह्मणो विद्वान्ऽ; इत्यादिश्रुत्या सर्जनादिकं ब्रह्मणो विशेषो ऽतिशयो न ब्रह्ममात्रमित्यवगम्यते । तन्मात्रत्वे क्रियाकर्तृभावादेरनुपपत्तेः । "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म एकधैवानुद्रष्टव्यम्ऽ; इत्यादिश्रुत्यैव तस्य तेनाभेदश्चावगम्यते । तदेवमुभयव्यपदेशान्यथानुपपत्त्या सकलमिदं कल्प्यते । सर्वेषां ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणा सविशेषो ऽत्यन्ताभेदः । क्रियादीनां नित्यता शक्तिव्यक्तिरूपता व्यक्तिरूपस्यापि नित्यता शक्तिरूपपाभिन्नता सविशेषता विशेषस्याप्यभेदः स्वनिर्वाहकता चेति । न ह्येतेष्वर्थेष्वन्यतमस्याप्यकल्पनायामुदाहृतोभयव्यपदेशविरोधशान्तिर्भवतीति । एतदेव प्रपञ्चयितुं"निदर्शनमात्रेणऽ; इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थसन्दर्भः । *९,४६०* अथ मतम् । भेद एव ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणास्तु । समवायेन विशेषणविशेष्यभावो भविष्यति । समवायदूषणानि च श्रुतिविरोधेनाभासतां यास्यन्ति । समवायाभावे ऽपि वा धर्मधर्मिणोरेव स को ऽपि महिमा कल्प्यते । नचाभेदश्रुतिविरोधः । अनागन्तकत्वेनोपचारोपपत्तेः । अतः किमभेदमादाय विशेषाद्यङ्गीकारेणेति । अपर आह अखण्डमेव ब्रह्म न तु तत्र कश्चिद्विशेषः । न चापरश्रुतिविरोधः । क्रियादिविषयाणां सगुणविषयत्वात् । तस्य च मायामयत्वेनाविचारितरमणीयत्वात् । आनन्दं इत्यादीनां च राहोः शिर इत्यादिवदुपचरितत्वोपपत्तेरिति । अन्यस्त्वाह भेदाभेदाभ्यामेवोभयव्यपदेशसामञ्जस्योपपत्तेः किमनया सविशेषाभेदकल्पनयेति । मैवम् । त्रिभिरप्येतैरन्ततो ऽभिन्ने विशेषस्याङ्गीकतर्व्यत्वात् । ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणमित्याशयवान्भेदवादिनं तावद्विशेषमङ्गीकारयितुमाह भेद इति ॥ भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम् विशेषस्य ज्ञानादेर्ब्रह्मधर्मस्य, यदि ब्रह्मणो भेदो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामः । स भेदो, भेदिना ब्रह्मणा ज्ञानादिना च सह, कथं किं प्रकारः, प्रतिपत्तव्यः । किं भिन्नः किंवाभिन्न इति । आद्ये दोषमाह भिन्नश्चेदिति ॥ भिन्नश्चेदनवस्था स्याद् ॥। यदि भेदो भेदिभ्यां भिन्नस्तदा सो ऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था स्यात् । विशेषणविशेष्यभावादिप्रतिपत्तये खलु धर्मधर्मिणोर्भेदो ऽभ्युपगम्यते । स च प्रतीयमान एव तद्धेतुः । तत्प्रतीतिश्च विशेषणादिभावेनैवेत्युत्तरोत्तरभेदप्रतीतिरवश्यमपेक्षितैवेति सुस्थानवस्था । *९,४६४* अभिन्नत्वे ऽपि वक्तव्यं सविशेषाभिन्न उत निर्विशेषाभिन्न इति । प्रथमे दोषमाह अभिन्नश्चेदिति ॥ ॥। अभिन्नश्चेत् पुरा न किम्
