माहात्म्यं शक्तिः गुणा आनन्दाद्याः । आराध्य उपास्य इत्युत्तरपादार्थेन सङ्गतिमस्य सूचयति । ॥ इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ॥ कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ *१०,१* उपासनास्मिन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्रोपासनार्थस्यास्य पादस्य का पूर्वेणोत्तरेण वा सङ्गतिरित्यतो ऽस्य पादस्य सङ्गतिं वदन्प्रसङ्गादेतदध्यायगतपादचतुष्ययस्याप्याह वैराग्यत इति ॥ वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् । आपरोक्ष्यं भवेद् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत्
māhātmyaṃ śaktiḥ guṇā ānandādyāḥ / ārādhya upāsya ityuttarapādārthena saṅgatimasya sūcayati / // iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā // kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ // // iti śrīmannyāyasudhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ // *10,1* upāsanāsminpāda ucyata iti bhāṣyam / tatropāsanārthasyāsya pādasya kā pūrveṇottareṇa vā saṅgatirityato 'sya pādasya saṅgatiṃ vadanprasaṅgādetadadhyāyagatapādacatuṣyayasyāpyāha vairāgyata iti // vairāgyato bhaktidārḍhyaṃ tenopāsā yadā bhavet / āparokṣyaṃ bhaved viṣṇoriti pādakramo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मीमांसासाध्याद्वैराग्यात्त्प्रागेव भक्तेर्भाव्यत्वाद्दार्ढ्यमित्युक्तम् । यदाशब्दो यस्मादित्यर्थे । तयापरोक्ष्यं भवेत् । इति तस्मात् । अयमर्थः । साधनविचारो ऽयं तावदध्यायः । मोक्षसाधनं च भगवत्प्रसाद एव । तत्साधनानि च विषयवैराग्यं भगवद्भक्तिस्तदुपासना तत्साक्षात्कार इति चत्वारि । तानि च न समकक्ष्याणि । किन्त्वादौ वैराग्यं साध्यम् । तेन भक्तिः । न हि हेये रागवत उपादेये प्रमोत्पत्तिरस्ति । दृश्यते तावदिति चेत् । नासौ दृढ(ः) प्रेमा । अत एवं चोक्तं भक्तिदार्ढ्यमिति । तेन वैराग्येण भक्तिदार्ढ्येन चोपासा भवेत् । न ह्यन्यत्र रागवतस्तत्र भक्तिरहितस्यादरनैरन्तर्याभ्यामनुचिन्तनमुपप(त्प)द्यते । उपासनया चातिदीघर्कालमनुष्ठितया प्रसन्नो भगवानात्मानं दर्शयति । यस्मादेवं वैराग्यादीनां क्रमस्तस्मात्तद्विषयाणामेषां पादानामप्ययं क्रमो भवेदिति । *१०,४फ़्।* एवमेतदध्यायगतानां चतुर्णामपि पादानामानन्तर्यलक्षणां सङ्गतिमभिधाय तत्प्रसङ्गात्प्रथमसूत्रमारभ्यातीतानां सर्वेषामपि सूत्राणां परस्परं सङ्गतिं विवक्षुः प्रथमसूत्रार्थं तावदनुवदति युक्तित इत्यारभ्य(विशिष्य) आचार्यसम्पदेत्यन्तेन । युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् । परस्परविरोधं च प्रणुद्याशेषवाक्यगम्
mīmāṃsāsādhyādvairāgyāttprāgeva bhakterbhāvyatvāddārḍhyamityuktam / yadāśabdo yasmādityarthe / tayāparokṣyaṃ bhavet / iti tasmāt / ayamarthaḥ / sādhanavicāro 'yaṃ tāvadadhyāyaḥ / mokṣasādhanaṃ ca bhagavatprasāda eva / tatsādhanāni ca viṣayavairāgyaṃ bhagavadbhaktistadupāsanā tatsākṣātkāra iti catvāri / tāni ca na samakakṣyāṇi / kintvādau vairāgyaṃ sādhyam / tena bhaktiḥ / na hi heye rāgavata upādeye pramotpattirasti / dṛśyate tāvaditi cet / nāsau dṛḍha(ḥ) premā / ata evaṃ coktaṃ bhaktidārḍhyamiti / tena vairāgyeṇa bhaktidārḍhyena copāsā bhavet / na hyanyatra rāgavatastatra bhaktirahitasyādaranairantaryābhyāmanucintanamupapa(tpa)dyate / upāsanayā cātidīgharkālamanuṣṭhitayā prasanno bhagavānātmānaṃ darśayati / yasmādevaṃ vairāgyādīnāṃ kramastasmāttadviṣayāṇāmeṣāṃ pādānāmapyayaṃ kramo bhavediti / *10,4f.* evametadadhyāyagatānāṃ caturṇāmapi pādānāmānantaryalakṣaṇāṃ saṅgatimabhidhāya tatprasaṅgātprathamasūtramārabhyātītānāṃ sarveṣāmapi sūtrāṇāṃ parasparaṃ saṅgatiṃ vivakṣuḥ prathamasūtrārthaṃ tāvadanuvadati yuktita ityārabhya(viśiṣya) ācāryasampadetyantena / yuktito jñātavedārtho nirasya samayān parān / parasparavirodhaṃ ca praṇudyāśeṣavākyagam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यात्मप्रणवो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः । बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः
adhyātmapraṇavo bhūtvā tasya sannihitatvataḥ / bahuyuktivirodhānāṃ bhānāt tatsahitaśruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतस्त्वगान् । परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः
virodhaṃ ca nirākṛtya śrutīnāṃ prāṇatastvagān / parihṛtya virodhāṃśca tatprasādānurañjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः । विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतो ऽधिकम्
dehakartṛtvamīśasya jñātvā tatpitṛtāsmṛteḥ / viśeṣasnehamāpādya sarvakartṛtvato 'dhikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः । उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात्
niṣpādya bahumānaṃ ca tadanyatrātiduḥkhataḥ / utpādyādhikavairāgyaṃ tadguṇādhikyavedanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च । यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा
sarvasya tadvaśatvācca dārḍhyaṃ bhakteravāpya ca / yatetopāsanāyaiva viśiṣṭācāryasampadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतेन सार्धेनाध्यायद्वयेन यावानर्थो मीमांसितस्तावतः सामान्यतो ज्ञानादिमत्त्वमथशब्दस्यार्थ इति सङ्क्षेपः । विशिष्याचार्यसम्पदेति सर्वत्रान्वयः । तत्र ज्ञातवेदार्थ इति सर्ववेदानां भगवानेवार्थ इति ज्ञानवानित्यनेन प्रथमाध्यायप्रमेयमुक्तम् । यक्तित इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी । वेदार्थविरोधियुक्तीः सामान्यतो निराकृत्येति द्वितीया(ध्याया)द्यपादस्य । परान्वैष्णवसमयादन्यान्साङ्खयादिसमयान्सामान्यतो(निराकृत्ये)निरस्येति द्वितीयपादस्य । परस्परविरोधञ्चेति तृतीयचतुर्थयोः । कथं तर्हि पादभेद इत्यतो ऽध्यात्मप्रवणो भूत्वेति बहुयुक्तिविरोधानां भानात्कारणाच्छतीनां युक्तिसहितश्रुतेर्विरोधं च निराकृत्येति चतुर्थस्य विशेषो दर्शितः । अध्यात्मविषयश्रुतिविरोधपरिहारज्ञानस्य चरमत्वोपपादनाय तस्येत्युक्तम् । आध्यात्मिका(हि)भावा मिथ्या सम्यग्वा विदिता बन्धमोक्षयोरन्तरङ्गतामश्नुवते । न तथा बाह्याः । प्राणतत्त्वगानित्यनेन चतुर्थपादगतानामेव मुख्यप्राणविषयाणामधिकरणानां प्रमेयमध्यात्मेत्यनेनैव लब्धमेतत्कस्मात्पुनरुच्यत इत्यतो विशेषेणैतद्भाव्यं तत्प्रसादायत्तत्वाज्जिज्ञासाया इत्याशयवतोक्तं तत्प्रसादेति । अनुरञ्चितः समीचीनः कृत इति यावत् । देहकर्तृत्वमित्यादिना त्रिवृत्कुर्वत इत्यधिकरणस्य सर्वकर्तृत्वत इति सर्वकर्तृत्वं विज्ञाय ततश्च भगवद्भक्तिमान्भूत्वेत्यर्थः । अत्रापि पुनर्वचनस्य तात्पर्यं पूर्ववदवधेयम् । अतिदुःखसाधनत्वं विज्ञाय । तदन्यत्र भगवतो ऽन्यत्राधिकं वैराग्यमुत्पाद्येति तृतीयाद्यस्य । अजिज्ञासूनामपि कदाचित्क्वचिद्वैराग्यं जायते ऽतो ऽधिकमित्युक्तं अतीति च । तद्गुणाधिक्येति द्वितीयस्य । तद्वशत्वात्तद्वशत्वं विज्ञाय भक्तेः प्राक् सिद्धत्वाद्दार्ढ्यमित्युक्तम् । न चैतत्सर्वमनुपासितगुरोर्भवतीत्यतो विशिष्येत्यभिहितमिति । *१०,९* कथमयमथशब्दस्यार्थ इति चेत् । उच्यते । यद्यप्यथशब्दो ऽनेकार्थः । तथाप्यर्थान्तराणामत्रायोगादानन्तर्यार्थः परिगृह्यत इत्यविवादम् । आनन्तर्यं न यतः कुतश्रिचदभिधातव्यम् । वैयर्थ्यात् । किन्तु येन विना न ब्रह्मजिज्ञासा भवति यस्मिंश्च सति भवत्येव तदानन्तर्यम् । तथाविधं च वेदार्थज्ञानादीति । किञ्च जिज्ञासा नाम विचारापरपर्यायं मननम् । नच तच्छ्रवणमन्तरेण सम्भवतीत्यतो यावदर्थजातमत्र शास्त्रे विचार्यं तावतः श्रवणजन्यं ज्ञानं पूर्ववृत्तम् । सति च तस्मिञ्जन्मान्तरानुष्ठितसत्कर्मणः सत्कुलप्रसूतस्य सात्त्विकप्रकृतेर्वैराग्यादिकमवश्यं भवत्येव । यत्तु परैर्नित्यानित्यवस्तुविवेकः शमदमादिसाधनसम्पदिहामुत्रफलभोगवैराग्यं मुमुक्षुता चेति साधनचतुष्ययं पूर्ववृत्तमुक्तं तदस्मादुक्त एवान्तर्भवतीत्यविरुद्धम् । उत्तमभक्तानां मुमुक्षुता नास्तीत्याचार्येण न सङ्कीर्तिता । एतेन जिज्ञासासाध्यस्य वैराग्यादेस्तत्साधनत्वे ऽन्योन्याश्रयत्वं स्यादित्यपि निरस्तम् । सात्त्विकप्रकृतेः सत्सङ्गवशादीषद्वैराग्यादिमतः श्रवणेन तदभिवृद्धौ कृतमननादेर्भूयस्तदभिवृद्धिरिति । *१०,११* एवं प्रथमसूत्रार्थमभिधाय तेन द्वितीयसूत्र(स्य)सङ्गतिमाह कर्तव्येति ॥ कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये उक्ते सति किमिति कर्तव्या प्रयोजनाभावान्न कर्तव्येति संशयो भवति । संशयशब्देनात्र विपर्ययो ऽभिधीयते । मिथ्याज्ञानत्वसाम्यात् । संशये सति तत्परिहाराय जन्माद्यस्य यत इत्याहेति शेषः । यद्वा किं कर्तव्या न वेति संशये प्रयोजनाभावान्न कर्तव्येति पूर्वपक्षे च सतीति व्याख्येयम् । इत्याहेति वक्ष्यमाणेनैव(वा) सम्बन्धः । *१०,१२* प्रथमसूत्रे ऽतः शब्देन जिज्ञासाया मोक्षार्थत्वात्कथं पुनराशङ्केत्यत आह अत इति ॥ अत इत्युदिते ऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः
atītena sārdhenādhyāyadvayena yāvānartho mīmāṃsitastāvataḥ sāmānyato jñānādimattvamathaśabdasyārtha iti saṅkṣepaḥ / viśiṣyācāryasampadeti sarvatrānvayaḥ / tatra jñātavedārtha iti sarvavedānāṃ bhagavānevārtha iti jñānavānityanena prathamādhyāyaprameyamuktam / yaktita iti lyablopanimittā pañcamī / vedārthavirodhiyuktīḥ sāmānyato nirākṛtyeti dvitīyā(dhyāyā)dyapādasya / parānvaiṣṇavasamayādanyānsāṅkhayādisamayānsāmānyato(nirākṛtye)nirasyeti dvitīyapādasya / parasparavirodhañceti tṛtīyacaturthayoḥ / kathaṃ tarhi pādabheda ityato 'dhyātmapravaṇo bhūtveti bahuyuktivirodhānāṃ bhānātkāraṇācchatīnāṃ yuktisahitaśrutervirodhaṃ ca nirākṛtyeti caturthasya viśeṣo darśitaḥ / adhyātmaviṣayaśrutivirodhaparihārajñānasya caramatvopapādanāya tasyetyuktam / ādhyātmikā(hi)bhāvā mithyā samyagvā viditā bandhamokṣayorantaraṅgatāmaśnuvate / na tathā bāhyāḥ / prāṇatattvagānityanena caturthapādagatānāmeva mukhyaprāṇaviṣayāṇāmadhikaraṇānāṃ prameyamadhyātmetyanenaiva labdhametatkasmātpunarucyata ityato viśeṣeṇaitadbhāvyaṃ tatprasādāyattatvājjijñāsāyā ityāśayavatoktaṃ tatprasādeti / anurañcitaḥ samīcīnaḥ kṛta iti yāvat / dehakartṛtvamityādinā trivṛtkurvata ityadhikaraṇasya sarvakartṛtvata iti sarvakartṛtvaṃ vijñāya tataśca bhagavadbhaktimānbhūtvetyarthaḥ / atrāpi punarvacanasya tātparyaṃ pūrvavadavadheyam / atiduḥkhasādhanatvaṃ vijñāya / tadanyatra bhagavato 'nyatrādhikaṃ vairāgyamutpādyeti tṛtīyādyasya / ajijñāsūnāmapi kadācitkvacidvairāgyaṃ jāyate 'to 'dhikamityuktaṃ atīti ca / tadguṇādhikyeti dvitīyasya / tadvaśatvāttadvaśatvaṃ vijñāya bhakteḥ prāk siddhatvāddārḍhyamityuktam / na caitatsarvamanupāsitagurorbhavatītyato viśiṣyetyabhihitamiti / *10,9* kathamayamathaśabdasyārtha iti cet / ucyate / yadyapyathaśabdo 'nekārthaḥ / tathāpyarthāntarāṇāmatrāyogādānantaryārthaḥ parigṛhyata ityavivādam / ānantaryaṃ na yataḥ kutaśricadabhidhātavyam / vaiyarthyāt / kintu yena vinā na brahmajijñāsā bhavati yasmiṃśca sati bhavatyeva tadānantaryam / tathāvidhaṃ ca vedārthajñānādīti / kiñca jijñāsā nāma vicārāparaparyāyaṃ mananam / naca tacchravaṇamantareṇa sambhavatītyato yāvadarthajātamatra śāstre vicāryaṃ tāvataḥ śravaṇajanyaṃ jñānaṃ pūrvavṛttam / sati ca tasmiñjanmāntarānuṣṭhitasatkarmaṇaḥ satkulaprasūtasya sāttvikaprakṛtervairāgyādikamavaśyaṃ bhavatyeva / yattu parairnityānityavastuvivekaḥ śamadamādisādhanasampadihāmutraphalabhogavairāgyaṃ mumukṣutā ceti sādhanacatuṣyayaṃ pūrvavṛttamuktaṃ tadasmādukta evāntarbhavatītyaviruddham / uttamabhaktānāṃ mumukṣutā nāstītyācāryeṇa na saṅkīrtitā / etena jijñāsāsādhyasya vairāgyādestatsādhanatve 'nyonyāśrayatvaṃ syādityapi nirastam / sāttvikaprakṛteḥ satsaṅgavaśādīṣadvairāgyādimataḥ śravaṇena tadabhivṛddhau kṛtamananāderbhūyastadabhivṛddhiriti / *10,11* evaṃ prathamasūtrārthamabhidhāya tena dvitīyasūtra(sya)saṅgatimāha kartavyeti // kartavyā brahmajijñāsetyukte kimiti saṃśaye ukte sati kimiti kartavyā prayojanābhāvānna kartavyeti saṃśayo bhavati / saṃśayaśabdenātra viparyayo 'bhidhīyate / mithyājñānatvasāmyāt / saṃśaye sati tatparihārāya janmādyasya yata ityāheti śeṣaḥ / yadvā kiṃ kartavyā na veti saṃśaye prayojanābhāvānna kartavyeti pūrvapakṣe ca satīti vyākhyeyam / ityāheti vakṣyamāṇenaiva(vā) sambandhaḥ / *10,12* prathamasūtre 'taḥ śabdena jijñāsāyā mokṣārthatvātkathaṃ punarāśaṅketyata āha ata iti // ata ityudite 'pyasya viśeṣānuktitaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतःशब्देन जिज्ञासाया मोक्षार्थत्वे उदिते ऽप्यस्य मोक्षार्थत्वस्य विशेषानुक्तितो हेतोः पुनः संशय इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं तर्हि जन्मादिसूत्रेणापि नैषा शङ्का निवर्तते । तत्रापि(हि) मोक्षः समासार्थतया व्याख्यातव्य एव । न तु विशेषेणोक्त इति चेन्न । प्रमाणविशेषानुक्तित इति व्याख्यानात् । एतदुक्तं भवति । मोक्षप्रयोजनत्वाद्ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्येत्यतःशब्देनोदिते ऽपि पुनराशङ्का भवत्येव । तत्र प्रमाणस्यानुक्तत्वादिति । *१०,१३* एवञ्चेद् द्वितीयसूत्रमपि कथमेतदाशङ्कां निवर्तयेत् । न ह्यत्रायमर्थः प्रमाणेनोपपादित इत्यतस्तद्वयाचष्टे सृष्टीति ॥ सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः । यतो मोक्षादिदातासावतो जिज्ञास्य एव वः । इत्याह तत् परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत्
ataḥśabdena jijñāsāyā mokṣārthatve udite 'pyasya mokṣārthatvasya viśeṣānuktito hetoḥ punaḥ saṃśaya iti pūrveṇa sambandhaḥ / evaṃ tarhi janmādisūtreṇāpi naiṣā śaṅkā nivartate / tatrāpi(hi) mokṣaḥ samāsārthatayā vyākhyātavya eva / na tu viśeṣeṇokta iti cenna / pramāṇaviśeṣānuktita iti vyākhyānāt / etaduktaṃ bhavati / mokṣaprayojanatvādbrahmajijñāsākartavyetyataḥśabdenodite 'pi punarāśaṅkā bhavatyeva / tatra pramāṇasyānuktatvāditi / *10,13* evañced dvitīyasūtramapi kathametadāśaṅkāṃ nivartayet / na hyatrāyamarthaḥ pramāṇenopapādita ityatastadvayācaṣṭe sṛṣṭīti // sṛṣṭibandhanamokṣādikartṛtvasya śrutatvataḥ / yato mokṣādidātāsāvato jijñāsya eva vaḥ / ityāha tat paraṃ brahma vyāsākhyaṃ jñānaraśmimat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतत्वतोअब् ऽसौ मोक्षादिदाता । यतश्च मोक्षादिदातासावतो वो युष्माकं मुमुक्षूणां जिज्ञास्य एवेत्येतमर्थं जन्मादिसूत्रेणाहेत्यर्थः । अयमभिसन्धिः । जन्माद्यस्य यत इति सूत्रे श्रुतमिति वाक्यशेषः । तथाच परमेश्वरस्य मोक्षदातृत्वे श्रुतिः प्रमाणमित्युक्तं भवति । किञ्चात्र मोक्षदातृत्वं प्रधानम् । सृष्टयादिकर्तृत्वं तु तत्र हेतुत्वेनोक्तम् । केवलव्यतिरेकी चायं हेतुः । तस्य चासिद्धिपरिहाराय श्रुतत्वमभिहितमिति । कृत्यानां कर्तरि वेति व इति षष्ठी । *१०,१५* ननु मोक्षादिकर्तृत्वस्येत्यादि कथम् । कर्तरि चेति तृजन्तेन षष्ठयाः समासप्रतिषेधात् । तृन्नयं तच्छीलादौ विहितः । तेन च श्रितादिषु गामिगम्यादीनामुपसङ्खयानमिति द्वितीयायाः समासः । *१०,२५* ज्ञानं रश्मय इव ज्ञानरश्मयः । व्याप्तज्ञानवदित्यर्थः । अपां तरतमो नाम"कश्चन मुनिर्व्याप्तो बभूवऽ; इति प्रवाददर्शनाच्छिष्याणां सूत्रकारे भक्तिमान्द्यं मा भूदित्यतो विशेषेणोपादनम् । *१०,२६* जिज्ञासाया मोक्षसाधनत्वे प्रमाणाभावेनाक्षिप्ते भगवतो मोक्षसाधनत्वसमर्थनमसङ्गतमित्यत आह येनैवेति ॥ येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः । सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासातो ऽस्य मुक्तिदा
