परोक्तस्यार्थान्तरं परिकल्प्य तस्यार्थान्तरस्योत्तरमित्यर्थः । *९,१९५* अयं भावः । अस्ति तावत्स्वव्याहतिलक्षणा जातिः, अर्थान्तरोत्तरलक्षणं छलं चेति द्विविधं निग्रहस्थानम् । नच तदङ्गीकारे षडेव निग्रहस्थानानीति नियमभङ्गः । जातेर्विरोधभेदत्वाच्छलस्यासङ्गतिप्रभेदत्वाद्द्वयोरपि वा विरोध एवान्तर्भावयितुं शक्यत्वात् । तत्र जातिं वा छलं वा प्रयुञ्जानो दुष्यमेतदिति कथं प्रतिपादनीय इति वाच्यम् । जातौ तावद्युक्ताङ्गहीनत्वादयुक्ताङ्गाधिकत्वादविषयवृत्तित्वा(द्वा)द्दुष्यमेतदिति । छले च मदविवक्षितदूषणेनासङ्गतत्वादित्येवमिति चेत् । तत्र जातिवादी नेदमयुक्ताङ्गमिति वा नेदमयुक्तमिति वा नायमविषय इति वा नेदमयुक्तमिति वा (प्रति)ब्रूयादेव । छलवादी च किं त्वद्विवक्षया, त्वद्वचनेन प्रतीतो ऽर्थो मया दूषणीय इति । तौ कथं प्रतिबोधनीयौ । *९,१९६फ़्।* अथ मन्यसे । द्विविधं दुष्टत्वमूलं साधारणमसाधारणं च (चेति) । तत्रासाधारणं युक्ताङ्गत्यागादिकम् । साधारणं तु स्वव्याहतिः । तत्रासाधारणदूषणोपन्यासे ऽपि पुनश्शङ्कमानः स्वव्याहत्या बोधनीयः । यदि व्याप्त्याद्यङ्गमनपे(क्ष्यैव)क्ष्य प्रसङ्गस्तदा जातिवाक्यार्थो ऽपि तथा दूषयितुं शक्यत इत्यादि । यदि (च) वक्तुर्विवक्षामनपेक्ष्यैव शब्दप्रतीतत्वमात्रेण दूषणं तदा छलवाक्ये ऽपि तथा शक्यमिति । एवं तर्हि परसिद्धेनैव न्यायेन परश्छलजात्योर्दुष्यिं बोधनीयः । ततः परं तु न शङ्कयत एव । व्याघातावधित्वादाशङ्काया इत्युक्तं भवति । तथाच परन्यायस्तावदसाधुः । तेन बोध्यमाना दुष्यिराभासभूतैवेति छलादेर्वास्तवमदुष्टत्वं स्यात् । न स्यात् । न ह्यत्र परन्यायः प्रमाणत्वेनोपन्यस्यते किन्त्वसाधुरयं त्वदीयो न्यायो यतः स्वात्मानमपि व्याहन्तीत्यभिप्राय इति चेत्तुल्यमेतत्प्रकृते ऽपि । न ह्यत्रापि निरग्निकत्वं प्रमाणतयोपन्यस्यते ऽपि तु असाधुरयं त्वदीयो निरग्निकत्वाङ्गीकारो यतः प्रमाणविरुद्धं निर्धूमत्वमप्यङ्गीकारयतीत्यभिप्रायैति । जात्यादौ स्वविरु(द्धताप)द्धापत्तिस्तर्के तु प्रमाणविरुद्धापत्तिरिति वैलक्षण्यमात्रम् । अस्ति च स्वविरुद्धापत्तिरन्ततस्तर्के ऽपि । यथोक्तम् । "व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मतःऽ; इति । तदेवं तर्कस्य दूषणानुमाने ऽन्तर्भावाद्युक्तमुक्तमिति । *९,१९८* तदनेन प्रबन्धेनोक्तार्थस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयन्नपव्याख्यानस्य दूषणान्तरमाह एवमिति ॥ एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः । नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि
paroktasyārthāntaraṃ parikalpya tasyārthāntarasyottaramityarthaḥ / *9,195* ayaṃ bhāvaḥ / asti tāvatsvavyāhatilakṣaṇā jātiḥ, arthāntarottaralakṣaṇaṃ chalaṃ ceti dvividhaṃ nigrahasthānam / naca tadaṅgīkāre ṣaḍeva nigrahasthānānīti niyamabhaṅgaḥ / jātervirodhabhedatvācchalasyāsaṅgatiprabhedatvāddvayorapi vā virodha evāntarbhāvayituṃ śakyatvāt / tatra jātiṃ vā chalaṃ vā prayuñjāno duṣyametaditi kathaṃ pratipādanīya iti vācyam / jātau tāvadyuktāṅgahīnatvādayuktāṅgādhikatvādaviṣayavṛttitvā(dvā)dduṣyametaditi / chale ca madavivakṣitadūṣaṇenāsaṅgatatvādityevamiti cet / tatra jātivādī nedamayuktāṅgamiti vā nedamayuktamiti vā nāyamaviṣaya iti vā nedamayuktamiti vā (prati)brūyādeva / chalavādī ca kiṃ tvadvivakṣayā, tvadvacanena pratīto 'rtho mayā dūṣaṇīya iti / tau kathaṃ pratibodhanīyau / *9,196f.* atha manyase / dvividhaṃ duṣṭatvamūlaṃ sādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca (ceti) / tatrāsādhāraṇaṃ yuktāṅgatyāgādikam / sādhāraṇaṃ tu svavyāhatiḥ / tatrāsādhāraṇadūṣaṇopanyāse 'pi punaśśaṅkamānaḥ svavyāhatyā bodhanīyaḥ / yadi vyāptyādyaṅgamanape(kṣyaiva)kṣya prasaṅgastadā jātivākyārtho 'pi tathā dūṣayituṃ śakyata ityādi / yadi (ca) vakturvivakṣāmanapekṣyaiva śabdapratītatvamātreṇa dūṣaṇaṃ tadā chalavākye 'pi tathā śakyamiti / evaṃ tarhi parasiddhenaiva nyāyena paraśchalajātyorduṣyiṃ bodhanīyaḥ / tataḥ paraṃ tu na śaṅkayata eva / vyāghātāvadhitvādāśaṅkāyā ityuktaṃ bhavati / tathāca paranyāyastāvadasādhuḥ / tena bodhyamānā duṣyirābhāsabhūtaiveti chalādervāstavamaduṣṭatvaṃ syāt / na syāt / na hyatra paranyāyaḥ pramāṇatvenopanyasyate kintvasādhurayaṃ tvadīyo nyāyo yataḥ svātmānamapi vyāhantītyabhiprāya iti cettulyametatprakṛte 'pi / na hyatrāpi niragnikatvaṃ pramāṇatayopanyasyate 'pi tu asādhurayaṃ tvadīyo niragnikatvāṅgīkāro yataḥ pramāṇaviruddhaṃ nirdhūmatvamapyaṅgīkārayatītyabhiprāyaiti / jātyādau svaviru(ddhatāpa)ddhāpattistarke tu pramāṇaviruddhāpattiriti vailakṣaṇyamātram / asti ca svaviruddhāpattirantatastarke 'pi / yathoktam / "vyāghātāvadhirāśaṅkā tarkaḥ śaṅkāvadhirmataḥ'; iti / tadevaṃ tarkasya dūṣaṇānumāne 'ntarbhāvādyuktamuktamiti / *9,198* tadanena prabandhenoktārthasya prakṛtopayogaṃ darśayannapavyākhyānasya dūṣaṇāntaramāha evamiti // evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ / nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.