"sa idaṃ sarvamasṛjate'; ityādiśrutiṃ sasarjetyanenopādatte / tattadattumadhriyate'; ityādikāṃ sañjahāretyanena, sa ānandādiḥ saḥ paramātmaivetyanena"ānando brahma'; ityādiśrutim / tadayamarthaḥ / "sa idaṃ sarvamasṛjata, ukṣā sa dyāvāpṛthivī bibharti, tattadattumadhriyata, sa aikṣata so 'kāmayata, ānandam brahmaṇo vidvān'; ityādiśrutyā sarjanādikaṃ brahmaṇo viśeṣo 'tiśayo na brahmamātramityavagamyate / tanmātratve kriyākartṛbhāvāderanupapatteḥ / "ānando brahmeti vyajānāt / satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ekadhaivānudraṣṭavyam'; ityādiśrutyaiva tasya tenābhedaścāvagamyate / tadevamubhayavyapadeśānyathānupapattyā sakalamidaṃ kalpyate / sarveṣāṃ brahmadharmāṇāṃ brahmaṇā saviśeṣo 'tyantābhedaḥ / kriyādīnāṃ nityatā śaktivyaktirūpatā vyaktirūpasyāpi nityatā śaktirūpapābhinnatā saviśeṣatā viśeṣasyāpyabhedaḥ svanirvāhakatā ceti / na hyeteṣvartheṣvanyatamasyāpyakalpanāyāmudāhṛtobhayavyapadeśavirodhaśāntirbhavatīti / etadeva prapañcayituṃ"nidarśanamātreṇa'; ityataḥ prāktano granthasandarbhaḥ / *9,460* atha matam / bheda eva brahmadharmāṇāṃ brahmaṇāstu / samavāyena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo bhaviṣyati / samavāyadūṣaṇāni ca śrutivirodhenābhāsatāṃ yāsyanti / samavāyābhāve 'pi vā dharmadharmiṇoreva sa ko 'pi mahimā kalpyate / nacābhedaśrutivirodhaḥ / anāgantakatvenopacāropapatteḥ / ataḥ kimabhedamādāya viśeṣādyaṅgīkāreṇeti / apara āha akhaṇḍameva brahma na tu tatra kaścidviśeṣaḥ / na cāparaśrutivirodhaḥ / kriyādiviṣayāṇāṃ saguṇaviṣayatvāt / tasya ca māyāmayatvenāvicāritaramaṇīyatvāt / ānandaṃ ityādīnāṃ ca rāhoḥ śira ityādivadupacaritatvopapatteriti / anyastvāha bhedābhedābhyāmevobhayavyapadeśasāmañjasyopapatteḥ kimanayā saviśeṣābhedakalpanayeti / maivam / tribhirapyetairantato 'bhinne viśeṣasyāṅgīkatarvyatvāt / tato varamādita eva tadaṅgīkaraṇamityāśayavānbhedavādinaṃ tāvadviśeṣamaṅgīkārayitumāha bheda iti // bhedo yadi viśeṣasya sa bhedo bhedinā katham viśeṣasya jñānāderbrahmadharmasya, yadi brahmaṇo bhedo 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmaḥ / sa bhedo, bhedinā brahmaṇā jñānādinā ca saha, kathaṃ kiṃ prakāraḥ, pratipattavyaḥ / kiṃ bhinnaḥ kiṃvābhinna iti / ādye doṣamāha bhinnaścediti // bhinnaścedanavasthā syād ... yadi bhedo bhedibhyāṃ bhinnastadā so 'pi bhedastathetyanavasthā syāt / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādipratipattaye khalu dharmadharmiṇorbhedo 'bhyupagamyate / sa ca pratīyamāna eva taddhetuḥ / tatpratītiśca viśeṣaṇādibhāvenaivetyuttarottarabhedapratītiravaśyamapekṣitaiveti susthānavasthā / *9,464* abhinnatve 'pi vaktavyaṃ saviśeṣābhinna uta nirviśeṣābhinna iti / prathame doṣamāha abhinnaścediti // ... abhinnaścet purā na kim
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.