संस्कारैरित्युपादानकीर्तनम् । नच तेषां गुणत्वेनोपादानत्वानुपपत्तिः । मनोवृत्तित्वेन द्रव्यत्वात् । संस्काराणां चातीन्द्रियत्वेन त्र्यणुकजन्मविनाशयोरिव प्रागूर्ध्वं चानुपलम्भो न दोषाय । भगवानिति कर्तृनिर्देशः । तदैव सृष्टिसंहारकरणमसम्भावितमित्यतो ऽशक्यकर्तृताशक्तिसूचनाय भगवानित्युक्तम् । एवं च सत्यदृष्टादिनिमित्तं प्रसिद्धमेव । न केवलमर्थानां सत्यत्वसम्भवेन भगवदधीनत्वम्, अपि तु तज्ज्ञानस्यापीत्युक्तं दर्शयतीति । जीवायेति शेषः । दर्शनसाधनं च मन एवेति वक्ष्यति । दर्शनं चानुभवो विवक्षितः । तेन स्मरणमेवैतदिति मतं निरस्तं भवति । स्मरणत्वं खल्वस्य तच्चिह्नस्य तदित्युल्लेखस्य सद्भावाद्वा कल्प्यते । असन्निहितगोचरत्वाद्वा संस्कारप्रभवत्वाद्वा । नाद्यः । इदमित्युल्लेखेन तदभावात् । अत एव स्मृतिविपर्यासो ऽयमिति चेन्न । स्मृतित्वस्यैवासिद्धेः । न द्वितीयः । विषयसान्निध्यस्योपपादितत्वात् । न तृतीयः । पदार्थजन्मनि संस्कारस्योपक्षीणत्वेनासिद्धेः । तस्माद्यथा मनोरथे ध्याने वा संस्कारयोनीनर्थान्मनसानुभवत्येवं स्वप्ने ऽपीति किमनुपपन्नम् । इयांस्तु विशेषः । मनोरथादौ प्रयत्नपूर्विका पदार्थसृष्टिः । स्वप्ने पुनरीश्व(रेच्छाधी)राधीनैवेति । *९,२८* अपरे तु भवत्येवायमनुभवः । किन्तु जागरानुभूतस्मर्तव्यार्थ एवेति मन्यन्ते । तदप्यसत् । तथाहि । किमयमनुभवो यथार्थ उतायथार्थः । नाद्यः । बाह्यार्थानां देशकालविप्रकृष्टत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये वक्तव्यं किमयमगजे गजत्वोल्लेखीत्ययमयथार्थः, किंवा गज एवासन्निकृष्टे सन्निकृष्टत्वोल्लेखीत्ययथार्थः । आद्ये नायं गजः किन्तु गवय एवेति बादोदयः स्यात् । द्वितीये नायं सन्निकृष्टः किन्नाम विप्रकृष्ट इति बाधो भवेत् । न चैतदस्ति । तस्मात्संस्कारप्रभवसन्निकृष्टसत्यार्थप्रमितिरेवेयमिति युक्तम् । कथं तर्हि श्रुतिस्मृतिषु स्वप्नप्रतीतेर्भ्रान्तित्वमुच्यत इत्यत आह भ्रान्तिरिति ॥ ॥। भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि
saṃskārairityupādānakīrtanam / naca teṣāṃ guṇatvenopādānatvānupapattiḥ / manovṛttitvena dravyatvāt / saṃskārāṇāṃ cātīndriyatvena tryaṇukajanmavināśayoriva prāgūrdhvaṃ cānupalambho na doṣāya / bhagavāniti kartṛnirdeśaḥ / tadaiva sṛṣṭisaṃhārakaraṇamasambhāvitamityato 'śakyakartṛtāśaktisūcanāya bhagavānityuktam / evaṃ ca satyadṛṣṭādinimittaṃ prasiddhameva / na kevalamarthānāṃ satyatvasambhavena bhagavadadhīnatvam, api tu tajjñānasyāpītyuktaṃ darśayatīti / jīvāyeti śeṣaḥ / darśanasādhanaṃ ca mana eveti vakṣyati / darśanaṃ cānubhavo vivakṣitaḥ / tena smaraṇamevaitaditi mataṃ nirastaṃ bhavati / smaraṇatvaṃ khalvasya taccihnasya tadityullekhasya sadbhāvādvā kalpyate / asannihitagocaratvādvā saṃskāraprabhavatvādvā / nādyaḥ / idamityullekhena tadabhāvāt / ata eva smṛtiviparyāso 'yamiti cenna / smṛtitvasyaivāsiddheḥ / na dvitīyaḥ / viṣayasānnidhyasyopapāditatvāt / na tṛtīyaḥ / padārthajanmani saṃskārasyopakṣīṇatvenāsiddheḥ / tasmādyathā manorathe dhyāne vā saṃskārayonīnarthānmanasānubhavatyevaṃ svapne 'pīti kimanupapannam / iyāṃstu viśeṣaḥ / manorathādau prayatnapūrvikā padārthasṛṣṭiḥ / svapne punarīśva(recchādhī)rādhīnaiveti / *9,28* apare tu bhavatyevāyamanubhavaḥ / kintu jāgarānubhūtasmartavyārtha eveti manyante / tadapyasat / tathāhi / kimayamanubhavo yathārtha utāyathārthaḥ / nādyaḥ / bāhyārthānāṃ deśakālaviprakṛṣṭatvena tadanupapatteḥ / dvitīye vaktavyaṃ kimayamagaje gajatvollekhītyayamayathārthaḥ, kiṃvā gaja evāsannikṛṣṭe sannikṛṣṭatvollekhītyayathārthaḥ / ādye nāyaṃ gajaḥ kintu gavaya eveti bādodayaḥ syāt / dvitīye nāyaṃ sannikṛṣṭaḥ kinnāma viprakṛṣṭa iti bādho bhavet / na caitadasti / tasmātsaṃskāraprabhavasannikṛṣṭasatyārthapramitireveyamiti yuktam / kathaṃ tarhi śrutismṛtiṣu svapnapratīterbhrāntitvamucyata ityata āha bhrāntiriti // ... bhrāntirjāgrattvameva hi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.