śrutatvatoab 'sau mokṣādidātā / yataśca mokṣādidātāsāvato vo yuṣmākaṃ mumukṣūṇāṃ jijñāsya evetyetamarthaṃ janmādisūtreṇāhetyarthaḥ / ayamabhisandhiḥ / janmādyasya yata iti sūtre śrutamiti vākyaśeṣaḥ / tathāca parameśvarasya mokṣadātṛtve śrutiḥ pramāṇamityuktaṃ bhavati / kiñcātra mokṣadātṛtvaṃ pradhānam / sṛṣṭayādikartṛtvaṃ tu tatra hetutvenoktam / kevalavyatirekī cāyaṃ hetuḥ / tasya cāsiddhiparihārāya śrutatvamabhihitamiti / kṛtyānāṃ kartari veti va iti ṣaṣṭhī / *10,15* nanu mokṣādikartṛtvasyetyādi katham / kartari ceti tṛjantena ṣaṣṭhayāḥ samāsapratiṣedhāt / tṛnnayaṃ tacchīlādau vihitaḥ / tena ca śritādiṣu gāmigamyādīnāmupasaṅkhayānamiti dvitīyāyāḥ samāsaḥ / *10,25* jñānaṃ raśmaya iva jñānaraśmayaḥ / vyāptajñānavadityarthaḥ / apāṃ taratamo nāma"kaścana munirvyāpto babhūva'; iti pravādadarśanācchiṣyāṇāṃ sūtrakāre bhaktimāndyaṃ mā bhūdityato viśeṣeṇopādanam / *10,26* jijñāsāyā mokṣasādhanatve pramāṇābhāvenākṣipte bhagavato mokṣasādhanatvasamarthanamasaṅgatamityata āha yenaiveti // yenaiva bandhamokṣaḥ syāt sa ca jijñāsayā gataḥ / suprasanno bhavedīśo jijñāsāto 'sya muktidā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धान्मोक्षो बन्धमोक्ष । पञ्चमीति योगविभागात्समासः । षष्ठीसमासो वा । येन प्रसन्नेनेति शेषः । गतो ज्ञातः । गत्यर्थानामवगत्यर्थत्वात् । चो यस्मादित्यर्थे । प्रसादमात्रस्य मोक्षसाधनत्वाभावात्सुशब्दः । अस्येशस्य जिज्ञासास्य जीवस्य मुक्तिदा । एतदुक्तं भवति । जिज्ञासा तावन्न साक्षान्मोक्षसाधनत्वेनास्माकमभिमता । किन्तु (सु)प्रसन्नो भगवानेव । स चोत्कृष्टतया ज्ञातः सुप्रसन्नो भवति । उत्कर्षज्ञानं च जिज्ञासयेत्येवम्परम्परया । तत्र भगवतो मोक्षदातृत्वं तावत्प्रमाणैः समर्थितम् । प्रसन्न एव ददातीत्युत्कर्षज्ञानात्प्रसीदतीति जिज्ञासयोत्कृष्टतया ज्ञायत इति च लोकत एव सिद्धम् । किं तत्र प्रमाणोपन्यासेन । अतो भगवज्जिज्ञासाय मोक्षहेतुत्वं प्रमितमिति मन्यते सूत्रकार इति । ननु स्थानान्तरे ऽस्य सूत्रस्यान्यथासङ्गतिरुक्ता । सत्यम् । सत्यां तस्यामियमपरात्रोक्तेति । *१०,२९* तृतीयसूत्रनिवर्त्यामाशङ्कामभिधाय तत्परिहारत्वेन तत् पठति मोक्षादीति ॥ मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते । इति चेच्छास्त्रयोनित्वाच्छास्त्रगम्यो हि मोक्षदः
bandhānmokṣo bandhamokṣa / pañcamīti yogavibhāgātsamāsaḥ / ṣaṣṭhīsamāso vā / yena prasanneneti śeṣaḥ / gato jñātaḥ / gatyarthānāmavagatyarthatvāt / co yasmādityarthe / prasādamātrasya mokṣasādhanatvābhāvātsuśabdaḥ / asyeśasya jijñāsāsya jīvasya muktidā / etaduktaṃ bhavati / jijñāsā tāvanna sākṣānmokṣasādhanatvenāsmākamabhimatā / kintu (su)prasanno bhagavāneva / sa cotkṛṣṭatayā jñātaḥ suprasanno bhavati / utkarṣajñānaṃ ca jijñāsayetyevamparamparayā / tatra bhagavato mokṣadātṛtvaṃ tāvatpramāṇaiḥ samarthitam / prasanna eva dadātītyutkarṣajñānātprasīdatīti jijñāsayotkṛṣṭatayā jñāyata iti ca lokata eva siddham / kiṃ tatra pramāṇopanyāsena / ato bhagavajjijñāsāya mokṣahetutvaṃ pramitamiti manyate sūtrakāra iti / nanu sthānāntare 'sya sūtrasyānyathāsaṅgatiruktā / satyam / satyāṃ tasyāmiyamaparātrokteti / *10,29* tṛtīyasūtranivartyāmāśaṅkāmabhidhāya tatparihāratvena tat paṭhati mokṣādīti // mokṣādidatvamīśasya kathamevāvagamyate / iti cecchāstrayonitvācchāstragamyo hi mokṣadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानं मोक्षदातृत्वं तत्साधनं सृष्टयादिकर्तृत्वं चेशस्यैवेति सम्बन्धः । कथमवगम्यते । न कथञ्चित् । अनुमानैस्तत्तदागमैश्चान्येषां तथावगमादिति भावः । इति चेत्तत्रोक्तमिति शेषः । कथमिदं सूत्रमेतदाशङ्काया निवर्तकमित्यतस्तद्व्याचष्टे शास्त्रगम्यो हीति ॥ मोक्षग्रहणं सृष्टयादेरप्युपलक्षणम् । यस्मान्मोक्षादिदः पुरुषः शास्त्रमात्रस्य विषयो ऽतो वेदादिकं यं तथाविधं प्रतिपादयति स एव तथा प्रतिपत्तव्यो नानुमादिना कल्पनीय इति । *१०,३०* मोक्षादिदातुः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं कुतः । परिशेषादित्याशयवान्प्रत्यक्षगम्यत्वं तावद्दूषयति प्रत्यक्षेति ॥ प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद् यदि मोक्षः कथञ्चन । किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः
pradhānaṃ mokṣadātṛtvaṃ tatsādhanaṃ sṛṣṭayādikartṛtvaṃ ceśasyaiveti sambandhaḥ / kathamavagamyate / na kathañcit / anumānaistattadāgamaiścānyeṣāṃ tathāvagamāditi bhāvaḥ / iti cettatroktamiti śeṣaḥ / kathamidaṃ sūtrametadāśaṅkāyā nivartakamityatastadvyācaṣṭe śāstragamyo hīti // mokṣagrahaṇaṃ sṛṣṭayāderapyupalakṣaṇam / yasmānmokṣādidaḥ puruṣaḥ śāstramātrasya viṣayo 'to vedādikaṃ yaṃ tathāvidhaṃ pratipādayati sa eva tathā pratipattavyo nānumādinā kalpanīya iti / *10,30* mokṣādidātuḥ śāstraikasamadhigamyatvaṃ kutaḥ / pariśeṣādityāśayavānpratyakṣagamyatvaṃ tāvaddūṣayati pratyakṣeti // pratyakṣāvasitebhyaḥ syād yadi mokṣaḥ kathañcana / kimityanādisaṃsāramagnāḥ sarvā imāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि मोक्षादिदाता प्रत्यक्षः स्यादिति यावत् । कथञ्चन तत्सेवादिना । तदा सर्वेऽपि युक्ताः स्युरित्यर्थः । मोक्षदातुः प्रत्यक्षत्वे कुतः सर्वैर्मुक्तैर्भाव्यमित्यत आह यस्मादिति । यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् । धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः
yadi mokṣādidātā pratyakṣaḥ syāditi yāvat / kathañcana tatsevādinā / tadā sarve'pi yuktāḥ syurityarthaḥ / mokṣadātuḥ pratyakṣatve kutaḥ sarvairmuktairbhāvyamityata āha yasmāditi / yasmānniyamato duḥkhahāniḥ pratyakṣato bhavet / dhāvantyeva tamuddiśya rājādyamakhilāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्पुरुषाद्धेतोः । अमुमुक्षुत्वान्न धावन्तीत्याशङ्कानिवारणाय मोक्षस्वरूपं व्याख्यातं दुःखहानिरिति । न हि को ऽपि दुःखी दुःखं न जिहासति इति सम्भवति । प्रत्यक्षतः प्रत्यक्षगम्यात् । राजाद्यमिति सम्भावनयोक्तम् । दारिद्रयदुःखं जिहासवो वदान्यं राजाद्यमिवेति वा । अनुमानगम्यत्वं दूषयति अनुमेति ॥ अनुमानगम्यतो मोक्षो यदि तस्यानुमैव हि । दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत्
yasmātpuruṣāddhetoḥ / amumukṣutvānna dhāvantītyāśaṅkānivāraṇāya mokṣasvarūpaṃ vyākhyātaṃ duḥkhahāniriti / na hi ko 'pi duḥkhī duḥkhaṃ na jihāsati iti sambhavati / pratyakṣataḥ pratyakṣagamyāt / rājādyamiti sambhāvanayoktam / dāridrayaduḥkhaṃ jihāsavo vadānyaṃ rājādyamiveti vā / anumānagamyatvaṃ dūṣayati anumeti // anumānagamyato mokṣo yadi tasyānumaiva hi / dṛṣṭapūruṣavanmokṣadātṛtāṃ vinivārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् यदि कश्चिन्मोक्षदातृत्वेनानुमीयत इत्यर्थः । अनुमैव पुरुषत्वादिका । अनुमानं सप्रतिपक्षत्वान्न तत्र भवतीत्यर्थः । आगमास्त्वाप्तेरनिश्चयादसमर्था एवेत्याशयवान्परिशेषमुपसंहरति तदिति ॥ तत्तस्मान्मोक्षदः पुरुषो ध्रुवं लोकं शास्त्रगम्य एव भवेदिति योजना । *१०,३१* अस्त्वेवं तथापि मोक्षदत्वेन शास्त्रगम्यत्वमन्येषां भविष्यति । तथा प्रतिभासादिति चतुर्थसूत्रस्य सङ्गतिं सूचयंस्तत्त्विति पदद्वयं व्याख्याति शास्त्रेति ॥ शास्त्रगम्यश्च नान्यो ऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात्
tacchāstragamya evaiko mokṣado bhavati dhruvam yadi kaścinmokṣadātṛtvenānumīyata ityarthaḥ / anumaiva puruṣatvādikā / anumānaṃ sapratipakṣatvānna tatra bhavatītyarthaḥ / āgamāstvāpteraniścayādasamarthā evetyāśayavānpariśeṣamupasaṃharati taditi // tattasmānmokṣadaḥ puruṣo dhruvaṃ lokaṃ śāstragamya eva bhavediti yojanā / *10,31* astvevaṃ tathāpi mokṣadatvena śāstragamyatvamanyeṣāṃ bhaviṣyati / tathā pratibhāsāditi caturthasūtrasya saṅgatiṃ sūcayaṃstattviti padadvayaṃ vyākhyāti śāstreti // śāstragamyaśca nānyo 'sti mokṣadatvena keśavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षदत्वेन शास्त्रगम्यश्च केशवादन्यो नास्ति । किन्तु स एव कुत इत्यतः सौत्रं हेतुं व्याख्याति मोक्षदो हीति ॥ मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात् ॥।
mokṣadatvena śāstragamyaśca keśavādanyo nāsti / kintu sa eva kuta ityataḥ sautraṃ hetuṃ vyākhyāti mokṣado hīti // mokṣado hi svatantraḥ syāt ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषो ऽवान्तरेश्वरो ऽन्यस्य स्वतन्त्रस्य विष्णोराश्रयेण स्वभक्ताय मोक्षं दद्यादिति यद्युच्यते तदा स स्वतन्त्रस्तेन मुमुक्षुणानुसृतो ऽसेवितो ऽन्यस्यावान्तरेश्वरस्य मम भक्ताय मोक्षं देहीति प्रार्थनावाक्यमात्रेण मोक्षं नैव दद्यादित्यपि सम्भावितमेव । तथा लोके दर्शनादिति हिशब्दः । ततः किमित्यत आह अत इति ॥ *१०,३२* अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षिभिः
eṣo 'vāntareśvaro 'nyasya svatantrasya viṣṇorāśrayeṇa svabhaktāya mokṣaṃ dadyāditi yadyucyate tadā sa svatantrastena mumukṣuṇānusṛto 'sevito 'nyasyāvāntareśvarasya mama bhaktāya mokṣaṃ dehīti prārthanāvākyamātreṇa mokṣaṃ naiva dadyādityapi sambhāvitameva / tathā loke darśanāditi hiśabdaḥ / tataḥ kimityata āha ata iti // *10,32* atastadarthamapi sa jñeyo viṣṇurmumukṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*१०,३३* यमेवैष इति श्रुत्या तमेवेति च सादरम् । शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः
*10,33* yamevaiṣa iti śrutyā tameveti ca sādaram / śāstrayonitvamasyaiva jñāyate vedavādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन यमेवैष वृणुते तेन लभ्य इति श्रुतिमुपादत्ते । तमेव चेति श्रुत्या । "तमेवं विदित्वापि मृत्युमेतिऽ; इति श्रुतिरनेनोपात्ता । "नान्यः पन्था विद्यतेऽ; इति वाक्यशेषेणादरो गम्यते । मोक्षदत्वेन शास्त्रयोनित्वमस्य विष्णोरेव । अनेन श्रुतीनां सम्यक् सादरमन्वयः समन्वय इत्युक्तं भवति । नन्वेतयोः श्रुत्योरेष इति तमिति च भगवानुच्यत इत्येतत्कुतः । प्रकरणादिपर्यालोचनया तदवधारणम् । तदिदमुक्तं वेदवादिभिरिति ॥ अत्र श्रुत्यन्तरमाह य एनमिति ॥ य एनं विदुरमृता ॥। "य एनं विदुरमृतास्ते भवन्तिऽ; इति च श्रुत्येति पूर्वेण सम्बन्धः । मीमांसार्थमस्याः श्रुतेः पृथग्ग्रहणम् । अत्रैनमित्युक्तो हरिरित्येतत्कुत इत्यत आह इत्युक्त इति ॥ ॥। इत्युक्तस्तु समुद्रगः य एनं विदुरिति श्रुतौ मोक्षहेतुज्ञानत्वेनोक्तस्तु"यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्तिऽ; इति समुद्रग उक्तः । तच्च हरेर्लिङ्गमित्यर्थः । प्रमाणान्तरमाह तदेवेति ॥ तदेव ब्रह्म परममिति श्रुत्यावधारितः
anena yamevaiṣa vṛṇute tena labhya iti śrutimupādatte / tameva ceti śrutyā / "tamevaṃ viditvāpi mṛtyumeti'; iti śrutiranenopāttā / "nānyaḥ panthā vidyate'; iti vākyaśeṣeṇādaro gamyate / mokṣadatvena śāstrayonitvamasya viṣṇoreva / anena śrutīnāṃ samyak sādaramanvayaḥ samanvaya ityuktaṃ bhavati / nanvetayoḥ śrutyoreṣa iti tamiti ca bhagavānucyata ityetatkutaḥ / prakaraṇādiparyālocanayā tadavadhāraṇam / tadidamuktaṃ vedavādibhiriti // atra śrutyantaramāha ya enamiti // ya enaṃ viduramṛtā ... "ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti'; iti ca śrutyeti pūrveṇa sambandhaḥ / mīmāṃsārthamasyāḥ śruteḥ pṛthaggrahaṇam / atrainamityukto harirityetatkuta ityata āha ityukta iti // ... ityuktastu samudragaḥ ya enaṃ viduriti śrutau mokṣahetujñānatvenoktastu"yamantaḥ samudre kavayo vayanti'; iti samudraga uktaḥ / tacca harerliṅgamityarthaḥ / pramāṇāntaramāha tadeveti // tadeva brahma paramamiti śrutyāvadhāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त इति वर्तते । "तदेव ब्रह्म परमं कवीनामितिऽ; श्रुत्या ब्रह्मत्वेनावधारितः । एतदुक्तं भवति । एनमित्युक्ते ब्रह्मपदश्रवणात्तस्य च भगवन्नामत्वाद्भगवानेवायमिति ज्ञायते । यद्यपि ब्रह्मपदस्यान्यत्रापि वृत्तिरस्ति तथाप्यमुख्यैव । नचैवमत्र शक्यते ग्रहीतुम् । तदेवेत्यवधारणविरोधात् । इदं खल्वस्य मुख्यतो ब्रह्मत्वमाचष्टे । अन्यत्र ब्रह्मशब्दवृत्तिमात्रस्य प्रामाणिकत्वेन निषेधानुपपत्तेरिति । युक्त्यन्तरमाह यत इति ॥ यतः प्रसूतेति ततः सृष्टिमाह ॥।
ityukta iti vartate / "tadeva brahma paramaṃ kavīnāmiti'; śrutyā brahmatvenāvadhāritaḥ / etaduktaṃ bhavati / enamityukte brahmapadaśravaṇāttasya ca bhagavannāmatvādbhagavānevāyamiti jñāyate / yadyapi brahmapadasyānyatrāpi vṛttirasti tathāpyamukhyaiva / nacaivamatra śakyate grahītum / tadevetyavadhāraṇavirodhāt / idaṃ khalvasya mukhyato brahmatvamācaṣṭe / anyatra brahmaśabdavṛttimātrasya prāmāṇikatvena niṣedhānupapatteriti / yuktyantaramāha yata iti // yataḥ prasūteti tataḥ sṛṣṭimāha ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख्यत इति मोक्षदत्वेनेति यावत् । विष्णोरिवान्येषामपि शास्त्रयोनित्वं प्रतीयत इति यदुक्तं तत्परिहाराथर्त्वेनापि सौत्रं हेतुं व्याचष्टे शास्त्रेति ॥ शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् अन्वय उपपत्त्यादिलिङ्गम् । यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मणो ऽवाच्यत्वमाशङ्कय वाच्यत्वमीक्षत्यधिकरणे साध्यते । तदसङ्गतम् । प्राग्वाच्यताया अनुक्तत्वात् । शास्त्रयोनित्वस्य लक्षणादिनापि सम्भवादित्यतो ऽधिकरणं सङ्गमयितुं संशब्दं व्याख्याति समिति ॥ समिति ह्युपसर्गेण परमुख्याथर्तोच्यते
mukhyata iti mokṣadatveneti yāvat / viṣṇorivānyeṣāmapi śāstrayonitvaṃ pratīyata iti yaduktaṃ tatparihārāthartvenāpi sautraṃ hetuṃ vyācaṣṭe śāstreti // śāstrayonitvametasya jñāyate hi samanvayāt anvaya upapattyādiliṅgam / yato vāco nivartante ityādiśrutibhirbrahmaṇo 'vācyatvamāśaṅkaya vācyatvamīkṣatyadhikaraṇe sādhyate / tadasaṅgatam / prāgvācyatāyā anuktatvāt / śāstrayonitvasya lakṣaṇādināpi sambhavādityato 'dhikaraṇaṃ saṅgamayituṃ saṃśabdaṃ vyākhyāti samiti // samiti hyupasargeṇa paramukhyāthartocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परममुख्यार्थतोच्यते । सङ्कोचे(प्रमाणा)कारणाभावात् । ततः किमित्यत आह एवमिति ॥ एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः । निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ
