हेतुसमुच्चये चशब्दः । वृथावाचेति भावप्रधानो निर्देशः । वृथात्वादित्येवोक्ते तृणादिदर्शने व्यभिचारः स्यात् । तदर्थं वाग्ग्रहणम् । कथं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमित्यत आह न हीति ॥ न हि प्रयोजनं किञ्चित् परलोकनिवारणात् परलोकस्य मोक्षादेर्निवारणात् नास्तित्वप्रतिपादनाल्लभ्यं किञ्चित्प्रयोजनं नास्तीत्येतत्प्रसिद्धमेव । तथाहि । तदुक्तेरदृष्टं वा प्रयोजनं स्याद्दृष्टं वा । न तावददृष्टम् । परलोकनिवारणात् । अदृष्टं हि स्वर्गादावुपभोग्यं वा स्याद्देहान्तरेणेहैव वा । नाद्यः । स्वर्गादेः परलोकस्य परेण प्रतिषिद्धत्वात् । न द्वितीयः । देहात्मवादिनास्यात्मनः परलोकस्य देहान्तरस्य निवारणात् । नापि दृष्टम् । प्रतिपादकप्रतिपाद्ययोरर्थकामलाभानुपलम्भादिति । *१०,१९५* वैदिकानां धर्माधर्मव्यवस्थापकैर्ववचनैरुपरुद्धकामभोगानां प्राणिनां धर्माद्यभावाप्रतिपादनेन कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरूपपरोपकारस्तावदाचार्यस्य प्राणिनां धर्माद्यभावप्रतिपादनेन कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरूपपरोपकारस्तावदाचार्यस्य प्रयोजनमस्ति । यद्यप्युपकारो न स्वरूपेण प्रयोजनम् । नाप्यदृष्टहेतुत्वेन । तथाप्युपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्त्येव । विनेयानां च कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरेवास्ति प्रयोजनम् । तत्कथं वृथात्वमित्यत आह वृथा वाचमिति ॥ वृथावाचं वृथा हन्याद् यदि तस्य किमुत्तरम् अत्र वृथावाचमिति साध्यनिर्देशः । एवमपि वृथावाक्त्वं न परिहार्यमिति । अदृष्टप्रयोजनरहितवाचमिति वा । यदि कश्चित्तमाचार्यं विनेयं वा वृथैव हन्यात्तदा तं प्रति तस्य किमुत्तरम् । न किञ्चित् । एतदुक्तं भवति । न स्त एव धर्माधर्मौ, अतस्त्वया निरङ्कुशेन कामोपभोगः करणीय इत्याचार्येण बोधितो ऽन्तेवासी तदीयकमनीयकान्ताद्यपहारार्थं तं हन्यादेव, तदास्य का प्रतिक्रिया । उपकर्तुरपकारो महाप्रत्यवायहेतुरिति छान्दसोक्तेस्तेनैव त्याजितत्वात् । उपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्तीत्येतदपि धर्मादिवासनायां सत्यामेव । सा तु तेनैव निश्शेषिता । अतो नास्त्येवाचार्यस्य प्रयोजनम् । प्रत्युत स्वजीवनहानिलक्षणो ऽनर्थ एव एवं विनेयानामप्यन्योन्यधनवनिताद्यपहारायपरस्परवधादावेव प्रवृत्तिः न तु कामोपभोगावसरः । महतानर्थेनाक्रान्तो ऽल्पीयान्कामोपभोगो ऽनर्थ एवेति । *१०,१९६* अस्त्वेवं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमनर्थहेतुत्वं च । तथाप्यप्रामाण्यं कुत इत्यत आह स्वेति ॥ स्वजीवनविरोधाय वदन् किं नाम बुद्धिमान्
hetusamuccaye caśabdaḥ / vṛthāvāceti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / vṛthātvādityevokte tṛṇādidarśane vyabhicāraḥ syāt / tadarthaṃ vāggrahaṇam / kathaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamityata āha na hīti // na hi prayojanaṃ kiñcit paralokanivāraṇāt paralokasya mokṣādernivāraṇāt nāstitvapratipādanāllabhyaṃ kiñcitprayojanaṃ nāstītyetatprasiddhameva / tathāhi / tadukteradṛṣṭaṃ vā prayojanaṃ syāddṛṣṭaṃ vā / na tāvadadṛṣṭam / paralokanivāraṇāt / adṛṣṭaṃ hi svargādāvupabhogyaṃ vā syāddehāntareṇehaiva vā / nādyaḥ / svargādeḥ paralokasya pareṇa pratiṣiddhatvāt / na dvitīyaḥ / dehātmavādināsyātmanaḥ paralokasya dehāntarasya nivāraṇāt / nāpi dṛṣṭam / pratipādakapratipādyayorarthakāmalābhānupalambhāditi / *10,195* vaidikānāṃ dharmādharmavyavasthāpakairvavacanairuparuddhakāmabhogānāṃ prāṇināṃ dharmādyabhāvāpratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prāṇināṃ dharmādyabhāvapratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prayojanamasti / yadyapyupakāro na svarūpeṇa prayojanam / nāpyadṛṣṭahetutvena / tathāpyupakartāraṃ pratyupakurvantyeva / vineyānāṃ ca kāmopabhogoparodhanivṛttirevāsti prayojanam / tatkathaṃ vṛthātvamityata āha vṛthā vācamiti // vṛthāvācaṃ vṛthā hanyād yadi tasya kimuttaram atra vṛthāvācamiti sādhyanirdeśaḥ / evamapi vṛthāvāktvaṃ na parihāryamiti / adṛṣṭaprayojanarahitavācamiti vā / yadi kaścittamācāryaṃ vineyaṃ vā vṛthaiva hanyāttadā taṃ prati tasya kimuttaram / na kiñcit / etaduktaṃ bhavati / na sta eva dharmādharmau, atastvayā niraṅkuśena kāmopabhogaḥ karaṇīya ityācāryeṇa bodhito 'ntevāsī tadīyakamanīyakāntādyapahārārthaṃ taṃ hanyādeva, tadāsya kā pratikriyā / upakarturapakāro mahāpratyavāyaheturiti chāndasoktestenaiva tyājitatvāt / upakartāraṃ pratyupakurvantītyetadapi dharmādivāsanāyāṃ satyāmeva / sā tu tenaiva niśśeṣitā / ato nāstyevācāryasya prayojanam / pratyuta svajīvanahānilakṣaṇo 'nartha eva evaṃ vineyānāmapyanyonyadhanavanitādyapahārāyaparasparavadhādāveva pravṛttiḥ na tu kāmopabhogāvasaraḥ / mahatānarthenākrānto 'lpīyānkāmopabhogo 'nartha eveti / *10,196* astvevaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamanarthahetutvaṃ ca / tathāpyaprāmāṇyaṃ kuta ityata āha sveti // svajīvanavirodhāya vadan kiṃ nāma buddhimān
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.