अतीतत्ववर्तमानत्वधर्मविशिष्यार्थविषयेत्यर्थः । दृश्यते साक्षिणा । सो ऽयमिति हि प्रत्यभिज्ञाकारो ऽनुभूयते । सा च चक्षुरादिनैव जायत इति भावः । *९,३१४* अथ मतम् । प्रत्यभिज्ञायां चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति । अनुभव एवेति वा स्मृतिरेवेति वा स्मृत्यनुभवरूपं ज्ञानद्वयमिति चैकमेव ज्ञानमंशे स्मृतिरंशे ऽनुभव इति वेति । तत्र न तावदाद्यः । तथात्वे ह्यहमित्येव स्यान्न तु स इति । नापि द्वितीयः । तथा सति स इत्येव स्यान्न त्वयमिति । वक्ष्यमा(ण)णो दोषश्च स्यात् । अथ उत्तरं पक्षद्वयमेवाङ्गीकरणीयम् । तथाच स इत्यंशस्य स्मृतित्वान्न चाक्षुषादिप्रत्यक्षस्यातीतविषयत्वमित्यत आह नचेति ॥ न च सा स्मृतिमात्रार्धा ॥। स्मृतिरेव (मात्रा) स्मृतिमात्रा स्मृतिमात्रार्धं यस्याः सा तथोक्ता स्मृत्यनुभवरूपैकदेशसमुदायरूपा तथा स्मृत्यनुभवात्मकैकज्ञानरूपा च नेत्यर्थः । कुतो नेत्यतः प्रथमप्रतिज्ञायां हेतुमाह तदिदंत्वेति ॥ *९,३१५* ॥। तदिदन्त्वग्रहैकतः तत्त्वेदन्त्वग्रहयोरेकत्वानुभवात् । ग्रहग्रहणेनानुभवत्वं सूचयति । द्वितीयप्रतिज्ञायां हेतुमाह तदिदन्त्वेति । तत्त्वेदन्त्वग्रहस्यैकत्वान्निरंशत्वात् । एतदुक्तं भवति । प्रत्यभिज्ञा न स्मृतिरेवेति परेणाप्युक्तम् । नापि ज्ञानद्वयरूपा । तत्तावत एवेदन्तायां मानाभावप्रसङ्गेन क्षणभङ्गभङ्गासिद्धेः । नच स्मृत्यनुभवरूपमेकमेव ज्ञानम् । एकत्वे द्विरूपताविरोधात् । तस्मादनुभवरूपमेकमेव विज्ञानं संस्कारसचिवेन चक्षुरादिना जातत्वात्सोयमित्याकारं भवति । यथा खलु शुक्लहरितपीतादिरूपाणां चित्ररूपारम्भकत्वम् । यथा वा दोषसहकृतानामिन्द्रियाणां विपर्ययहेतुत्वम् । तथा संस्कारसचिवानामिन्द्रियाणां प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वं भविष्यतीति को दोषः । नच संस्कारस्य स्वतन्त्रस्य ज्ञानहेतुत्वम् । स्मृतेर्मानसप्रत्यक्षजत्वाङ्गीकारादिति । तच्चेन्नोत्तरगोचरमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतो न वतर्मानैकनियमः स्याद् ग्रहे ऽक्षजे
atītatvavartamānatvadharmaviśiṣyārthaviṣayetyarthaḥ / dṛśyate sākṣiṇā / so 'yamiti hi pratyabhijñākāro 'nubhūyate / sā ca cakṣurādinaiva jāyata iti bhāvaḥ / *9,314* atha matam / pratyabhijñāyāṃ catvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti / anubhava eveti vā smṛtireveti vā smṛtyanubhavarūpaṃ jñānadvayamiti caikameva jñānamaṃśe smṛtiraṃśe 'nubhava iti veti / tatra na tāvadādyaḥ / tathātve hyahamityeva syānna tu sa iti / nāpi dvitīyaḥ / tathā sati sa ityeva syānna tvayamiti / vakṣyamā(ṇa)ṇo doṣaśca syāt / atha uttaraṃ pakṣadvayamevāṅgīkaraṇīyam / tathāca sa ityaṃśasya smṛtitvānna cākṣuṣādipratyakṣasyātītaviṣayatvamityata āha naceti // na ca sā smṛtimātrārdhā ... smṛtireva (mātrā) smṛtimātrā smṛtimātrārdhaṃ yasyāḥ sā tathoktā smṛtyanubhavarūpaikadeśasamudāyarūpā tathā smṛtyanubhavātmakaikajñānarūpā ca netyarthaḥ / kuto netyataḥ prathamapratijñāyāṃ hetumāha tadidaṃtveti // *9,315* ... tadidantvagrahaikataḥ tattvedantvagrahayorekatvānubhavāt / grahagrahaṇenānubhavatvaṃ sūcayati / dvitīyapratijñāyāṃ hetumāha tadidantveti / tattvedantvagrahasyaikatvānniraṃśatvāt / etaduktaṃ bhavati / pratyabhijñā na smṛtireveti pareṇāpyuktam / nāpi jñānadvayarūpā / tattāvata evedantāyāṃ mānābhāvaprasaṅgena kṣaṇabhaṅgabhaṅgāsiddheḥ / naca smṛtyanubhavarūpamekameva jñānam / ekatve dvirūpatāvirodhāt / tasmādanubhavarūpamekameva vijñānaṃ saṃskārasacivena cakṣurādinā jātatvātsoyamityākāraṃ bhavati / yathā khalu śuklaharitapītādirūpāṇāṃ citrarūpārambhakatvam / yathā vā doṣasahakṛtānāmindriyāṇāṃ viparyayahetutvam / tathā saṃskārasacivānāmindriyāṇāṃ pratyabhijñāhetutvaṃ bhaviṣyatīti ko doṣaḥ / naca saṃskārasya svatantrasya jñānahetutvam / smṛtermānasapratyakṣajatvāṅgīkārāditi / taccennottaragocaramityādinoktamarthamupasaṃharati ata iti // ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.