paramamukhyārthatocyate / saṅkoce(pramāṇā)kāraṇābhāvāt / tataḥ kimityata āha evamiti // evaṃ paramamukhyārtho nārāyaṇa iti śruteḥ / nirdhāraṇāya nāśabdamiti vedapatirjagau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं मोक्षादिदत्वेन नारायणः श्रुतेः परममुख्यार्थ इत्यस्यार्थस्य निर्धारणायेति सम्बन्धः । यस्मात्समित्युपसर्गेण परममुख्यार्थतोच्यते, एवं तस्मात्सङ्गतिसद्भावात् नाशब्दमिति जगाविति वा । *१०,३७* अत्राधिकरणे गतिसामान्यादिति सूत्रम् । तत्प्राग्वाच्यतासमर्थनपरं न भवतीति न व्याख्यातम् । तस्येदानीं सङ्गतिमाह कथमिति ॥ कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् संशब्दो द्वयर्थो मुख्यवृत्त्येति सर्ववेदानामिति च । तत्र द्वितीयार्थो ऽत्राक्षिप्यते । अत्र एवैकाधिकरणत्वमेषां सूत्राणाम् । संशब्दार्थाक्षेपसमाधानस्यैकत्वात् । उपक्रमादिलिङ्गैर्जगज्जन्मादिकारणत्वेन परमेश्वरे सर्ववेदानां समन्वयो न ज्ञातुं शक्यः । कुतः । नृणां स्वल्पायुः प्रज्ञादिमतां स्वल्पशाखावेदि(त)त्वस्यैव सम्भवेन सर्ववेदज्ञानासम्भवात् । वेदानामपि स्वल्पत्वे शक्यत एव तत्समन्वयो ज्ञातुमस्मदादिभिरपीत्यत आह वेदा इति ॥ वेदा ह्यनन्ता इति हि श्रुतिराहाप्यनन्तताम्
evaṃ mokṣādidatvena nārāyaṇaḥ śruteḥ paramamukhyārtha ityasyārthasya nirdhāraṇāyeti sambandhaḥ / yasmātsamityupasargeṇa paramamukhyārthatocyate, evaṃ tasmātsaṅgatisadbhāvāt nāśabdamiti jagāviti vā / *10,37* atrādhikaraṇe gatisāmānyāditi sūtram / tatprāgvācyatāsamarthanaparaṃ na bhavatīti na vyākhyātam / tasyedānīṃ saṅgatimāha kathamiti // kathaṃ samanvayo jñeyaḥ svalpaśākhāvidāṃ nṛṇām saṃśabdo dvayartho mukhyavṛttyeti sarvavedānāmiti ca / tatra dvitīyārtho 'trākṣipyate / atra evaikādhikaraṇatvameṣāṃ sūtrāṇām / saṃśabdārthākṣepasamādhānasyaikatvāt / upakramādiliṅgairjagajjanmādikāraṇatvena parameśvare sarvavedānāṃ samanvayo na jñātuṃ śakyaḥ / kutaḥ / nṛṇāṃ svalpāyuḥ prajñādimatāṃ svalpaśākhāvedi(ta)tvasyaiva sambhavena sarvavedajñānāsambhavāt / vedānāmapi svalpatve śakyata eva tatsamanvayo jñātumasmadādibhirapītyata āha vedā iti // vedā hyanantā iti hi śrutirāhāpyanantatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वल्पशाखाविदामिति वर्तते । महाप्रलयवारिधेरुत्तारणोपमेति गमकत्वात्समासः । देवदत्तस्य गुरुकुलमिति यथा । यो यद्वाक्यं स्वरूपतो न जानाति स तत्रोपक्रमाद्यनुसन्धाय वाक्यार्थमवधारयतीत्यसम्भावितमेतदिति भावः । एतदुक्तं भवति । विमताः पुरुषा न सर्ववेदसमन्वयज्ञानार्हाः सर्ववेदाज्ञत्वात् । यो यद्वाक्यं न जानाति नासौ तत्समन्वयमपि जानाति । यथा सम्मतः । विमता न सर्ववेदवेदनार्हा अल्पप्रज्ञादिमत्त्वात् यो यदपेक्षयाल्पप्रज्ञादिमान्नासौ तद्वेति यथा सम्मतः । वेदा वा नैतत्पुरुषवेद्याः । एतत्प्रज्ञाद्यतिक्रान्तत्वात् । आक्षेपमुपसंहरति इत्यस्मादिति ॥ ॥। इत्यस्मान्न ज्ञेयो ऽत्र समन्वयः
svalpaśākhāvidāmiti vartate / mahāpralayavāridheruttāraṇopameti gamakatvātsamāsaḥ / devadattasya gurukulamiti yathā / yo yadvākyaṃ svarūpato na jānāti sa tatropakramādyanusandhāya vākyārthamavadhārayatītyasambhāvitametaditi bhāvaḥ / etaduktaṃ bhavati / vimatāḥ puruṣā na sarvavedasamanvayajñānārhāḥ sarvavedājñatvāt / yo yadvākyaṃ na jānāti nāsau tatsamanvayamapi jānāti / yathā sammataḥ / vimatā na sarvavedavedanārhā alpaprajñādimattvāt yo yadapekṣayālpaprajñādimānnāsau tadveti yathā sammataḥ / vedā vā naitatpuruṣavedyāḥ / etatprajñādyatikrāntatvāt / ākṣepamupasaṃharati ityasmāditi // ... ityasmānna jñeyo 'tra samanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विष्णौ । ततश्च शाखान्तरे प्रतिपाद्यान्तरशङ्कया नोक्तार्थावधारणं सम्भवतीति भावः । *१०,३९* एतत्परिहारार्थत्वेन सूत्रमवतारयति इत्याशङ्केति ॥ इत्याशङ्कापनोदार्थं स आह करुणाकरः
atra viṣṇau / tataśca śākhāntare pratipādyāntaraśaṅkayā noktārthāvadhāraṇaṃ sambhavatīti bhāvaḥ / *10,39* etatparihārārthatvena sūtramavatārayati ityāśaṅketi // ityāśaṅkāpanodārthaṃ sa āha karuṇākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदन्यैरिति शेषः । हिशब्देन परोपन्यस्तं प्रमाणमभ्युपैति । उत्तारणं पारगमनम् । उपक्रमादिभिर्निर्णयनमिति यावत् । उदमुदकमस्यास्तीत्युदी । भूमविवक्षायामिनिः । समुद्र इत्यर्थः । रोमकूपे लयोदी यस्यासौ तथोक्तः । प्रलयसमुद्रसमानो ऽपि वेदो मदीयज्ञाने ऽन्तर्भवतीति भावः । एतदेव विवृणोति यद्यपीति ॥ *१०,४०* यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमो ऽखिलमानवैः । मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम्
madanyairiti śeṣaḥ / hiśabdena paropanyastaṃ pramāṇamabhyupaiti / uttāraṇaṃ pāragamanam / upakramādibhirnirṇayanamiti yāvat / udamudakamasyāstītyudī / bhūmavivakṣāyāminiḥ / samudra ityarthaḥ / romakūpe layodī yasyāsau tathoktaḥ / pralayasamudrasamāno 'pi vedo madīyajñāne 'ntarbhavatīti bhāvaḥ / etadeva vivṛṇoti yadyapīti // *10,40* yadyapyaśeṣavedārtho durgamo 'khilamānavaiḥ / majjñānāvyākṛtākāśe prāpnoti paramāṇutām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्याकृताकाशे परमाणुरिव मज्ज्ञाने ऽन्तर्भवति । भूताकाशस्य परिमितत्वादव्याकृतग्रहणम् । विवरणाभावे पूर्वश्लोकोक्तं किञ्चिद्व्याहतं किञ्चिच्चासङ्गतं प्रतीयेत । अभिप्रायमुपसंहरति इतीति ॥ इति प्रकाशयन् विश्वपतिराह प्रमेयताम् । निखिलस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा
avyākṛtākāśe paramāṇuriva majjñāne 'ntarbhavati / bhūtākāśasya parimitatvādavyākṛtagrahaṇam / vivaraṇābhāve pūrvaślokoktaṃ kiñcidvyāhataṃ kiñciccāsaṅgataṃ pratīyeta / abhiprāyamupasaṃharati itīti // iti prakāśayan viśvapatirāha prameyatām / nikhilasyāpi vedasya gatisāmānyamañjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तप्रकारेण निखिल्यापि वेदस्य स्वेनाञ्जसा प्रमेयतां प्रकाशयन्सूचयन्गतिसामान्यमाह न तु निरभिसन्धिर्येनोक्तदोषः स्यात् । विश्वपतिरिति सर्ववेदवित्त्वे प्रमाणम् । नहि पालनीयमविद्वान्पालको भवति । विश्वान्तर्गताश्च सर्वे वेदा इति । एतदुक्तं भवति सूत्रकारेण । सर्ववेदज्ञानासम्भवेन सर्ववेदसमन्वयज्ञानं किं मानवादीनामुच्यते उत सूत्रकर्तुर्मम । आद्ये ऽपि किं विशेषतो ऽथ सामान्यतो ऽपि । आद्यो ऽभ्युपगम्यत एव । द्वितीये तु वक्ष्यामः । न तृतीयः । मम सर्वज्ञत्वेनासिद्धयादिप्राप्तेरिति । *१०,४३* एवं चेद्यदि कश्चिदन्यः सूत्रकारवद्विषयान्तरे गतिसामान्यं ब्रूयात्तदा पुनरनिर्णय एवेत्यत आह को नामेति ॥ को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः । ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम्
uktaprakāreṇa nikhilyāpi vedasya svenāñjasā prameyatāṃ prakāśayansūcayangatisāmānyamāha na tu nirabhisandhiryenoktadoṣaḥ syāt / viśvapatiriti sarvavedavittve pramāṇam / nahi pālanīyamavidvānpālako bhavati / viśvāntargatāśca sarve vedā iti / etaduktaṃ bhavati sūtrakāreṇa / sarvavedajñānāsambhavena sarvavedasamanvayajñānaṃ kiṃ mānavādīnāmucyate uta sūtrakarturmama / ādye 'pi kiṃ viśeṣato 'tha sāmānyato 'pi / ādyo 'bhyupagamyata eva / dvitīye tu vakṣyāmaḥ / na tṛtīyaḥ / mama sarvajñatvenāsiddhayādiprāpteriti / *10,43* evaṃ cedyadi kaścidanyaḥ sūtrakāravadviṣayāntare gatisāmānyaṃ brūyāttadā punaranirṇaya evetyata āha ko nāmeti // ko nāma gatisāmānyamanantāgamasampadaḥ / jñānasūryamṛte brūyāt tamekaṃ bādarāyaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानेन सूयर् इव ज्ञानसूर्यः । यथा सूर्यः स्वतेजसा विश्वस्य प्रकाशकस्तथायं ज्ञानेनेति । "विना वातम्ऽ; इत्यादिप्रयोगदर्शनाद्विनायोग इव ऋते ऽपि द्वितीया भवत्येव । इदमुक्तं भवति । किं सर्वज्ञो विपरीतं गतिसामान्यं ब्रूयात् । उतापरः । नाद्यः । सर्वज्ञोक्त्योर्विरोधायोगात् । योगे वा द्वयोः सार्वज्ञानुपपत्तेः । द्वितीये सम्प्रतिपन्नसर्वज्ञसूत्रकारवचनविरोधान्मिथ्यादृष्टिर्वाप्रतारको वासौ स्यादिति कथमनिर्णय इति । *१०,४६* अस्तु भगवतः सर्वज्ञत्वेन गतिसामान्यज्ञानं, परस्य तु कथं यदर्थमिदं शास्त्रमित्यतः सूत्रस्यार्थान्तरमाह अन्यो ऽषीति ॥ अन्यो ऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु । जानन्नानुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः
jñānena sūyar iva jñānasūryaḥ / yathā sūryaḥ svatejasā viśvasya prakāśakastathāyaṃ jñāneneti / "vinā vātam'; ityādiprayogadarśanādvināyoga iva ṛte 'pi dvitīyā bhavatyeva / idamuktaṃ bhavati / kiṃ sarvajño viparītaṃ gatisāmānyaṃ brūyāt / utāparaḥ / nādyaḥ / sarvajñoktyorvirodhāyogāt / yoge vā dvayoḥ sārvajñānupapatteḥ / dvitīye sampratipannasarvajñasūtrakāravacanavirodhānmithyādṛṣṭirvāpratārako vāsau syāditi kathamanirṇaya iti / *10,46* astu bhagavataḥ sarvajñatvena gatisāmānyajñānaṃ, parasya tu kathaṃ yadarthamidaṃ śāstramityataḥ sūtrasyārthāntaramāha anyo 'ṣīti // anyo 'pyalpamatiḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu / jānannānumitatvena brūyāt tasya prasādataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पमतिरप्यन्यस्तस्य प्रसादतः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु जानन्ननुमितत्वेनानन्तागमसम्पदो गतिसामान्यं ब्रूयादिति योजना । यासां शाखानामुदाहरणेन सूत्रकृता परमेश्वरसमन्वयो ऽभिहितस्तद्दृष्टान्तीकृत्य शाखात्वाद्विप्रतिपन्नशाखानामपि तत्परत्वानुमानसम्भवादन्येषामपि गतिसामान्यज्ञानं युक्तमिति भावः । अनेन गतिसामान्यानुमानादिति सूत्रं व्याख्यातमिति । ननु चतुष्पञ्चशाखागतमिति वक्तव्यम् । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चेति सङ्खयाया उपसर्जनत्वात् । कडाराः कर्मधारय इत्युपसर्जनस्य परनिपातो भविष्यति । वर्गार्थौ वा चतुष्पञ्चशब्दौ । प्रपञ्चो यदि विद्येतेति यथा । *१०,५५* इदमेवास्तु सूत्रव्याख्यानं श्रोतृप्रत्यायनाङ्गत्वात् । न पूर्वम् । शङ्कानिरासाहेतुत्वात् । न हि सूत्रकारः सर्वज्ञत्वात् सर्ववेदगतगतिसामान्यं वेत्तीत्येतावतान्येषां शङ्का निवर्तत इत्यत आह इति मुख्यतयेति ॥ इति मुख्यतयाशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः । प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद् देवानामपि पूर्यते
alpamatirapyanyastasya prasādataḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu jānannanumitatvenānantāgamasampado gatisāmānyaṃ brūyāditi yojanā / yāsāṃ śākhānāmudāharaṇena sūtrakṛtā parameśvarasamanvayo 'bhihitastaddṛṣṭāntīkṛtya śākhātvādvipratipannaśākhānāmapi tatparatvānumānasambhavādanyeṣāmapi gatisāmānyajñānaṃ yuktamiti bhāvaḥ / anena gatisāmānyānumānāditi sūtraṃ vyākhyātamiti / nanu catuṣpañcaśākhāgatamiti vaktavyam / taddhitārthottarapadasamāhāre ceti saṅkhayāyā upasarjanatvāt / kaḍārāḥ karmadhāraya ityupasarjanasya paranipāto bhaviṣyati / vargārthau vā catuṣpañcaśabdau / prapañco yadi vidyeteti yathā / *10,55* idamevāstu sūtravyākhyānaṃ śrotṛpratyāyanāṅgatvāt / na pūrvam / śaṅkānirāsāhetutvāt / na hi sūtrakāraḥ sarvajñatvāt sarvavedagatagatisāmānyaṃ vettītyetāvatānyeṣāṃ śaṅkā nivartata ityata āha iti mukhyatayeti // iti mukhyatayāśeṣagatisāmānyavit prabhuḥ / pratijajñe dṛḍhaṃ yasmād devānāmapi pūryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्रतिजज्ञ इति सम्बन्धः । मुख्यतयेत्यनुमानादिना विनाशेषवेदगतिसामान्यवित् । देवानामित्युत्तमाधिकारिणाम् । अपिः पदार्थे । शङ्केत्यर्थः । मधुनो ऽपि स्यादिति यथा । पूर्यते निवार्यते । ये सूत्रकारस्य परमाप्तत्वं जानन्त्युत्तमाधिकारिस्तेषां तदीयप्रतिमामात्रेण शङ्का निवर्तत एवेति तान्प्रति पूर्वव्याख्यानम् । अन्यान्प्रति तु द्वितीयम् । तथा भाष्योक्तं गतिसामान्यश्रुतेरिति तृतीयं चेति भावः । *१०,५७* नन्वनया पञ्चाधिकरण्या वक्तव्यस्योक्त्वत्वात्किमध्यायशेषेणेत्यतः प्रपञ्च्यप्रपञ्चनरूपां सङ्गतिं दर्शयन्नाह अत इति ॥ अतो निखिलवेदानां सिद्ध एवं समन्वयः । इति सुज्ञापितार्थो ऽपि पृथक् चाह समन्वयम्
iti pratijajña iti sambandhaḥ / mukhyatayetyanumānādinā vināśeṣavedagatisāmānyavit / devānāmityuttamādhikāriṇām / apiḥ padārthe / śaṅketyarthaḥ / madhuno 'pi syāditi yathā / pūryate nivāryate / ye sūtrakārasya paramāptatvaṃ jānantyuttamādhikāristeṣāṃ tadīyapratimāmātreṇa śaṅkā nivartata eveti tānprati pūrvavyākhyānam / anyānprati tu dvitīyam / tathā bhāṣyoktaṃ gatisāmānyaśruteriti tṛtīyaṃ ceti bhāvaḥ / *10,57* nanvanayā pañcādhikaraṇyā vaktavyasyoktvatvātkimadhyāyaśeṣeṇetyataḥ prapañcyaprapañcanarūpāṃ saṅgatiṃ darśayannāha ata iti // ato nikhilavedānāṃ siddha evaṃ samanvayaḥ / iti sujñāpitārtho 'pi pṛthak cāha samanvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतप्रबन्धेनेत्यर्थः । पृथग् विस्तरेणाध्यायशेषेणेति शेषः । तत्र प्रथमपादे अन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां समन्वयो ऽभिधीयते । द्वितीये ऽन्यत्र प्रसिद्धानां लिङ्गात्मकानाम् । तृतीये तत्रान्यत्र प्रसिद्धानामुभयरूपाणाम् । चतुर्थे ऽन्यत्रैव प्रसिद्धानामित्युक्तम् । तमेतं क्रममुपपादयन्नाह तत्रेति ॥ तत्र प्रथमतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः । शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत्
atītaprabandhenetyarthaḥ / pṛthag vistareṇādhyāyaśeṣeṇeti śeṣaḥ / tatra prathamapāde anyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ samanvayo 'bhidhīyate / dvitīye 'nyatra prasiddhānāṃ liṅgātmakānām / tṛtīye tatrānyatra prasiddhānāmubhayarūpāṇām / caturthe 'nyatraiva prasiddhānāmityuktam / tametaṃ kramamupapādayannāha tatreti // tatra prathamato 'nyatra prasiddhānāṃ samanvayaḥ / śabdānāṃ vācya evātra mahāmalleśabhaṅgavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र प्रथमाध्याये, प्रथमपादे, शब्दानां नामात्मकानाम्, अत्र विष्णौ । महामल्लेशभङ्गेन तुल्यं वर्तते इति तथा । यथानेकेषु मल्लेषु प्रत्यर्थितयावस्थितेष्वपि भगवता कृष्णेन प्रधानत्वाच्चाणूरादिमल्लानामेवादौ भङ्गो विहितस्तथेत्यर्थः । उभयत्र प्रसिद्धानां हि शब्दानां समन्वये ऽन्यत्रप्रसिद्धिनिवारणमात्रे यत्नो विधेयः । अन्यत्र प्रसिद्धानां तु भगवति प्रसिद्धिरप्युपपादनीयेति । ततः एतेषां प्राधान्यम् । लिङ्गात्मकश्च धर्मवचना व्यवधानेनान्यबुद्धिं जनयन्ति । नामात्मकास्तु सत्त्ववचनाः साक्षादेवेति तत्समन्वये यत्नगौरवमस्तीति लिङ्गात्मकेभ्यो नामात्मकानां प्राधान्यमिति । *१०,६०* यदि प्राधान्यादन्यत्र प्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानां समन्वयः प्रथमपादे वक्तव्यः स्यात्तदा चतुर्थषादोदितस्यान्यत्रैव प्रसिद्धानां शब्दानां समन्वयस्येतो ऽपि प्राधान्यात्प्राथम्यं भवेत् । अन्यत्र प्रसिद्धेरन्यत्रैव प्रसिद्धिर्बलीयसीत्यत आह इत इति ॥ इतो ऽत्यभ्यधिकत्वे ऽपि तुर्यपादोदितस्य तु तुर्यपादोदितस्य समन्वयस्येतो(ऽत्य)प्यभ्यधिकत्वे ऽप्यसावत्राध्याये प्राथम्येन नैवोदित इति सम्बन्धः । तत्तु समन्वयादिति सङ्क्षेपेण तस्याप्यत्रोक्तत्वादञ्जसेत्युक्तम् । कुतो नोदित उत्सर्गस्यापवादविशेषसद्भावादिति तुशब्दः । तमेवापवादहेतुं दर्शयति महासमन्वय इति ॥ महासमन्वये तस्मिन् नाधिकारो ऽखिलस्य हि
tatra prathamādhyāye, prathamapāde, śabdānāṃ nāmātmakānām, atra viṣṇau / mahāmalleśabhaṅgena tulyaṃ vartate iti tathā / yathānekeṣu malleṣu pratyarthitayāvasthiteṣvapi bhagavatā kṛṣṇena pradhānatvāccāṇūrādimallānāmevādau bhaṅgo vihitastathetyarthaḥ / ubhayatra prasiddhānāṃ hi śabdānāṃ samanvaye 'nyatraprasiddhinivāraṇamātre yatno vidheyaḥ / anyatra prasiddhānāṃ tu bhagavati prasiddhirapyupapādanīyeti / tataḥ eteṣāṃ prādhānyam / liṅgātmakaśca dharmavacanā vyavadhānenānyabuddhiṃ janayanti / nāmātmakāstu sattvavacanāḥ sākṣādeveti tatsamanvaye yatnagauravamastīti liṅgātmakebhyo nāmātmakānāṃ prādhānyamiti / *10,60* yadi prādhānyādanyatra prasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāṃ samanvayaḥ prathamapāde vaktavyaḥ syāttadā caturthaṣādoditasyānyatraiva prasiddhānāṃ śabdānāṃ samanvayasyeto 'pi prādhānyātprāthamyaṃ bhavet / anyatra prasiddheranyatraiva prasiddhirbalīyasītyata āha ita iti // ito 'tyabhyadhikatve 'pi turyapādoditasya tu turyapādoditasya samanvayasyeto('tya)pyabhyadhikatve 'pyasāvatrādhyāye prāthamyena naivodita iti sambandhaḥ / tattu samanvayāditi saṅkṣepeṇa tasyāpyatroktatvādañjasetyuktam / kuto nodita utsargasyāpavādaviśeṣasadbhāvāditi tuśabdaḥ / tamevāpavādahetuṃ darśayati mahāsamanvaya iti // mahāsamanvaye tasmin nādhikāro 'khilasya hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतो ऽन्ये यथाक्रमम् । दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितो ऽञ्जसा
brahmaivādhikṛtastatra mukhyato 'nye yathākramam / durgamatvācca naivātra prāthamyenodito 'ñjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवताः खलु जडेभ्यो मुख्याः । अतस्तद्वाचिनामाकाशादिजडवाचिभ्य उत्कर्षः । सर्वे शब्दा अद्धा वचनवृत्त्यैव नोपचारेण । कथम् । शब्दवृत्त्योर्योगरूढ्योर्निमित्तानां बहुलप्रयोगादीनां हरौ विद्यमानत्वात् । *१०,६२फ़्।* तत्किमन्यत्र शब्दानां वृत्तिरेव नास्ति । येन विष्णुमेवेत्यवधार्यत इत्यत आह तत्सङ्गादिति ॥ ॥। तत्सङ्गादुपचारतः
devatāḥ khalu jaḍebhyo mukhyāḥ / atastadvācināmākāśādijaḍavācibhya utkarṣaḥ / sarve śabdā addhā vacanavṛttyaiva nopacāreṇa / katham / śabdavṛttyoryogarūḍhyornimittānāṃ bahulaprayogādīnāṃ harau vidyamānatvāt / *10,62f.* tatkimanyatra śabdānāṃ vṛttireva nāsti / yena viṣṇumevetyavadhāryata ityata āha tatsaṅgāditi // ... tatsaṅgādupacārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपचारप्रकारश्च प्रागेव विवृतः । अक्षादिशब्दवदुभयत्र साम्येन प्रवृत्तिः किं न स्यादित्यत आह इहेति ॥ इन्द्रादिशब्दा हि परमैश्वर्यादिगुणान्वदति । ते च भगवत एवासाधारणा इति तमेव परं मुख्यं ब्रूयुः । इह देवतान्तरे । तथा नेति शेषः । यद्वा इह देवेषु तत्सङ्गादिति पूर्वत्र सम्बन्धः । रूढिनिमित्तातिशयस्याप्येतदुपलक्षणम् । उत्तराधिकरणेष्वप्येवं क्रमनिमित्तादिकं स्वयमूहनीयमित्याशयवानाह एवमिति ॥ ॥। एवमन्ये ऽप्यशेषतः
upacāraprakāraśca prāgeva vivṛtaḥ / akṣādiśabdavadubhayatra sāmyena pravṛttiḥ kiṃ na syādityata āha iheti // indrādiśabdā hi paramaiśvaryādiguṇānvadati / te ca bhagavata evāsādhāraṇā iti tameva paraṃ mukhyaṃ brūyuḥ / iha devatāntare / tathā neti śeṣaḥ / yadvā iha deveṣu tatsaṅgāditi pūrvatra sambandhaḥ / rūḍhinimittātiśayasyāpyetadupalakṣaṇam / uttarādhikaraṇeṣvapyevaṃ kramanimittādikaṃ svayamūhanīyamityāśayavānāha evamiti // ... evamanye 'pyaśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुमेव परं ब्रूयुरिति वर्तते । *१०,६५* अन्यत्र प्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानामनन्तत्वात्कथं पादपरिसमाप्तिरित्याशङ्कां निराकुर्वन्प्रथमपादार्थमनूद्य द्वितीयपादस्य सङ्गतिमाह इत्यन्यत्रेति ॥ इत्यन्यत्रप्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः । ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः
viṣṇumeva paraṃ brūyuriti vartate / *10,65* anyatra prasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāmanantatvātkathaṃ pādaparisamāptirityāśaṅkāṃ nirākurvanprathamapādārthamanūdya dvitīyapādasya saṅgatimāha ityanyatreti // ityanyatraprasiddhoruśabdarāśeraśeṣataḥ / jñāte samanvaye viṣṇau liṅgairhyeṣa samanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक् समन्वयः । इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम्
teṣāmanyagatatve tu na syāt samyak samanvayaḥ / ityevāśeṣaliṅgānāṃ brahmaṇyeva samanvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आह ॥। भगवत्तदितरविषयत्वम् । अतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां भगवत्परत्वस्य समर्थनम् । लिङ्गात्मकानां च शब्दानाम् । *१०,६६* नन्वन्यवाचित्वनिरासो ऽपि तत्रैव नेतर इत्यादिना विहित एव । तत्कथं शङ्कोदयः । मैवम् । अन्यत्र तात्पर्याभावो हि नेतर इत्यादिना दर्शितः । शक्तिस्तूभयत्र स्यादेव । तर्हि त एव पुनर्विचार्याः । सत्मय् । तेष्वेव यत्र यत्र विचायप्राप्तिस्ते विचार्यन्ते । यदा यत्रानुपपत्त्यादीनां सञ्चारः सुगमस्तन्विहायान्यत्रोभयगतत्वं शङ्केतैवेति युक्तमुक्तम् । तथा च तत्त्वित्यवधारणानुपपत्तिरिति शङ्काशेषः । इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं तृतीयपादमारब्धवानिति शेषः । इत्याहेति वक्ष्यमाणेन वा सम्बन्धः । कथमियमाशङ्का तृतीये परिहृतेत्यतस्तात्पर्यमाह उभयत्रेति ॥ *१०,६७* ॥। उभयत्र प्रतीतितः
āha ... bhagavattaditaraviṣayatvam / ato 'nyatra prasiddhānāṃ bhagavatparatvasya samarthanam / liṅgātmakānāṃ ca śabdānām / *10,66* nanvanyavācitvanirāso 'pi tatraiva netara ityādinā vihita eva / tatkathaṃ śaṅkodayaḥ / maivam / anyatra tātparyābhāvo hi netara ityādinā darśitaḥ / śaktistūbhayatra syādeva / tarhi ta eva punarvicāryāḥ / satmay / teṣveva yatra yatra vicāyaprāptiste vicāryante / yadā yatrānupapattyādīnāṃ sañcāraḥ sugamastanvihāyānyatrobhayagatatvaṃ śaṅketaiveti yuktamuktam / tathā ca tattvityavadhāraṇānupapattiriti śaṅkāśeṣaḥ / ityāśaṅkānivṛttyarthaṃ tṛtīyapādamārabdhavāniti śeṣaḥ / ityāheti vakṣyamāṇena vā sambandhaḥ / kathamiyamāśaṅkā tṛtīye parihṛtetyatastātparyamāha ubhayatreti // *10,67* ... ubhayatra pratītitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरौ तदितरत्र च । प्रतीतितो न तु वस्तुतो वर्तमानानां सलिङ्गानां शब्दानां नाम्नां लिङ्गानां च हरावेव विशेषतः परममुख्यया वृत्त्या तात्पर्येण च समन्वयः । कुत इत्यत आह यदिति ॥ ॥। यन्नैवान्यत्र मुख्यतः
harau taditaratra ca / pratītito na tu vastuto vartamānānāṃ saliṅgānāṃ śabdānāṃ nāmnāṃ liṅgānāṃ ca harāveva viśeṣataḥ paramamukhyayā vṛttyā tātparyeṇa ca samanvayaḥ / kuta ityata āha yaditi // ... yannaivānyatra mukhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दा लिङ्गानि च ॥। यद्यस्माद्वर्तत इति शेषः । एतदपि कुत इत्यत आह यत इति ॥ ॥। यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता स्वतन्त्रतास्तीति शेषः । स्वातन्त्र्याभावे ऽपि कुतो ऽन्यत्र शब्दानां मुख्यवृत्त्यभाव इत्यत आह अस्वतन्त्रेष्विति ॥ अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः
śabdā liṅgāni ca ... yadyasmādvartata iti śeṣaḥ / etadapi kuta ityata āha yata iti // ... yato naivānyatra svatantratā svatantratāstīti śeṣaḥ / svātantryābhāve 'pi kuto 'nyatra śabdānāṃ mukhyavṛttyabhāva ityata āha asvatantreṣviti // asvatantreṣu śabdasya vṛttiheturna mukhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो ऽतो ॥।
yato 'to ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः । मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः
ayo yathā dāhakatvaṃ sa eveśaḥ svatantrataḥ / mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyo manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्याह ॥।
ityāha ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवञ्चेत्यस्यैव विवरणमतीतेन पादत्रयेण केषाञ्चिच्छब्दानां नारायणसमन्वये सिद्धे ऽपीति । अशेषशब्दानां नारायणे समन्वयो न युज्यते । यः प्रतिज्ञातो दुःखिबद्धावरादिशब्दानां कर्मादिविषयाणां च कथञ्चन योगेन रूढ्या वा प्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति शेषः । कथम् । यतो ऽवरादिशब्दवाच्यत्वे भगवतो ऽवरत्वादेर्देषस्य प्राप्तिर्भवेत् । तस्याश्च सर्वप्रमाणविरोधात् । कर्मक्रमादिविरोधाच्चेति । इति चेत्तत्र प्रतिविहितं सूत्रकारेणेति शेषः । कथमित्यतः प्रथमाधिकरणतात्पर्यमाह अवरत्वादीति ॥ ॥। अवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते
evañcetyasyaiva vivaraṇamatītena pādatrayeṇa keṣāñcicchabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye siddhe 'pīti / aśeṣaśabdānāṃ nārāyaṇe samanvayo na yujyate / yaḥ pratijñāto duḥkhibaddhāvarādiśabdānāṃ karmādiviṣayāṇāṃ ca kathañcana yogena rūḍhyā vā pravṛttyanupapatteriti śeṣaḥ / katham / yato 'varādiśabdavācyatve bhagavato 'varatvāderdeṣasya prāptirbhavet / tasyāśca sarvapramāṇavirodhāt / karmakramādivirodhācceti / iti cettatra prativihitaṃ sūtrakāreṇeti śeṣaḥ / kathamityataḥ prathamādhikaraṇatātparyamāha avaratvādīti // ... avaratvādi dvividhaṃ hyupalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवरादिशब्दाप्रवृत्तिनिमित्तमुपलभ्यते प्रमाणैः । हिशब्दस्तेषां प्रसिद्धिं द्योतयति । कथं द्विविधमित्यत आह परस्येति ॥ परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् । सो ऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत्
avarādiśabdāpravṛttinimittamupalabhyate pramāṇaiḥ / hiśabdasteṣāṃ prasiddhiṃ dyotayati / kathaṃ dvividhamityata āha parasyeti // parasyāvaratāheturyaḥ svayaṃ para eva san / so 'pi hyavaraśabdārtho yathā rājā jayī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यो ऽवरत्वानुभवी ॥। स्वयं पर एव सन्निति न प्रवृत्तिनिमित्तकथनं किन्तु स्वस्यावरत्वाभावे ऽपीति प्रदशर्नार्थम् । परस्मिन्नवरत्वादिधर्मनियन्तृत्वमेकं निमित्तमित्यर्थः । तस्य प्रमितत्वदर्शनं यथेति । परगतस्य जयस्य राजाधीनत्वेन यथा राजा जयिशब्दवाच्यो भवेत्तथेत्यर्थः । अवरत्वानुभवी अन्वयो ऽवरशब्दार्थः । अवरत्वादिमत्त्वमपरं निमित्तमिति यावत् । एतच्च सुप्रसिद्धमिति न प्रमाणमुक्तम् । ततः किं प्रकृत इत्यत आह तयोरिति । ॥। तयोः पूर्वो ऽस्ति केशवे तयोः प्रवृत्तिहेत्वोर्मध्ये । तेनावरादिशब्दवाच्यत्व चेति शेषः । कुतः पूर्व एवाङ्गीक्रियते न द्वितीय इत्यत आह द्वितीय इति ॥ द्वितीयो जीव एवास्ति ॥। जीव इति जडस्याप्युपलक्षणम् । तथाच सतीश्वरत्वहानिः स्यादित्यर्थः । अधिकरणफलमाह स्वातन्त्र्यादिति ॥ ॥। स्वातन्त्रान्नच दूषणम्
anyo 'varatvānubhavī ... svayaṃ para eva sanniti na pravṛttinimittakathanaṃ kintu svasyāvaratvābhāve 'pīti pradaśarnārtham / parasminnavaratvādidharmaniyantṛtvamekaṃ nimittamityarthaḥ / tasya pramitatvadarśanaṃ yatheti / paragatasya jayasya rājādhīnatvena yathā rājā jayiśabdavācyo bhavettathetyarthaḥ / avaratvānubhavī anvayo 'varaśabdārthaḥ / avaratvādimattvamaparaṃ nimittamiti yāvat / etacca suprasiddhamiti na pramāṇamuktam / tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha tayoriti / ... tayoḥ pūrvo 'sti keśave tayoḥ pravṛttihetvormadhye / tenāvarādiśabdavācyatva ceti śeṣaḥ / kutaḥ pūrva evāṅgīkriyate na dvitīya ityata āha dvitīya iti // dvitīyo jīva evāsti ... jīva iti jaḍasyāpyupalakṣaṇam / tathāca satīśvaratvahāniḥ syādityarthaḥ / adhikaraṇaphalamāha svātantryāditi // ... svātantrānnaca dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरेर् ॥।
harer ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वशब्दार्थविवरणमशेषेणेति । उक्ते सति द्वितीये ऽशेषविरोधानां निराकृतिरीशेन कृतेति सम्बन्धः । विरोधहीनस्यैव समन्वयस्य । समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये तृतीयाध्यायस्य सङ्गतिमाह समन्वयेति ॥ किं मया कार्यमित्येव स्याद् बुद्धिरधिकारिणः
sarvaśabdārthavivaraṇamaśeṣeṇeti / ukte sati dvitīye 'śeṣavirodhānāṃ nirākṛtirīśena kṛteti sambandhaḥ / virodhahīnasyaiva samanvayasya / samanvayāvirodhābhyāṃ sañjāte vastunirṇaye tṛtīyādhyāyasya saṅgatimāha samanvayeti // kiṃ mayā kāryamityeva syād buddhiradhikāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदर्थयोरध्याययोरुपलक्षणमेतत् । वस्तुनिर्णये ब्रह्मनिर्णये । किं मया कार्यमिति । अयमर्थः । यद्यपि ब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्युक्तम् । कृतश्चासौ । तथापि साधनफलविचारसहितस्य ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यतयोक्तत्वात्कृतब्रह्मविचारस्याधिकारिणो यन्मया कार्यं साधनं तत्किं कथम्भूतमिति । बुद्धिः स्यादिति । फलविषये कुत एवं बुद्धिर्न स्यादिति चेत्स्यादेव । किन्तु फलापेक्षया साधनस्य पूर्वभावित्वात्तद्विषयैवादौ स्यात् । तदिदमुक्तमेवशब्देन । तदर्थं तृतीयो ऽध्यायः प्रवृत्त इति शेषः । *१०,७३* एतद्गतानां त्रयाणां पादानां प्रागुक्तामेव सङ्गतिं स्फुटीकरोति तत्रेति ॥ तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ । उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्ते ऽशेषगुणोच्चये । वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि
tadarthayoradhyāyayorupalakṣaṇametat / vastunirṇaye brahmanirṇaye / kiṃ mayā kāryamiti / ayamarthaḥ / yadyapi brahmavicāraḥ kartavya ityuktam / kṛtaścāsau / tathāpi sādhanaphalavicārasahitasya brahmavicārasya kartavyatayoktatvātkṛtabrahmavicārasyādhikāriṇo yanmayā kāryaṃ sādhanaṃ tatkiṃ kathambhūtamiti / buddhiḥ syāditi / phalaviṣaye kuta evaṃ buddhirna syāditi cetsyādeva / kintu phalāpekṣayā sādhanasya pūrvabhāvitvāttadviṣayaivādau syāt / tadidamuktamevaśabdena / tadarthaṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ pravṛtta iti śeṣaḥ / *10,73* etadgatānāṃ trayāṇāṃ pādānāṃ prāguktāmeva saṅgatiṃ sphuṭīkaroti tatreti // tatra bhaktividhānārthamabhaktānarthasantatau / uktāyāṃ bhaktidārḍhyāya prokte 'śeṣaguṇoccaye / vaktavyopāsanā nityaṃ kartavyetyādareṇa hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या वक्तव्यतयावसरप्राप्ता सा चोपासना द्विविधैव । न त्वेकरूपैव । कथम् । एका शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी । परा च ध्यानरूपा । अतो युक्तः प्रथमाधिकरणस्यात्रान्तर्भावः । तथाप्ययं क्रमः कुतः । ध्यानस्य शास्त्राभ्याससाध्यत्वात् । तदिदमुक्तं परेति । ध्यानसमाध्योरनतिभिन्नत्वद्धयानशब्देन समाधिरपि गृह्यते । धारणाप्रत्याहारप्राणायामाऽसनयमनियमानामप्युपासनाभेदानां सत्त्वात्कथं द्वैविध्यमित्यत आह तदङ्गमिति ॥ ॥। तदङ्गं धारणादिकम्
yā vaktavyatayāvasaraprāptā sā copāsanā dvividhaiva / na tvekarūpaiva / katham / ekā śāstrābhyāsasvarūpiṇī / parā ca dhyānarūpā / ato yuktaḥ prathamādhikaraṇasyātrāntarbhāvaḥ / tathāpyayaṃ kramaḥ kutaḥ / dhyānasya śāstrābhyāsasādhyatvāt / tadidamuktaṃ pareti / dhyānasamādhyoranatibhinnatvaddhayānaśabdena samādhirapi gṛhyate / dhāraṇāpratyāhāraprāṇāyāmā'sanayamaniyamānāmapyupāsanābhedānāṃ sattvātkathaṃ dvaividhyamityata āha tadaṅgamiti // ... tadaṅgaṃ dhāraṇādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य ध्यानस्याङ्गमेव नतु स्वतन्त्रमुपासनम् । योगशास्त्रे चैतत्स्पष्टमवगन्तव्यम् । शास्त्राभ्यासस्य ध्यानाङ्गत्वे ऽपि स्वतन्त्रोपासनत्वं चास्ति । ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वात् । चित्तवृत्तिनिरोधा(कत्वा)च्च । "अथवा सततं शास्त्रविमर्शेन भविष्यतिऽ; इति । *१०,७७* किमतो यद्युपासनावसरप्राप्ता द्विविधा चेति । तत्राह तथेति ॥ तथोभयात्मकं चैव पादे ऽस्मिन् बादरायणः । आहोपासनमद्धव विस्तराच्छ्रुतिपूर्वकम्
tasya dhyānasyāṅgameva natu svatantramupāsanam / yogaśāstre caitatspaṣṭamavagantavyam / śāstrābhyāsasya dhyānāṅgatve 'pi svatantropāsanatvaṃ cāsti / brahmasākṣātkārahetutvāt / cittavṛttinirodhā(katvā)cca / "athavā satataṃ śāstravimarśena bhaviṣyati'; iti / *10,77* kimato yadyupāsanāvasaraprāptā dvividhā ceti / tatrāha tatheti // tathobhayātmakaṃ caiva pāde 'smin bādarāyaṇaḥ / āhopāsanamaddhava vistarācchrutipūrvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा तस्मादवसरप्राप्तत्वात् । अस्मिन्नेवेति सम्बन्धः । उपासनमेवेति च (वा) । तेन परेषामिदानीं तु प्रतिवेदान्तं विज्ञानानि भिद्यन्ते न वेति विचार्यत इति पादार्थकथनं निराकरोति । तथाहि । किं भेदाभेदौ, विरोधाविरोधौ, उत विलक्षणत्वाविलक्षणत्वे । नाद्यः । गतार्थत्वात् । द्वितीये ब्रह्मणो ऽखण्डत्वेन प्राप्त्यभावः । सगुणब्रह्मविषया प्राणादिविषया चेयं चिन्तेति चेन्न । प्रकृतविषयप्रयोजनविरुद्धत्वेनाकर्तव्यत्वादिति । अद्धा उपयुक्तप्रमेयेण सह । अत एव विस्तरात् । अनेन केषाञ्चिदधिकरणानामनन्तर्भावशङ्का निराकृता भवति । श्रुतिग्रहणमुपलक्षणम् । अत्र सङ्गतिकथनप्रस्तावे ऽपि केषाञ्चित्सूत्राणामर्थव्याख्यानं सङ्गतिसमर्थनार्थमेवेति न दोषः । *१०,७९फ़्।* एवं सङ्गतिमभिधायैतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तीः सिद्धान्तयुक्तीश्च सङ्ग्रहेणाह पृथग्दृष्टिरित्यादिना ॥ पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः । विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता
tathā tasmādavasaraprāptatvāt / asminneveti sambandhaḥ / upāsanameveti ca (vā) / tena pareṣāmidānīṃ tu prativedāntaṃ vijñānāni bhidyante na veti vicāryata iti pādārthakathanaṃ nirākaroti / tathāhi / kiṃ bhedābhedau, virodhāvirodhau, uta vilakṣaṇatvāvilakṣaṇatve / nādyaḥ / gatārthatvāt / dvitīye brahmaṇo 'khaṇḍatvena prāptyabhāvaḥ / saguṇabrahmaviṣayā prāṇādiviṣayā ceyaṃ cinteti cenna / prakṛtaviṣayaprayojanaviruddhatvenākartavyatvāditi / addhā upayuktaprameyeṇa saha / ata eva vistarāt / anena keṣāñcidadhikaraṇānāmanantarbhāvaśaṅkā nirākṛtā bhavati / śrutigrahaṇamupalakṣaṇam / atra saṅgatikathanaprastāve 'pi keṣāñcitsūtrāṇāmarthavyākhyānaṃ saṅgatisamarthanārthameveti na doṣaḥ / *10,79f.* evaṃ saṅgatimabhidhāyaitatpādādhikaraṇeṣu pūrvapakṣayuktīḥ siddhāntayuktīśca saṅgraheṇāha pṛthagdṛṣṭirityādinā // pṛthagdṛṣṭiraśakyatvamanirṇītiḥ samuccayaḥ / viśeṣadarśanaṃ kāryalopo nānoktirāśutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभ्रमो ऽपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता । अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गो ऽदूरसंश्रयः
vibhramo 'pākṛtirliṅgamanavasthāviśeṣitā / aprayojanatā cātiprasaṅgo 'dūrasaṃśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशिष्टकारणं चेष्या दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः । अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ
viśiṣṭakāraṇaṃ ceṣyā dṛṣṭavairūpyamunnatiḥ / anuktiraprayatnatvaṃ dṛḍhabandhaparābhavau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः । विशेषदर्शिताऽलापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः
puṃsāmyaṃ prāptasantyāgaḥ kāraṇānirṇayo bhramaḥ / viśeṣadarśitā'lāpo guṇasāmyaṃ pṛthagdṛśiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना । शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया
agamyavartma sandhānamiṣṭaṃ phalamakalpanā / śuddhavairūpyamaṅgatvamaviśeṣadṛśiḥ kriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया । माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः
yuktayaḥ pūrvapakṣasthāḥ sujñeyatvaṃ vidhikriyā / māhātmyamalpaśaktitvaṃ yathāyogyaphalaṃ bhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता । यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः
phalasāmyaṃ viśeṣaśca guṇādhikyaṃ pradhānatā / yathāśaktikriyā sandhiḥ pramāṇabalamānatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् । प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता
kāraṇaṃ kāryavaiśeṣyaṃ svabhāvo vastudūṣaṇam / pratikriyāvirodhaśca pratisandhiranūnatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् । विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः
saṃskārapāṭavaṃ svecchāniyatirvastuvaibhavam / viśeṣoktiramānatvaṃ prādhānyaṃ prītirāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः । साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता
susthiratvaṃ kṛtaprāptiranādiguṇavistaraḥ / sādhanottamatā nānādṛṣṭiḥ śiṣṭiranūnatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविघ्नत्वविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः । सिद्धान्तनिर्णये ह्येता युक्तयो ऽव्याहताः सदा
avighnatvavirodhau ca guṇavaiśeṣyamāgamaḥ / siddhāntanirṇaye hyetā yuktayo 'vyāhatāḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाशक्तयखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् विज्ञायावस्थितस्येत्यध्याहारात्समानकर्तृकतासिद्धिः । उपासनं कुर्वाणो भवेदिति वा । उपासनं कुर्वीतेति वा । भवेदित्यस्योत्तरवाक्ये ऽन्वयः । अत्र यथाशक्त्यखिलान्वेदान्विजानीयादित्येव वक्तव्यम् । तथाप्यत्रोच्यमानं सर्वपरिज्ञानं ध्यानोपासनाङ्गमिति दशर्यितुमेवमुक्तम् । ततश्च परेत्युक्तं विवृतं भवति । *१०,८३* यथाश्रुत एवार्थो ऽस्तु किं विशेषेणेनेत्यत आह तत्रेति ॥ तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग् ब्रह्मण एव हि
yathāśaktayakhilān vedān vijñāyopāsanaṃ bhavet vijñāyāvasthitasyetyadhyāhārātsamānakartṛkatāsiddhiḥ / upāsanaṃ kurvāṇo bhavediti vā / upāsanaṃ kurvīteti vā / bhavedityasyottaravākye 'nvayaḥ / atra yathāśaktyakhilānvedānvijānīyādityeva vaktavyam / tathāpyatrocyamānaṃ sarvaparijñānaṃ dhyānopāsanāṅgamiti daśaryitumevamuktam / tataśca paretyuktaṃ vivṛtaṃ bhavati / *10,83* yathāśruta evārtho 'stu kiṃ viśeṣeṇenetyata āha tatreti // tatrākhilasya vijñaptiḥ samyag brahmaṇa eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदन्येषां यथायोग्यमखिलज्ञप्तिरिष्यते तत्रोपासकेषु यस्मात्सम्यगखिलस्य वेदस्य विज्ञप्तिर्ब्रह्मण एव युक्ता भवेन्नान्येषां तस्मादन्येषां यथायोगं यथाशक्त्येवाखिलज्ञप्तिरेष्यव्या । एतदुक्तं भवति । सर्वाधिकारिसाधारणं तावदिदं सूत्रम् । चोदनाद्यविशेषादियुक्तिभिस्तदवगमात् । संशयपूर्वपक्षासङ्गतत्वप्रसङ्गाच्च । नच सर्वेषां सर्ववेदविज्ञानं सम्भवति । वेदानामनन्तत्वात् । अल्पप्रज्ञादिमत्त्वाच्चा पुंसाम् । ततो युक्तमुक्तमिति । यद्वा प्रथमवाक्य एव भवेदित्यनेनैवैषो ऽभिहितः । यस्मादेवमेवोपपन्नं भवेदिति । ततः कस्य कीदृशी शक्तिरिति जिज्ञासायामिदं वाक्यम् । हिशब्दः प्रसिद्धौ । योगो योग्यता । ज्ञप्तिर्ज्ञप्तिशक्तिः । *१०,८५* उपासनायोग्यतासमन्वये खल्वत्र सर्वविज्ञानमुच्यते । नचाल्पवेदज्ञस्य सा भवति । "सर्वैश्च वेदैः परमो हि देवो जिज्ञास्यो ऽसौ नाल्पवेदैः प्रसिद्धयेत्ऽ; इत्यादिश्रुतेः । अतः सर्वशब्दो मुख्यार्थ एव व्याख्यातव्यः । अत एव यद्यप्यस्मदादीनामस्मिञ्जन्मनि सर्ववेदज्ञानमसम्भवि । तथापि तादृशं जन्म कल्पनीयं यत्रेदं सम्भवतीत्यत आह तावतेति ॥ तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान्
tadanyeṣāṃ yathāyogyamakhilajñaptiriṣyate tatropāsakeṣu yasmātsamyagakhilasya vedasya vijñaptirbrahmaṇa eva yuktā bhavennānyeṣāṃ tasmādanyeṣāṃ yathāyogaṃ yathāśaktyevākhilajñaptireṣyavyā / etaduktaṃ bhavati / sarvādhikārisādhāraṇaṃ tāvadidaṃ sūtram / codanādyaviśeṣādiyuktibhistadavagamāt / saṃśayapūrvapakṣāsaṅgatatvaprasaṅgācca / naca sarveṣāṃ sarvavedavijñānaṃ sambhavati / vedānāmanantatvāt / alpaprajñādimattvāccā puṃsām / tato yuktamuktamiti / yadvā prathamavākya eva bhavedityanenaivaiṣo 'bhihitaḥ / yasmādevamevopapannaṃ bhavediti / tataḥ kasya kīdṛśī śaktiriti jijñāsāyāmidaṃ vākyam / hiśabdaḥ prasiddhau / yogo yogyatā / jñaptirjñaptiśaktiḥ / *10,85* upāsanāyogyatāsamanvaye khalvatra sarvavijñānamucyate / nacālpavedajñasya sā bhavati / "sarvaiśca vedaiḥ paramo hi devo jijñāsyo 'sau nālpavedaiḥ prasiddhayet'; ityādiśruteḥ / ataḥ sarvaśabdo mukhyārtha eva vyākhyātavyaḥ / ata eva yadyapyasmadādīnāmasmiñjanmani sarvavedajñānamasambhavi / tathāpi tādṛśaṃ janma kalpanīyaṃ yatredaṃ sambhavatītyata āha tāvateti // tāvatopāsane yogyo bhavedevākhilaḥ pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाशक्ति विज्ञानमात्रेण । अयमभिसन्धिः । ध्यानोपासने वेदज्ञानस्य कथमुपयोगः । ध्येयाज्ञाने ध्यानायोगादिति चेत् । तर्हि सर्वेषां सर्ववेदार्थध्यानाभावस्य वक्ष्यमाणत्वान्न सर्ववेदज्ञानमुपयुक्तम् । सत्यम् । तथाप्यधिगतैकशाखस्य शाखान्तरे ऽन्यथोक्तिशङ्कया ध्यानासम्भवात्सर्व(वेद)परिज्ञानमावश्यकमिति चेन्न । गतिसामान्यानुमानेनैव शङ्कानिरासस्योक्तत्वात् । अन्यथा परस्परविरोधेन वेदाप्रामाण्यापत्तेः । ततः श्रुतिर्यथाशक्तीत्येव व्याख्येयेति । *१०,८६फ़्।* यथाशक्ति वेदज्ञानं भगवदुपासनोपयुक्तं न सर्ववेदज्ञानावश्यम्भाव इत्यत्र पुराणवाक्यमपि पठति महत्त्वस्येति ॥ महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः । स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद
yathāśakti vijñānamātreṇa / ayamabhisandhiḥ / dhyānopāsane vedajñānasya kathamupayogaḥ / dhyeyājñāne dhyānāyogāditi cet / tarhi sarveṣāṃ sarvavedārthadhyānābhāvasya vakṣyamāṇatvānna sarvavedajñānamupayuktam / satyam / tathāpyadhigataikaśākhasya śākhāntare 'nyathoktiśaṅkayā dhyānāsambhavātsarva(veda)parijñānamāvaśyakamiti cenna / gatisāmānyānumānenaiva śaṅkānirāsasyoktatvāt / anyathā parasparavirodhena vedāprāmāṇyāpatteḥ / tataḥ śrutiryathāśaktītyeva vyākhyeyeti / *10,86f.* yathāśakti vedajñānaṃ bhagavadupāsanopayuktaṃ na sarvavedajñānāvaśyambhāva ityatra purāṇavākyamapi paṭhati mahattvasyeti // mahattvasya paraṃ pāraṃ viditvaiva janārdanaḥ / stoṣyatāmeti tuṣṭatvamiti nāstyeva nārada
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्तु निश्चलया भक्तया ह्यात्मज्ञानानुरूपतः । यः स्तोष्यति सदा भक्तस्तुष्यस्तस्य सदा हरिः
kintu niścalayā bhaktayā hyātmajñānānurūpataḥ / yaḥ stoṣyati sadā bhaktastuṣyastasya sadā hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद् यथायोग्याखिलज्ञता महत्त्वस्य परं पारं विदित्वेति सर्ववेदज्ञत्वमुच्यते । वेदेन विना भगवन्महत्त्वस्य ज्ञातुमाशक्यत्वात् । स्तोष्यतामिति ध्यानस्याप्युपलक्षणम् । समानन्यायत्वात् । नास्त्येवेति नियमनिषेधः यथायोग्याखिलज्ञता ध्यानोपयोगिनीति विज्ञायत इति शेषः । यथायोग्येति कथम् । अव्ययीभावस्य नपुंसकत्वेन यथायोग्यमिति भाव्यम् । सत्यम् । यथायोग्याखिलज्ञतेति समासो ऽयमित्यदोषः । यद्वा यथा यादृशी योग्या तथैवेति भिन्ने एवैते पदे । *१०,८९* नन्वत्रात्मज्ञानमेवोपासनोपयोगित्वेनोच्यते । नतु यथाशक्तिज्ञानम् । अतो न प्रकृतोपयोगीदं वाक्यमित्यत आह आत्मेति ॥ आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्ति विचारणात्
ityādivākyasandarbhād yathāyogyākhilajñatā mahattvasya paraṃ pāraṃ viditveti sarvavedajñatvamucyate / vedena vinā bhagavanmahattvasya jñātumāśakyatvāt / stoṣyatāmiti dhyānasyāpyupalakṣaṇam / samānanyāyatvāt / nāstyeveti niyamaniṣedhaḥ yathāyogyākhilajñatā dhyānopayoginīti vijñāyata iti śeṣaḥ / yathāyogyeti katham / avyayībhāvasya napuṃsakatvena yathāyogyamiti bhāvyam / satyam / yathāyogyākhilajñateti samāso 'yamityadoṣaḥ / yadvā yathā yādṛśī yogyā tathaiveti bhinne evaite pade / *10,89* nanvatrātmajñānamevopāsanopayogitvenocyate / natu yathāśaktijñānam / ato na prakṛtopayogīdaṃ vākyamityata āha ātmeti // ātmajñānānurūpatvaṃ yathāśakti vicāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः स्वाध्यायाध्ययनं भवेत् । इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते
vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ svādhyāyādhyayanaṃ bhavet / ityādivākyavaiyarthyamanyathā na nivāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि सूत्रकारेण देवाद्याचारः प्रमाणीकृतस्तथापि, वस्तु परब्रह्मादिकम् । निर्णयो यथार्थः परोक्षो निश्चयः । प्रथमस्यैवशब्दस्यावस्तुनिर्णयादेवेति सम्बन्धः । वस्तुनिर्णयहेतुत्वाच्छ्रवणादेरिति हिशब्दाथर्ः । वस्तुनिर्णयपर्यन्तं श्रवणमनने कर्तव्ये इत्यसत् । निर्णीते ऽप्यर्थे पुनः कारणान्तरोपनिपातेन संशयाद्युत्पादस्य दर्शनेन वस्तुनिर्णयस्यावधारयितुमशक्यत्वादित्यत आह मतीति ॥ मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः । वेत्ति तस्योक्तिमार्गेण कुर्वतः स्याद्धि दर्शनम्
yadyapi sūtrakāreṇa devādyācāraḥ pramāṇīkṛtastathāpi, vastu parabrahmādikam / nirṇayo yathārthaḥ parokṣo niścayaḥ / prathamasyaivaśabdasyāvastunirṇayādeveti sambandhaḥ / vastunirṇayahetutvācchravaṇāderiti hiśabdātharḥ / vastunirṇayaparyantaṃ śravaṇamanane kartavye ityasat / nirṇīte 'pyarthe punaḥ kāraṇāntaropanipātena saṃśayādyutpādasya darśanena vastunirṇayasyāvadhārayitumaśakyatvādityata āha matīti // matiśrutidhyānakālaviśeṣaṃ gururuttamaḥ / vetti tasyoktimārgeṇa kurvataḥ syāddhi darśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टतत्त्वस्यापि पुंसः श्रवणं मननं ध्यानं च विशेषानन्दसम्प्राप्त्यै युज्यत एवेति योजना । एवं तर्हि श्रवणादेर्दर्शनसाधनत्वोक्तिर्व्याहन्यत इत्यत आह अन्यस्येति ॥ ॥। अन्यस्यैतानि दृष्टये
dṛṣṭatattvasyāpi puṃsaḥ śravaṇaṃ mananaṃ dhyānaṃ ca viśeṣānandasamprāptyai yujyata eveti yojanā / evaṃ tarhi śravaṇāderdarśanasādhanatvoktirvyāhanyata ityata āha anyasyeti // ... anyasyaitāni dṛṣṭaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टतत्त्वस्यैतानि श्रवणादीनि दृष्टये भवन्ति । यथा खलु समुच्चयवादिनां ज्ञानात्पूर्वाणि कर्माणि ज्ञानार्थीनि । ततः पराणि तु मोक्षार्थानि । यथा च सकामानि कर्माणि संसारकारणानि निष्कामानि तु ज्ञानकारणानि । तथा श्रवणादीन्यदृष्टतत्त्वस्य ज्ञानार्थानीति न तदुक्तिव्याघातः । दृष्टतत्त्वस्य तु विशेषानन्दार्थानीति देवादीनां तदनुष्ठानं च युक्तम् । समाचारकथनं च यथाशक्ति वेदार्थश्रवणमननयोः कर्तव्यतामात्रोपोद्बलनाय कृतमिति नासङ्गतम् । विशेषानन्दं तु वक्ष्यामः । *१०,११०* शिष्ययोग्यताभिज्ञगुरूपदेशानुसारेण श्रवणादिकं कर्तव्यमित्ययुक्तम् । तादृशस्य गुरोर्दुलभत्वेन श्रवणाद्यभावापत्तेः । लभ्यमानो ऽप्यसावनुष्ठितश्रवणादिना आध्यात्मिकशक्तिसम्पन्नेनैव शिष्येण लभ्यते नान्येन । तथाचान्योन्याश्रय इत्यत आह यदीति ॥ *१०,१११* यदि तादृग् गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् । तत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात् समाचरेत्
adṛṣṭatattvasyaitāni śravaṇādīni dṛṣṭaye bhavanti / yathā khalu samuccayavādināṃ jñānātpūrvāṇi karmāṇi jñānārthīni / tataḥ parāṇi tu mokṣārthāni / yathā ca sakāmāni karmāṇi saṃsārakāraṇāni niṣkāmāni tu jñānakāraṇāni / tathā śravaṇādīnyadṛṣṭatattvasya jñānārthānīti na taduktivyāghātaḥ / dṛṣṭatattvasya tu viśeṣānandārthānīti devādīnāṃ tadanuṣṭhānaṃ ca yuktam / samācārakathanaṃ ca yathāśakti vedārthaśravaṇamananayoḥ kartavyatāmātropodbalanāya kṛtamiti nāsaṅgatam / viśeṣānandaṃ tu vakṣyāmaḥ / *10,110* śiṣyayogyatābhijñagurūpadeśānusāreṇa śravaṇādikaṃ kartavyamityayuktam / tādṛśasya gurordulabhatvena śravaṇādyabhāvāpatteḥ / labhyamāno 'pyasāvanuṣṭhitaśravaṇādinā ādhyātmikaśaktisampannenaiva śiṣyeṇa labhyate nānyena / tathācānyonyāśraya ityata āha yadīti // *10,111* yadi tādṛg gururnāsti nirṇītaśravaṇādikam / tatsiddhāntānusāreṇa nirṇayajñāt samācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधं शास्त्रं निर्णीतं निर्णेतव्यं च । तत्राद्यं ब्रह्मसूत्रादिकं, द्वितीयं वेदादिकम् । तत्र निर्णीतस्य श्रवणादिकं समाचरेत् । सर्वज्ञानां सिद्धान्तानुसारेण यो निर्णयं जानाति तस्मात् । इदमुक्तं भवति । मुख्यस्य गुरोः प्रथममलाभे ऽपि न श्रवणाद्यभावापत्तिः । अमुख्यादपि गुरोस्तदुपपत्तेः । तत्र मुख्यवदमुख्यस्यातिगहनवेदादिव्याख्यानसामर्थ्याभावे ऽपि निर्णीतव्याख्यानमुपपद्यत एव । नच निर्णीतशास्त्रस्यापि व्याख्यानविप्रतिपत्त्याभिप्रायो दुरधिगम इति वाच्यम् । सर्वज्ञप्रणीतोपायग्रन्थानुसारेणामुख्यस्यापि गुरोस्तदवगमसम्भवात् । एवं चामुख्ये श्रवणादावनुष्ठिते मुख्यो ऽपि गुरुर्लभ्यत इति । *१०,११२* सर्वज्ञस्य गुरोः श्रवणाद्यङ्गत्वे तदभावे श्रवणाद्यभाव एव कुतो नाङ्गीक्रियते किमनेनामुख्येन श्रवणादिना । सर्वज्ञगुरुप्राप्तिस्तु पुण्योपचयेनापि भविष्यतीत्यत आह श्रवणादीति ॥ श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित् सन्ति तावत्सर्वदा श्रवणादिकं कर्तव्यं क्षणमपि न त्याज्यमित्येवमर्थाः श्रुतिस्मृतयः स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्य इत्याद्याः । तत्र च सर्वज्ञो गुरुरङ्गम् । तदलाभे तु गुणे त्वन्याय्यकल्पनमिति न्यायेन यादृशतादृशमपि श्रवणादिकं कार्यमेवेतीति भावः । नन्वेताः श्रुतय एवानुपपन्नार्थाः । अपरिहार्यनिद्राद्युपद्रवप्राप्तौ श्रवणादेः कर्तुमशक्यत्वात् । न ह्याकाशरोमन्थनं शक्यविधानमित्यत आह अतीति ॥ अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समारभेत्
dvividhaṃ śāstraṃ nirṇītaṃ nirṇetavyaṃ ca / tatrādyaṃ brahmasūtrādikaṃ, dvitīyaṃ vedādikam / tatra nirṇītasya śravaṇādikaṃ samācaret / sarvajñānāṃ siddhāntānusāreṇa yo nirṇayaṃ jānāti tasmāt / idamuktaṃ bhavati / mukhyasya guroḥ prathamamalābhe 'pi na śravaṇādyabhāvāpattiḥ / amukhyādapi gurostadupapatteḥ / tatra mukhyavadamukhyasyātigahanavedādivyākhyānasāmarthyābhāve 'pi nirṇītavyākhyānamupapadyata eva / naca nirṇītaśāstrasyāpi vyākhyānavipratipattyābhiprāyo duradhigama iti vācyam / sarvajñapraṇītopāyagranthānusāreṇāmukhyasyāpi gurostadavagamasambhavāt / evaṃ cāmukhye śravaṇādāvanuṣṭhite mukhyo 'pi gururlabhyata iti / *10,112* sarvajñasya guroḥ śravaṇādyaṅgatve tadabhāve śravaṇādyabhāva eva kuto nāṅgīkriyate kimanenāmukhyena śravaṇādinā / sarvajñaguruprāptistu puṇyopacayenāpi bhaviṣyatītyata āha śravaṇādīti // śravaṇādi vinā naiva kṣaṇaṃ tiṣṭhedapi kvacit santi tāvatsarvadā śravaṇādikaṃ kartavyaṃ kṣaṇamapi na tyājyamityevamarthāḥ śrutismṛtayaḥ svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalya ityādyāḥ / tatra ca sarvajño gururaṅgam / tadalābhe tu guṇe tvanyāyyakalpanamiti nyāyena yādṛśatādṛśamapi śravaṇādikaṃ kāryamevetīti bhāvaḥ / nanvetāḥ śrutaya evānupapannārthāḥ / aparihāryanidrādyupadravaprāptau śravaṇādeḥ kartumaśakyatvāt / na hyākāśaromanthanaṃ śakyavidhānamityata āha atīti // atyaśakye tu nidrādau punareva samārabhet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिहर्तुमशक्ये निद्रादौ प्राप्ते तु पुनरेव तदपगमनानन्तरमेव श्रवणादिकं समाचरेत् । अयमभिप्रायः । यथा सायम्प्रातरग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिविधयः सन्निपाताद्युपप्लवसम्भवे ऽपि नानुपपन्नस्तथा प्रकृते ऽपीति । *१०,११४* निर्णयज्ञस्य गुरोरभावे किं श्रवणाद्यभाव एव, नेत्याह अभाव इति ॥ अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा । शृणुयाद् ॥। निर्णयज्ञस्य गुरोरभावे ऽपि यादृशतादृशात्सर्वदा शृणुयात् । मन्वीत च । नहि गुणालाभे मुख्यपरित्यागो युक्त इति भावः । वेदादिश्रवणे सर्वज्ञो गुरुरपेक्षितः । तदितरश्रवणे तु निर्णयज्ञः सर्वज्ञकल्पः । द्वयोरभावे ऽपि श्रवणादिकं चेदनुष्ठेयं तदासच्छास्त्राणामिति प्रतीतिः स्यात् । अतः सच्छास्त्राण्येवेत्युक्तम् । यादृशतादृशात् शृणुयादित्यनेनातिप्रसक्तौ सत्यामाह यदीति ॥ ॥। यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते
parihartumaśakye nidrādau prāpte tu punareva tadapagamanānantarameva śravaṇādikaṃ samācaret / ayamabhiprāyaḥ / yathā sāyamprātaragnihotraṃ juhotītyādividhayaḥ sannipātādyupaplavasambhave 'pi nānupapannastathā prakṛte 'pīti / *10,114* nirṇayajñasya gurorabhāve kiṃ śravaṇādyabhāva eva, netyāha abhāva iti // abhāve nirṇayajñasya sacchāstrāṇyeva sarvadā / śṛṇuyād ... nirṇayajñasya gurorabhāve 'pi yādṛśatādṛśātsarvadā śṛṇuyāt / manvīta ca / nahi guṇālābhe mukhyaparityāgo yukta iti bhāvaḥ / vedādiśravaṇe sarvajño gururapekṣitaḥ / taditaraśravaṇe tu nirṇayajñaḥ sarvajñakalpaḥ / dvayorabhāve 'pi śravaṇādikaṃ cedanuṣṭheyaṃ tadāsacchāstrāṇāmiti pratītiḥ syāt / ataḥ sacchāstrāṇyevetyuktam / yādṛśatādṛśāt śṛṇuyādityanenātiprasaktau satyāmāha yadīti // ... yadi sajjñānaprācuryamupalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपिचावितरेतरयोगे । श्रुताऽवृत्तिप्रवचनाभ्यामभिनवोत्प्रेक्षोदयात्ते ऽपि श्रवणादिफलं प्रसुवाते । सम्यक् श्रवणादिरहितो व्याचक्षाणः स्खलनेन प्रत्यवेयात् । तत्कथमुच्यते शिष्येभ्यो ब्रूयादिति तत्राह सदिति ॥ ॥। सत्सिद्धान्तमहापयन्
apicāvitaretarayoge / śrutā'vṛttipravacanābhyāmabhinavotprekṣodayātte 'pi śravaṇādiphalaṃ prasuvāte / samyak śravaṇādirahito vyācakṣāṇaḥ skhalanena pratyaveyāt / tatkathamucyate śiṣyebhyo brūyāditi tatrāha saditi // ... satsiddhāntamahāpayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रूयादिति सम्बन्धः । प्रामाणिकतयाभिमानो ऽर्थः सिद्धान्तः । नतु प्रामाणिक एवेति नियम; । तथात्वे शब्दनित्यत्वं केषाञ्चित्सिद्धान्तः । केषाञ्चित्तदनित्यत्वमिति न स्यात् । द्वयोः प्रामाणिकत्वायोगात् । अयं तु न तथा । अपि तु प्रामाणिक एवेत्यतः सदित्युक्तम् । स्वार्थिको णिच् । अजहदित्यर्थः । यद्वा शिष्यैरहापयन् । सत्सिद्धान्तहानिरेव महतः प्रत्यवायस्य हेतुरिति वक्ष्यामः । क्षुद्रस्स्खलितं त्वल्पीयस एव । नच तावता महाप्रयोजनव्याख्यानत्यागः । तथा सति मृगभयाद्बीजानावापप्रसङ्गादिति भावः । *१०,११८* को ऽसौ सत्सिद्धान्तो यो न हातव्यः । द्विविधः सत्सिद्धान्तः परापरभेदात् । प्रत्येकं द्विविधो वाचनिक आनुषङ्गिकश्च । तत्र वाचनिकं परं सत्सिद्धान्तं तावदाह अशेषेति ॥ अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्खितिः । विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग् विनिर्णयः
brūyāditi sambandhaḥ / prāmāṇikatayābhimāno 'rthaḥ siddhāntaḥ / natu prāmāṇika eveti niyama; / tathātve śabdanityatvaṃ keṣāñcitsiddhāntaḥ / keṣāñcittadanityatvamiti na syāt / dvayoḥ prāmāṇikatvāyogāt / ayaṃ tu na tathā / api tu prāmāṇika evetyataḥ sadityuktam / svārthiko ṇic / ajahadityarthaḥ / yadvā śiṣyairahāpayan / satsiddhāntahānireva mahataḥ pratyavāyasya heturiti vakṣyāmaḥ / kṣudrasskhalitaṃ tvalpīyasa eva / naca tāvatā mahāprayojanavyākhyānatyāgaḥ / tathā sati mṛgabhayādbījānāvāpaprasaṅgāditi bhāvaḥ / *10,118* ko 'sau satsiddhānto yo na hātavyaḥ / dvividhaḥ satsiddhāntaḥ parāparabhedāt / pratyekaṃ dvividho vācanika ānuṣaṅgikaśca / tatra vācanikaṃ paraṃ satsiddhāntaṃ tāvadāha aśeṣeti // aśeṣaguṇapūrṇatvaṃ sarvadoṣasamujkhitiḥ / viṣṇoranyacca tattantramiti samyag vinirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्तत्तन्त्रमिति सकलजगज्जन्मादिकारणत्वमुच्यते । निर्णीयत इति निर्णयः । सम्यग्विनिर्णयो वाचनिकः परसिद्धान्तः । साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपावधारणपरे जन्मादिसूत्रे खल्वभिहितो ऽयमर्थः । आनुषङ्गिकं परसिद्धान्तमाह स्वतन्त्रत्वमिति ॥ स्वतन्त्रत्वं सदा तस्य तस्य भेदश्च सर्वतः स्वतन्त्रत्वं स्वाधीनसत्त्वादिमत्त्वम् । तस्य विष्णोः । द्वितीयस्तस्येतिशब्द उत्तरत्र सम्बद्धयते । सर्वतो भेदश्चेति । प्रकृतिजीवजडेभ्यो ऽत्यन्तभिन्नत्वम् । नन्वेतदप्यसम्भवस्तु सतो नात्माश्रुतेः पृथगुपदेशादित्यादिनाभिहितमेव । तत्कथमानुषङ्किकः सिद्धान्तः । सत्यम् । तथापि प्रधानप्रमेयोपयोगितयोक्तत्वाददोषः । स्वगतभेदवर्जितत्वादेरुपलक्षणमेतत् । इति सम्यक् स्थितिरिति वक्ष्यमाणेनान्वयः । *१०,१२१* कथमस्याथर्स्यानुषङ्गिकत्वमित्यत आह अदोषत्वस्येति ॥ अदोषत्वस्य सिद्धयर्थं ॥। विष्णोरदोषत्वस्य सिद्धयर्थमङ्गीकार्यो ऽयमर्थ इति शेषः । उपलक्षणमेतत् । अशेषगुणपूर्णत्वस्य सकलजगज्जन्मादिकारणत्वस्य चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनेन कथं तत्सिद्धिरित्यत आह यदीति ॥ ॥। यदभेदे तदन्वयः
anyattattantramiti sakalajagajjanmādikāraṇatvamucyate / nirṇīyata iti nirṇayaḥ / samyagvinirṇayo vācanikaḥ parasiddhāntaḥ / sākṣādbrahmasvarūpāvadhāraṇapare janmādisūtre khalvabhihito 'yamarthaḥ / ānuṣaṅgikaṃ parasiddhāntamāha svatantratvamiti // svatantratvaṃ sadā tasya tasya bhedaśca sarvataḥ svatantratvaṃ svādhīnasattvādimattvam / tasya viṣṇoḥ / dvitīyastasyetiśabda uttaratra sambaddhayate / sarvato bhedaśceti / prakṛtijīvajaḍebhyo 'tyantabhinnatvam / nanvetadapyasambhavastu sato nātmāśruteḥ pṛthagupadeśādityādinābhihitameva / tatkathamānuṣaṅkikaḥ siddhāntaḥ / satyam / tathāpi pradhānaprameyopayogitayoktatvādadoṣaḥ / svagatabhedavarjitatvāderupalakṣaṇametat / iti samyak sthitiriti vakṣyamāṇenānvayaḥ / *10,121* kathamasyātharsyānuṣaṅgikatvamityata āha adoṣatvasyeti // adoṣatvasya siddhayarthaṃ ... viṣṇoradoṣatvasya siddhayarthamaṅgīkāryo 'yamartha iti śeṣaḥ / upalakṣaṇametat / aśeṣaguṇapūrṇatvasya sakalajagajjanmādikāraṇatvasya cetyapi draṣṭavyam / anena kathaṃ tatsiddhirityata āha yadīti // ... yadabhede tadanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माज्जगताभेदे विष्णोर्देषसम्बन्धः प्रसज्यते तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अत्राप्यभेद इत्यस्वातन्त्र्यस्याप्युपलक्षणम् । तदन्वय इति च गुणपूर्त्याद्यभावस्यापि । अन्यत्तत्तन्त्रमित्यन्यशब्दो ऽमुक्तविषय इति प्रतीतिः स्यात्तदर्थमाह तत्तन्त्रत्वं चेति ॥ तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि ॥। चशब्दो वक्ष्यमाणेन भेदेन सह समुच्चयार्थः । अङ्गीकायर्मिति शेषः । किमर्थमिदमङ्गीकार्यं जन्मादिसूत्रस्यामुक्तविषयतयाप्युपपत्तेरित्यत आह तदिति ॥ *१०,१२२* ॥। तद्गुणपूर्तये नहि मुक्तानां तत्तन्त्रत्वेन विना तस्य निरर्गलमैश्वर्यं सिद्धयति । नच तदन्तरेण गुणपूर्तिर्भवतीति । स्यादेतत् । यदि मुक्ताः परमात्मनो भिन्नाः स्युः । नच तथा । तत्किं तत्तन्त्रत्वेनेत्यत आह मुक्तानामपीति ॥ मुक्तानामपि भेदश्च ॥। परमात्मनो ऽत्यन्तभेदश्चाङ्गीकार्यः । अनेन"तस्य भेदश्च सर्वतःऽ; इत्येतदपि विवृतं भवति । किमर्थमित्यतः प्रयोजनं वक्तुं पीठमारचयति नहीति ॥ ॥। नहि भिन्नमभिन्नताम् । गच्छद् दृष्टं क्वचित् ॥। मुक्तानां परमात्मनाभेदो भवन्न तावत्प्राग्भिन्नानाम् । भिन्नस्याभेदावाप्तेः क्वाप्यदर्शनात् । न केवलमदर्शनं किं तर्हीत्यत आह तस्येति ॥ ॥। तस्याप्यभावो ऽनुभवोपगः
yasmājjagatābhede viṣṇordeṣasambandhaḥ prasajyate tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ / atrāpyabheda ityasvātantryasyāpyupalakṣaṇam / tadanvaya iti ca guṇapūrtyādyabhāvasyāpi / anyattattantramityanyaśabdo 'muktaviṣaya iti pratītiḥ syāttadarthamāha tattantratvaṃ ceti // tattantratvaṃ ca muktānāmapi ... caśabdo vakṣyamāṇena bhedena saha samuccayārthaḥ / aṅgīkāyarmiti śeṣaḥ / kimarthamidamaṅgīkāryaṃ janmādisūtrasyāmuktaviṣayatayāpyupapatterityata āha taditi // *10,122* ... tadguṇapūrtaye nahi muktānāṃ tattantratvena vinā tasya nirargalamaiśvaryaṃ siddhayati / naca tadantareṇa guṇapūrtirbhavatīti / syādetat / yadi muktāḥ paramātmano bhinnāḥ syuḥ / naca tathā / tatkiṃ tattantratvenetyata āha muktānāmapīti // muktānāmapi bhedaśca ... paramātmano 'tyantabhedaścāṅgīkāryaḥ / anena"tasya bhedaśca sarvataḥ'; ityetadapi vivṛtaṃ bhavati / kimarthamityataḥ prayojanaṃ vaktuṃ pīṭhamāracayati nahīti // ... nahi bhinnamabhinnatām / gacchad dṛṣṭaṃ kvacit ... muktānāṃ paramātmanābhedo bhavanna tāvatprāgbhinnānām / bhinnasyābhedāvāpteḥ kvāpyadarśanāt / na kevalamadarśanaṃ kiṃ tarhītyata āha tasyeti // ... tasyāpyabhāvo 'nubhavopagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नमभिन्नतां गच्छतीत्यस्यार्थस्याभावो ऽनुभवसिद्धो ऽपि । ततः संसारे ऽप्यभिन्नानामेव मुक्तावभेदो व्यज्यत इत्येव वक्तव्यम् । तथैवास्त्वित्यत आह पूर्वेति ॥ पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता । नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः
bhinnamabhinnatāṃ gacchatītyasyārthasyābhāvo 'nubhavasiddho 'pi / tataḥ saṃsāre 'pyabhinnānāmeva muktāvabhedo vyajyata ityeva vaktavyam / tathaivāstvityata āha pūrveti // pūrvābhede doṣavattvamīśasyetyatibhinnatā / nārāyaṇena muktānāmapi samyagiti sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समर्थितं तावद्दुःखादिरूपो ऽयं संसारः सत्य इति । ततः संसारे ऽपि जीवानां परमात्मना भेदे तस्य दोषवत्त्वं स्यात् । इतिशब्दो हेतौ । सम्यक् स्थितिः सत्सिद्धान्तः आनुषङ्गिकः पर इति शेषः । *१०,१२४* नन्वतिभिन्नता किमर्था भेदाभेदोपपत्तेरित्यत आह भेदेति ॥ भेदाभेदे ऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः भेदेन सहितो ऽभेदो भेदाभेदः । "विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचीऽ; इति द्वन्द्वैकवद्भावो वा । अत्रापि पूर्वन्यायेन संसारे ऽपि भेदाभेदावङ्गीकार्यौ । ततश्चाभेदेन दोषाणामपि सम्भवः । भेदेन तत्परिहारो भविष्यतीति चेत्तर्हि किमजागलस्तनायितेनाभेदेनेति । इदानीमपरं सिद्धान्तमाह निर्देषत्वमिति ॥ निर्दोषत्वं रमायाश्च ॥। तथा परमेश्वरवद्रमायाश्च निर्देषत्वम् । यथोक्तम्"कामादिरतत्र तत्र चायतनादिभ्यःऽ"समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्यऽ; इति । निर्देषत्वमित्युक्त्या पारतन्त्र्यमपि नास्तीति प्रतीतिनिरासार्थमाह तदिति ॥ ॥। तदनन्तरता तथा
samarthitaṃ tāvadduḥkhādirūpo 'yaṃ saṃsāraḥ satya iti / tataḥ saṃsāre 'pi jīvānāṃ paramātmanā bhede tasya doṣavattvaṃ syāt / itiśabdo hetau / samyak sthitiḥ satsiddhāntaḥ ānuṣaṅgikaḥ para iti śeṣaḥ / *10,124* nanvatibhinnatā kimarthā bhedābhedopapatterityata āha bhedeti // bhedābhede 'pyabhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ bhedena sahito 'bhedo bhedābhedaḥ / "vipratiṣiddhaṃ cānadhikaraṇavācī'; iti dvandvaikavadbhāvo vā / atrāpi pūrvanyāyena saṃsāre 'pi bhedābhedāvaṅgīkāryau / tataścābhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ / bhedena tatparihāro bhaviṣyatīti cettarhi kimajāgalastanāyitenābhedeneti / idānīmaparaṃ siddhāntamāha nirdeṣatvamiti // nirdoṣatvaṃ ramāyāśca ... tathā parameśvaravadramāyāśca nirdeṣatvam / yathoktam"kāmādiratatra tatra cāyatanādibhyaḥ'"samanā cāsṛtyupakramādamṛtatvaṃ cānupoṣya'; iti / nirdeṣatvamityuktyā pāratantryamapi nāstīti pratītinirāsārthamāha taditi // ... tadanantaratā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमेश्वरानन्तरता तदधीनतेति यावत् । यद्वानेनापरसिद्धान्तान्तरमाह एकस्माद्भगवत एवावरत्वमिति । तदप्युक्तम् अस्यैव चोपपत्तेरूष्माऽ; इति । सिद्धान्तान्तरमाह ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्रियः । शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च
parameśvarānantaratā tadadhīnateti yāvat / yadvānenāparasiddhāntāntaramāha ekasmādbhagavata evāvaratvamiti / tadapyuktam asyaiva copapatterūṣmā'; iti / siddhāntāntaramāha brahmeti // brahmā sarasvatī vīndraśeṣarudrāśca tatsriyaḥ / śakrakāmau tadanye ca kramānmuktāvapīti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो मुक्तौ संसारे ऽपि । प्रोक्तात्क्रमात्तिष्ठन्तीत्यर्थः । अत्र द्वन्द्वनिर्दिष्यानां साम्यमन्येषां तारतम्यमिति ज्ञेयम् । एतच्चोक्तमियदामननादिति । उपलक्षणं चैतत् । प्रपञ्चसत्यत्वादिकमपि ग्राह्यम् । कुतो ऽयमशेषगुणेत्यादिसत्सिद्धान्त इत्यत आह निर्णीत इति ॥ ॥। निर्णीतो हरिणा स्वयम् हरिणा सूत्रकारेण स्वयं साक्षान्निर्णीतो न तु बलात्सूत्रार्थतया कल्पितः । एतच्च तत्र तत्र दर्शितमेव । *१०,१२८* सत्सिद्धान्तमहापयन्नित्युक्तम् । तद्धानौ को दोष इत्यत आह एतदिति ॥ एतद्विरोधि यत् सर्वं तमसे ऽन्धाय केवलम्
satsiddhānta iti jñeyo muktau saṃsāre 'pi / proktātkramāttiṣṭhantītyarthaḥ / atra dvandvanirdiṣyānāṃ sāmyamanyeṣāṃ tāratamyamiti jñeyam / etaccoktamiyadāmananāditi / upalakṣaṇaṃ caitat / prapañcasatyatvādikamapi grāhyam / kuto 'yamaśeṣaguṇetyādisatsiddhānta ityata āha nirṇīta iti // ... nirṇīto hariṇā svayam hariṇā sūtrakāreṇa svayaṃ sākṣānnirṇīto na tu balātsūtrārthatayā kalpitaḥ / etacca tatra tatra darśitameva / *10,128* satsiddhāntamahāpayannityuktam / taddhānau ko doṣa ityata āha etaditi // etadvirodhi yat sarvaṃ tamase 'ndhāya kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञातं सदित्यर्थः । विरोधि ज्ञानमेव हि । अस्य त्यागः । अन्धाय भवतीति शेषः । केवलमिति न कदापि न सुखायेत्यर्थः । कुत एतदित्यत आह अन्धमिति ॥ अन्धं तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम् अनेनान्धन्तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासत इति श्रुतिमुपादत्ते । उक्तार्थस्य प्रामाणिकत्वं वक्ष्यते । अतस्तद्विरुद्धप्रतीतिरविद्या भवत्येव । अतिस्फुटमित्यनेन परेषां व्याख्यानं पराचष्टे । तथाच वक्ष्यामः । *१०,१२९* ननु च वस्तुतः प्रामाणिकः सत्सिद्धान्तः । प्रकृतस्य कथं प्रामाणिकत्वमित्यत आह इत्येवेत्यादिना सादरमित्यन्तेन । इत्येव श्रुतयो ऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम्
jñātaṃ sadityarthaḥ / virodhi jñānameva hi / asya tyāgaḥ / andhāya bhavatīti śeṣaḥ / kevalamiti na kadāpi na sukhāyetyarthaḥ / kuta etadityata āha andhamiti // andhaṃ tamo viśantīti prāha śrutiratisphuṭam anenāndhantamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsata iti śrutimupādatte / uktārthasya prāmāṇikatvaṃ vakṣyate / atastadviruddhapratītiravidyā bhavatyeva / atisphuṭamityanena pareṣāṃ vyākhyānaṃ parācaṣṭe / tathāca vakṣyāmaḥ / *10,129* nanu ca vastutaḥ prāmāṇikaḥ satsiddhāntaḥ / prakṛtasya kathaṃ prāmāṇikatvamityata āha ityevetyādinā sādaramityantena / ityeva śrutayo 'śeṣāḥ pañcarātramathākhilam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयो ऽखिलाः । वैष्णवानि पुराणानि साङ्खययोगौ परावपि
mūlarāmāyaṇaṃ caiva bhārataṃ smṛtayo 'khilāḥ / vaiṣṇavāni purāṇāni sāṅkhayayogau parāvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः । अनन्तर युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः
brahmatarkaśca mīmāṃsetyanantaḥ śabdasāgaraḥ / anantara yuktayaścaiva pratyakṣāgamamūlakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः । मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम्
pratyakṣamaiśvaraṃ caiva ramādīnāmaśeṣataḥ / muktānāmapyamuktānāmetamevārthamuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवेत्युक्तप्रकारावधारणम् । एतमेवार्थमिति प्रकृतधर्म्यवधारणम् । तेन व्यत्यासमपि वारयति । अशेषा इति श्रुतिभागस्य कर्मादिपर्यवसायित्वनिरासार्थम् । अथशब्दः समुच्चये । अखिलमिति जीवजननादिवाक्यानामप्युपादनार्थम् । मूलरामायणमेवेत्यवान्तररामायणानां व्युदासः । अखिला इति बहुवचनविषयविवरणार्थम् । इतरपुराणानां पाशुपतादिमूलत्वेनाप्रामाण्याद्वैष्णवानीत्युक्तम् । पराविति अर्वाचीनसाङ्खययोगव्यावृत्तये । तयोरप्रमाणत्वात् । मीमांसा त्रिविधा । शब्दसागरः प्रकाशयतीति सम्बन्धः । युक्तयश्च प्रकाशयन्ति प्रत्यक्षागममूलका एव । न त्वाभासाः । प्रत्यक्षं च प्रकाशयति । एवशब्देनेश्वरप्रत्यक्षस्य प्राबल्यं सूचयति । कर्मकाण्डादीनामेतदर्थप्रकाशकत्वं कथमित्यत उक्तमुत्तममिति । कर्मादेरुत्तानार्थत्वे ऽप्युत्तमो ऽर्थो ऽयमिति भावः । वेदादीनामन्यथाव्याख्यानं वारयति अन्यावकाशरहितमिति ॥ *१०,१३०* अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम् क्रियाविशेषणमेतत् । सादरमिति तत्र तात्पर्यसद्भावमाचष्टे । एतदर्थर्ं(थे) च श्रुत्यादिकमन्यत्र पठितमेव द्रष्टव्यम् । *१०,१३२* सत्सिद्धान्तमहापयन्सच्छास्त्राण्येव सर्वदा शृणुयादित्युक्तम् । तत्र स(त)त्सिद्धान्तस्वरूपं निरूप्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा श्रुणुयादित्येतद्विवृणोति एतदेव चेति ॥ एतदेव च सच्छास्त्रं दुःशास्त्रं तु ततः परम्
ityevetyuktaprakārāvadhāraṇam / etamevārthamiti prakṛtadharmyavadhāraṇam / tena vyatyāsamapi vārayati / aśeṣā iti śrutibhāgasya karmādiparyavasāyitvanirāsārtham / athaśabdaḥ samuccaye / akhilamiti jīvajananādivākyānāmapyupādanārtham / mūlarāmāyaṇamevetyavāntararāmāyaṇānāṃ vyudāsaḥ / akhilā iti bahuvacanaviṣayavivaraṇārtham / itarapurāṇānāṃ pāśupatādimūlatvenāprāmāṇyādvaiṣṇavānītyuktam / parāviti arvācīnasāṅkhayayogavyāvṛttaye / tayorapramāṇatvāt / mīmāṃsā trividhā / śabdasāgaraḥ prakāśayatīti sambandhaḥ / yuktayaśca prakāśayanti pratyakṣāgamamūlakā eva / na tvābhāsāḥ / pratyakṣaṃ ca prakāśayati / evaśabdeneśvarapratyakṣasya prābalyaṃ sūcayati / karmakāṇḍādīnāmetadarthaprakāśakatvaṃ kathamityata uktamuttamamiti / karmāderuttānārthatve 'pyuttamo 'rtho 'yamiti bhāvaḥ / vedādīnāmanyathāvyākhyānaṃ vārayati anyāvakāśarahitamiti // *10,130* anyāvakāśarahitaṃ prakāśayati sādaram kriyāviśeṣaṇametat / sādaramiti tatra tātparyasadbhāvamācaṣṭe / etadartharṃ(the) ca śrutyādikamanyatra paṭhitameva draṣṭavyam / *10,132* satsiddhāntamahāpayansacchāstrāṇyeva sarvadā śṛṇuyādityuktam / tatra sa(ta)tsiddhāntasvarūpaṃ nirūpya sacchāstrāṇyeva sarvadā śruṇuyādityetadvivṛṇoti etadeva ceti // etadeva ca sacchāstraṃ duḥśāstraṃ tu tataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुःशास्त्रं च परित्यजेत् एतद्वेदादिकम् । ततः परं तद्विरुद्धं तदुदासीनं च । ऋगाद्या भारतं चैवेत्याद्यागमो ऽत्र स्फुट एव । दुश्शास्त्रं नाभ्यसेदिति वक्तव्ये परित्यजेदिति वचनं न केवलं तत्रोदासीनत्वं किन्तु हेतुतया ज्ञानमपि भाव्यमिति ज्ञापयितुम् । अत्र चासच्छास्त्राधिगमनमिति पातकेषु परिगणनं प्रमाणम् । स्फुटानि चाचार्येणान्यत्रात्रार्थे वाक्यान्युदाहृतानि । *१०,१३३* सच्छास्त्रमभ्यसेदिति श्रवणमननयोः कर्तव्यत्वमुक्तं तदयुक्तम् । निदिध्यासनेनैव ब्रह्मदर्शनोपपत्तेः । अन्यथा तद्वैयर्थ्यादित्यत आह असंशयेनेति ॥ असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम्
sacchāstramabhyasennityaṃ duḥśāstraṃ ca parityajet etadvedādikam / tataḥ paraṃ tadviruddhaṃ tadudāsīnaṃ ca / ṛgādyā bhārataṃ caivetyādyāgamo 'tra sphuṭa eva / duśśāstraṃ nābhyasediti vaktavye parityajediti vacanaṃ na kevalaṃ tatrodāsīnatvaṃ kintu hetutayā jñānamapi bhāvyamiti jñāpayitum / atra cāsacchāstrādhigamanamiti pātakeṣu parigaṇanaṃ pramāṇam / sphuṭāni cācāryeṇānyatrātrārthe vākyānyudāhṛtāni / *10,133* sacchāstramabhyasediti śravaṇamananayoḥ kartavyatvamuktaṃ tadayuktam / nididhyāsanenaiva brahmadarśanopapatteḥ / anyathā tadvaiyarthyādityata āha asaṃśayeneti // asaṃśayena tattvasya nirṇaye brahmadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच्चापरोक्षत्वमित्यादि । तज्ज्योतिष्योमादिवाक्ये ऽपि तथा प्रयोगसम्भवादाभाससमानयोगक्षेमम् । ज्योतिष्योमादिवाक्यस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावे न किञ्चिद्बाधकमिति चेत् । सममेतद्वेदान्तवाक्येष्वपि । संसारस्याविद्यामयत्वादविद्यायाश्चापरोक्षज्ञानेन विना निबर्हणायोगाद्वेदान्तवाक्यस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावे मोक्षाभावप्रसङ्ग इति चेन्न । ज्ञाननिवर्त्यताया निरस्तत्वात् । चित्तैकाग्षरूपनिदिध्यासनस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वोपपत्तेश्च । मनसो ऽपरोक्षज्ञानसाधनत्वं क्वापि नोपलब्धमिति चेत् । तत्किं शब्दस्योपलब्धम् । यन्मनसा न मनुत इति श्रुतिविरुद्धं तदिति चेन्न । श्रुतेर्मनसैवेदमाप्तव्यमिति श्रुत्या सत्प्रतिपक्षत्वात् । चित्तैकाग्षस्य अन्तरङ्गतापरेयं श्रुतिरिति चेत् । साप्यपक्वमनोविषयेति स्यात् । *१०,१४५* किञ्च शब्दस्यापि ब्रह्मज्ञानसाधनत्वं यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुतिविरुद्धं कथमङ्गीकार्यम् । तद्धास्य विजिज्ञावित्यादिश्रुतयस्तु परोक्षज्ञानेनापि सार्थकाः । परम्परया अपरोक्षज्ञानसाधनत्ववादिन्यो वा । स्पष्टं हि स्मृतयो वदन्ति"श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ । संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम्ऽ; इति,"शृणुयाद्यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता । ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षरा क्व च न बाध्यतेऽ; इति च । एतेन धर्मादिवाक्ये ऽतिप्रसङ्गः शब्दत्वानुमानं च समाहितं वेदितव्यम् । अत एव प्रत्यक्षलक्षणे विशेषप्रक्षेणे ऽपि निरस्तः । निर्निबन्धनत्वात् । *१०,१४७* ये तु शब्द एवापरोक्षज्ञानजननाय प्रवृत्तो ऽसम्भावनादिप्रतिबद्धो मनननिदिध्यासनाभ्यां प्रतिबन्धापगमे सज्जनयतीति मन्यन्ते ते प्रष्टव्याः । प्राङ्मनननिदिध्यासनाभ्यां किमसौ किमप्यकृत्वा परस्तादपरोक्षज्ञानं जनयत्युत परोक्षज्ञानं कृत्वा । नाद्यः । गृहीतसङ्गतेः शब्दाद्बोधोदयाभावस्य प्रमाणविरुद्धत्वात् । द्वितीये ऽपि विरम्यव्यापारापत्तिः । ततो वरं शब्दस्य तावतैव चरितार्थत्वकल्पनमित्येषा दिक् । *१०,१४७फ़्।* यदुक्तं यथाशक्ति श्रवणमनने कर्तव्ये इति तदयुक्तम् । पुरुषशक्तीनां तारतम्यवत्त्वेन श्रवणादेरपि तारतम्यापत्तेः । नच तथास्त्विति वाच्यम् । तत्साध्यस्य ज्ञानस्यैकविधत्वेन वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नच वाच्यं ज्ञातव्यस्य ब्रह्मणो ऽपरिमितत्वात्तत्तज्ज्ञानान्यपि तारतम्यवन्तीति । तत्फलस्य मोक्षस्य तारतम्यरहितत्वेन वैयर्थ्यापरिहारात् । न खलु बन्धविध्वंसस्य तारतम्यमुपपद्यत इत्यत आह सम्यगिति ॥ *१०,१४८* सम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः । फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम्
yaccāparokṣatvamityādi / tajjyotiṣyomādivākye 'pi tathā prayogasambhavādābhāsasamānayogakṣemam / jyotiṣyomādivākyasyāparokṣajñānasādhanatvābhāve na kiñcidbādhakamiti cet / samametadvedāntavākyeṣvapi / saṃsārasyāvidyāmayatvādavidyāyāścāparokṣajñānena vinā nibarhaṇāyogādvedāntavākyasyāparokṣajñānasādhanatvābhāve mokṣābhāvaprasaṅga iti cenna / jñānanivartyatāyā nirastatvāt / cittaikāgṣarūpanididhyāsanasyāparokṣajñānasādhanatvopapatteśca / manaso 'parokṣajñānasādhanatvaṃ kvāpi nopalabdhamiti cet / tatkiṃ śabdasyopalabdham / yanmanasā na manuta iti śrutiviruddhaṃ taditi cenna / śrutermanasaivedamāptavyamiti śrutyā satpratipakṣatvāt / cittaikāgṣasya antaraṅgatāpareyaṃ śrutiriti cet / sāpyapakvamanoviṣayeti syāt / *10,145* kiñca śabdasyāpi brahmajñānasādhanatvaṃ yato vāco nivartanta iti śrutiviruddhaṃ kathamaṅgīkāryam / taddhāsya vijijñāvityādiśrutayastu parokṣajñānenāpi sārthakāḥ / paramparayā aparokṣajñānasādhanatvavādinyo vā / spaṣṭaṃ hi smṛtayo vadanti"śrutvā matvā tathā dhyātvā tadajñānaviparyayau / saṃśayaṃ ca parāṇudya labhate brahmadarśanam'; iti,"śṛṇuyādyāvadajñānaṃ matiryāvadayuktatā / dhyānaṃ ca yāvadīkṣā syānnekṣarā kva ca na bādhyate'; iti ca / etena dharmādivākye 'tiprasaṅgaḥ śabdatvānumānaṃ ca samāhitaṃ veditavyam / ata eva pratyakṣalakṣaṇe viśeṣaprakṣeṇe 'pi nirastaḥ / nirnibandhanatvāt / *10,147* ye tu śabda evāparokṣajñānajananāya pravṛtto 'sambhāvanādipratibaddho manananididhyāsanābhyāṃ pratibandhāpagame sajjanayatīti manyante te praṣṭavyāḥ / prāṅmanananididhyāsanābhyāṃ kimasau kimapyakṛtvā parastādaparokṣajñānaṃ janayatyuta parokṣajñānaṃ kṛtvā / nādyaḥ / gṛhītasaṅgateḥ śabdādbodhodayābhāvasya pramāṇaviruddhatvāt / dvitīye 'pi viramyavyāpārāpattiḥ / tato varaṃ śabdasya tāvataiva caritārthatvakalpanamityeṣā dik / *10,147f.* yaduktaṃ yathāśakti śravaṇamanane kartavye iti tadayuktam / puruṣaśaktīnāṃ tāratamyavattvena śravaṇāderapi tāratamyāpatteḥ / naca tathāstviti vācyam / tatsādhyasya jñānasyaikavidhatvena vaiyarthyaprasaṅgāt / naca vācyaṃ jñātavyasya brahmaṇo 'parimitatvāttattajjñānānyapi tāratamyavantīti / tatphalasya mokṣasya tāratamyarahitatvena vaiyarthyāparihārāt / na khalu bandhavidhvaṃsasya tāratamyamupapadyata ityata āha samyagiti // *10,148* samyagviṣamavijñānatāratamyānusārataḥ / phalaṃ bhavet tāratamyāt sukhaduḥkhātmakaṃ nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमं विपरीतम् । ज्ञानमेव विज्ञानम् । ततो न पुनरुक्तिर्विरोधश्च । तारतम्यादिति तारतम्येनोपेतमित्यर्थः । सम्यग्विपरीतज्ञानयोस्तारतम्यमित्युक्ते परस्परमिति प्रतीतिः स्यात् । तन्निरासार्थमुक्तं विवृणोति सम्यक्चेति ॥ सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम् सम्यगित्यव्ययं समीचीनादित्यर्थः । चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । मध्यमात्सम्यग्ज्ञानात्तथाविधं सुखं भवेत् । अल्पाच्च सम्यग्ज्ञानादल्पम् । एवमधिकान्मिथ्याज्ञानादधिकं दुःखमित्यादि । अत्र मिथ्याज्ञानतारतम्येन दुःखतारतम्यस्याभिधानं दृष्टान्तत्वेनोपयुज्यते । यद्वा दुश्शास्त्रं तु परित्यजेदित्युक्तम् । तत्रात्यन्तपरित्यागार्थो ऽर्थवादो ऽयम् । न बन्धप्रध्वंसमात्रं मोक्षः किन्तु सुखमपि । तस्य च तारतम्यमुपपद्यत इति भावः । *१०,१४९* अधिकरणार्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतो यथात्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथा
viṣamaṃ viparītam / jñānameva vijñānam / tato na punaruktirvirodhaśca / tāratamyāditi tāratamyenopetamityarthaḥ / samyagviparītajñānayostāratamyamityukte parasparamiti pratītiḥ syāt / tannirāsārthamuktaṃ vivṛṇoti samyakceti // samyak cādhikavijñānāt sukhādhikyaṃ bhavennṛṇām samyagityavyayaṃ samīcīnādityarthaḥ / caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / madhyamātsamyagjñānāttathāvidhaṃ sukhaṃ bhavet / alpācca samyagjñānādalpam / evamadhikānmithyājñānādadhikaṃ duḥkhamityādi / atra mithyājñānatāratamyena duḥkhatāratamyasyābhidhānaṃ dṛṣṭāntatvenopayujyate / yadvā duśśāstraṃ tu parityajedityuktam / tatrātyantaparityāgārtho 'rthavādo 'yam / na bandhapradhvaṃsamātraṃ mokṣaḥ kintu sukhamapi / tasya ca tāratamyamupapadyata iti bhāvaḥ / *10,149* adhikaraṇārthamupasaṃharati ata iti // ato yathātmaśaktayaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ अनुबन्धाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ अनुबन्धादिभ्यश्च ॐ ॥ योगशास्त्रे यमादिकमुपासनाङ्गतयोपदिश्यते । तत्र पूर्वपक्षवादी मन्यते । यमानुष्ठानं तावदसत् । विष्णुभक्त्यादिगुणसम्पत्तिर्विषयसंसर्गादिदोषवर्जनं च यमशब्दाभिधेयम् । देशकालावस्ताव्यवस्थया विनानुष्ठेयस्य तथात्वात् । अहिंसादिपरिगणनं तु तत्प्रदर्शनार्थमिति हि योगानुशासनानि । तत्र यमानां किमुपासनोत्पत्तावुपयोगः । किंवा तत्फलज्ञानोत्पत्तौ । नाद्यः । विद्वेषिणामपि सततानुचिन्तनदर्शनात् । तन्मात्रत्वाच्चोपासनायाः । न द्वितीयः । भक्त्यादिसहितमेवोपासनं ब्रह्मसाक्षात्कारं जनयति नान्यथेत्यत्र प्रमाणाभावात् । किञ्च"द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाःऽ; । "वैरेण यन्नृपतयःऽ; इत्यादौ द्वेषस्य तावन्मोक्षसाधनत्वं प्रतीयते । दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरेणेति मोक्षस्य दर्शनैकसाध्यत्वं च । तदुभयपर्यालोचनया द्वेषस्य दर्शनसाधनत्वमवगम्यते । एवं नियमासनप्राणायामप्रत्याहाराणामप्यङ्गता निरसनीयेति । तत्र समाधानमनुबन्धादिभ्य इति । तस्यार्थो भक्त्यादिभ्य इति । तत्र न ज्ञायते कः पक्षो ऽङ्गीकृतः कथं च तत्रोक्तदोषः परिहृत इति । अतो व्याचष्टे विषयेष्वित्यादिना ॥ अनुबन्धादिभ्यश्च । ब्ब्स् ??? । विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् । मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपाद्यते
// atha anubandhādhikaraṇam // // oṃ anubandhādibhyaśca oṃ // yogaśāstre yamādikamupāsanāṅgatayopadiśyate / tatra pūrvapakṣavādī manyate / yamānuṣṭhānaṃ tāvadasat / viṣṇubhaktyādiguṇasampattirviṣayasaṃsargādidoṣavarjanaṃ ca yamaśabdābhidheyam / deśakālāvastāvyavasthayā vinānuṣṭheyasya tathātvāt / ahiṃsādiparigaṇanaṃ tu tatpradarśanārthamiti hi yogānuśāsanāni / tatra yamānāṃ kimupāsanotpattāvupayogaḥ / kiṃvā tatphalajñānotpattau / nādyaḥ / vidveṣiṇāmapi satatānucintanadarśanāt / tanmātratvāccopāsanāyāḥ / na dvitīyaḥ / bhaktyādisahitamevopāsanaṃ brahmasākṣātkāraṃ janayati nānyathetyatra pramāṇābhāvāt / kiñca"dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ'; / "vaireṇa yannṛpatayaḥ'; ityādau dveṣasya tāvanmokṣasādhanatvaṃ pratīyate / dṛṣṭvaiva taṃ mucyate nāpareṇeti mokṣasya darśanaikasādhyatvaṃ ca / tadubhayaparyālocanayā dveṣasya darśanasādhanatvamavagamyate / evaṃ niyamāsanaprāṇāyāmapratyāhārāṇāmapyaṅgatā nirasanīyeti / tatra samādhānamanubandhādibhya iti / tasyārtho bhaktyādibhya iti / tatra na jñāyate kaḥ pakṣo 'ṅgīkṛtaḥ kathaṃ ca tatroktadoṣaḥ parihṛta iti / ato vyācaṣṭe viṣayeṣvityādinā // anubandhādibhyaśca | BBs ??? | viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt / manasā cānyadākāṅkṣāt paraṃ na pratipādyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः । सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति
iti bhāratavākyaṃ hi tenaitaddoṣavarjitaḥ / sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयसेवनात् । शाश्वतस्य ब्रह्मणः मोक्षादन्यद्विषयजातं प्रति । आकाङ्क्षादिति घञन्तः परं ब्रह्म न प्रतिपद्यते न पश्यति । मिथः समुच्चये चशब्दः । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । विषयसंसर्गादिदोषाणां ज्ञानविरोधित्वमाहेति शेषः । एतद्दोषवर्जित एव सदोपासनया युक्तो भवति । तथाविध एव सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यतीति योज्यम् । एतदुक्तं भवति । उपासनोत्पत्तौ तावद्यमानामङ्गत्वं ब्रूमः । विषयसंसर्गादिमतो भक्तिरहितस्य सदोपासनानुपपत्तेः । न ह्यन्यत्र(व्या) आसक्तमनास्तत्र स्नेहविधुरश्च तत्सन्ततं चिन्तयतीति युज्यते । *१०,१५४फ़्।* यदत्रोक्तं स्निग्धवत्क्रुद्धानामपि सन्ततानुचिन्तनं दृष्टमिति तत्सत्यम् । तथापि तदितरसंसर्गवर्जनादिकमङ्गीकार्यमेव । नच भगवति विद्वेषस्य कारणमस्ति । केषाञ्चिदाशयदोषवशाद्द्वेषसम्भवे ऽपि न तथाविधमनुचिन्तनं ज्ञानसाधनं भवति । किन्तूक्तयमादिसहितमेवेति द्वितीयपक्षमपि स्वीकुर्मः । नच तत्र प्रमाणाभावः । भारतवाक्यस्य विद्यमानत्वात् । तत्र (च) विषयसंसर्गादिपदानां यममात्राभावोपलक्षणत्वादिति । भक्त्याद्यभावस्यापि दोषत्वेनैतद्दोषवर्जित इत्युक्तम् । *१०,१६०* यमानामवश्यानुष्ठेयत्वे युक्तिमप्याह दोषा इति ॥ दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः । सन्त्येव प्रायशः पुंसु तेन मोक्षो न जायते
viṣayasevanāt / śāśvatasya brahmaṇaḥ mokṣādanyadviṣayajātaṃ prati / ākāṅkṣāditi ghañantaḥ paraṃ brahma na pratipadyate na paśyati / mithaḥ samuccaye caśabdaḥ / hiśabdo yasmādityarthe / viṣayasaṃsargādidoṣāṇāṃ jñānavirodhitvamāheti śeṣaḥ / etaddoṣavarjita eva sadopāsanayā yukto bhavati / tathāvidha eva sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyatīti yojyam / etaduktaṃ bhavati / upāsanotpattau tāvadyamānāmaṅgatvaṃ brūmaḥ / viṣayasaṃsargādimato bhaktirahitasya sadopāsanānupapatteḥ / na hyanyatra(vyā) āsaktamanāstatra snehavidhuraśca tatsantataṃ cintayatīti yujyate / *10,154f.* yadatroktaṃ snigdhavatkruddhānāmapi santatānucintanaṃ dṛṣṭamiti tatsatyam / tathāpi taditarasaṃsargavarjanādikamaṅgīkāryameva / naca bhagavati vidveṣasya kāraṇamasti / keṣāñcidāśayadoṣavaśāddveṣasambhave 'pi na tathāvidhamanucintanaṃ jñānasādhanaṃ bhavati / kintūktayamādisahitameveti dvitīyapakṣamapi svīkurmaḥ / naca tatra pramāṇābhāvaḥ / bhāratavākyasya vidyamānatvāt / tatra (ca) viṣayasaṃsargādipadānāṃ yamamātrābhāvopalakṣaṇatvāditi / bhaktyādyabhāvasyāpi doṣatvenaitaddoṣavarjita ityuktam / *10,160* yamānāmavaśyānuṣṭheyatve yuktimapyāha doṣā iti // doṣā anādisambaddhāste muktiparipanthinaḥ / santyeva prāyaśaḥ puṃsu tena mokṣo na jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते विष्णुभक्त्यभावाद्या विषयसंसर्गाद्याश्च दोषा मुक्तिपरिपन्थिनः प्राचुर्येण पुरुषेष्वनादिसम्बन्धाः सन्त्येव । तेन कारणेन तेषां मोक्षो न जायते । एतदुक्तं भवति । मोक्षयोग्यानां मुमुक्षूणामपीदानीं तावन्मोक्षो न जायते । तत्कुत इति चिन्त्यम् । भगवत्प्रसादाभावादिति चेत्सो ऽपि कुतः । ज्ञानाभावादिति चेदसावपि कुतः । ध्यानाभ्यासासत्त्वादिति चेन्न । विद्वेषिणां तत्सत्त्वे ऽप्यसत्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अपि च ध्यानाभ्यासो ऽपि कुतो नेति वाच्यम् । श्रवणाद्यभावादिति चेत् । तद्भावो ऽपि न कुतः । अतो दोषा एव तत्तदुत्पत्तिं प्रतिबध्नन्तो मोक्षपरिपन्थिन इति ज्ञायते । न च दोषाणामागन्तुकानामनादिमोक्षाभावहेतुत्वं न सम्भवतीति साम्प्रतम् । प्रवाहतो ऽनादित्वादिति । तथा चोक्तम् । दोषगृहीतगुणामिति । *१०,१६२* स्यादेतत् । सन्ति केचित्संसारिणो ऽपि रागादिदोषरहिता जीवा बालमुग्धादयः । तत्कथं दोषाणां मोक्षाभावहेतुत्वमित्यत आह सर्व इति ॥ सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः अथापि स्यात् । ऋजवो नाम हिरण्यगर्भपदप्राप्तियोग्याः सन्ति संसारिणः पुरुषाः । नच ते दोषिण इति युक्तम् । ऋजुत्वविरोधात् । ऋजवः समीचीना निर्देषा इत्यनर्थान्तरम् । तत्कथमित्यत आह ऋजूनामिति ॥ ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम् ऋजूनामपि मोक्षार्थं महोद्योगवर्जनं नाम दोषो ऽस्तीत्यतो नोक्तमयुक्तम् । अन्यथा मोक्षविलम्बासम्भवात् । न चैवमृजुत्वविरोधः । यतो ऽसावेक एव । दोषबाहुल्याभावाभिप्रायमृजुत्ववचनम् । अल्पस्वे निःस्वप्रयोगदर्शनादिति भावः । *१०,१६५* प्रकारान्तरेण विरोधं परिहरति स इति ॥ स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जत्वेन विरुद्धयते
te viṣṇubhaktyabhāvādyā viṣayasaṃsargādyāśca doṣā muktiparipanthinaḥ prācuryeṇa puruṣeṣvanādisambandhāḥ santyeva / tena kāraṇena teṣāṃ mokṣo na jāyate / etaduktaṃ bhavati / mokṣayogyānāṃ mumukṣūṇāmapīdānīṃ tāvanmokṣo na jāyate / tatkuta iti cintyam / bhagavatprasādābhāvāditi cetso 'pi kutaḥ / jñānābhāvāditi cedasāvapi kutaḥ / dhyānābhyāsāsattvāditi cenna / vidveṣiṇāṃ tatsattve 'pyasattvasya vakṣyamāṇatvāt / api ca dhyānābhyāso 'pi kuto neti vācyam / śravaṇādyabhāvāditi cet / tadbhāvo 'pi na kutaḥ / ato doṣā eva tattadutpattiṃ pratibadhnanto mokṣaparipanthina iti jñāyate / na ca doṣāṇāmāgantukānāmanādimokṣābhāvahetutvaṃ na sambhavatīti sāmpratam / pravāhato 'nāditvāditi / tathā coktam / doṣagṛhītaguṇāmiti / *10,162* syādetat / santi kecitsaṃsāriṇo 'pi rāgādidoṣarahitā jīvā bālamugdhādayaḥ / tatkathaṃ doṣāṇāṃ mokṣābhāvahetutvamityata āha sarva iti // sarve ta ete jīveṣu dṛśyante tāratamyataḥ athāpi syāt / ṛjavo nāma hiraṇyagarbhapadaprāptiyogyāḥ santi saṃsāriṇaḥ puruṣāḥ / naca te doṣiṇa iti yuktam / ṛjutvavirodhāt / ṛjavaḥ samīcīnā nirdeṣā ityanarthāntaram / tatkathamityata āha ṛjūnāmiti // ṛjūnāmeka evāsti paramotsāhavarjanam ṛjūnāmapi mokṣārthaṃ mahodyogavarjanaṃ nāma doṣo 'stītyato noktamayuktam / anyathā mokṣavilambāsambhavāt / na caivamṛjutvavirodhaḥ / yato 'sāveka eva / doṣabāhulyābhāvābhiprāyamṛjutvavacanam / alpasve niḥsvaprayogadarśanāditi bhāvaḥ / *10,165* prakārāntareṇa virodhaṃ pariharati sa iti // sa guṇālpatvamātratvānnarjatvena viruddhayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स परमोत्साहवर्जनं नाम दोषः । यद्यपि महोद्यमाभावो दोष एव हेयत्वात् । तथापि न रागादिरिव भावरूपः । नापि गुणाभावरूपः । किन्नामोत्साहलक्षणगुणाल्पतामात्रमित्यदोषो ऽप्युच्यत इति नर्जुत्वेन विरुद्धयते । किमतो यद्येवं दोषाः संसारहेतवो मुक्तिपरिपन्थिन इत्यत आह अत इति ॥ अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु । तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सिता
sa paramotsāhavarjanaṃ nāma doṣaḥ / yadyapi mahodyamābhāvo doṣa eva heyatvāt / tathāpi na rāgādiriva bhāvarūpaḥ / nāpi guṇābhāvarūpaḥ / kinnāmotsāhalakṣaṇaguṇālpatāmātramityadoṣo 'pyucyata iti narjutvena viruddhayate / kimato yadyevaṃ doṣāḥ saṃsārahetavo muktiparipanthina ityata āha ata iti // ato viṣṇau parā bhaktistadbhakteṣu ramādiṣu / tāratamyena kartavyā puruṣārthamabhīpsitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं च सर्वयमोपलक्षणम् । पुरुषार्थं मोक्षम् । अयमत्र सङ्क्षेपः । विष्णुभक्त्यभावाद्या विषयसंसर्गाद्याश्च दोषा मुमुक्षादिमता त्याज्याः । मोक्षादिविरोधित्वात् । यद्यद्विरोधि तत्तदर्थिना त्याज्यं दृष्टम् । यथाऽरोग्यविरोध्यपथ्यं तदर्थिना । तथाच विष्णुभक्त्यादिकं कार्यमिति सिद्धयति । भावानुष्ठानेन विनाभावपरित्यागायोगादिति । विष्णौ परान्यत्र तारतम्येनेत्युक्तं विवृणोति स्वादर इति ॥ स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः । ततो ऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः
idaṃ ca sarvayamopalakṣaṇam / puruṣārthaṃ mokṣam / ayamatra saṅkṣepaḥ / viṣṇubhaktyabhāvādyā viṣayasaṃsargādyāśca doṣā mumukṣādimatā tyājyāḥ / mokṣādivirodhitvāt / yadyadvirodhi tattadarthinā tyājyaṃ dṛṣṭam / yathā'rogyavirodhyapathyaṃ tadarthinā / tathāca viṣṇubhaktyādikaṃ kāryamiti siddhayati / bhāvānuṣṭhānena vinābhāvaparityāgāyogāditi / viṣṇau parānyatra tāratamyenetyuktaṃ vivṛṇoti svādara iti // svādaraḥ sarvajantūnāṃ saṃsiddho hi svabhāvataḥ / tato 'dhikaḥ svottameṣu tadādhikyānusārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता आदरः स्नेहः । स्वभावतः संसिद्ध इत्युपकारादिकरणमनपेक्ष्यानादिसिद्ध इत्यर्थः । अन्यथा सुखिनैव मया भाव्यं न जातु दुःखिनेत्याशीर्न स्यादिति हिशब्दार्थः । ततः स्वविषयादादरादधिक आदरः साक्षात्स्वोत्तमेषु कर्तव्यः । एवं तेषां तेषामाधिक्यानुसारतो ऽधिकः कर्तव्यो वासुदेवान्तम् । वासुदेवे तु निरतिशयः । शुभं ध्यानादिकम् । एतच्चोपपाददिष्यते । *१०,१६७* सकृदनुष्ठेयासकृदनुष्ठेयसदानुष्ठेयभेदादङ्गमनेकविधम् । अयं तु कथमित्यपेक्षायामाह नेति ॥ न कदाचित् त्यजेत् तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत्
kartavyo vāsudevāntaṃ sarvathā śubhamicchatā ādaraḥ snehaḥ / svabhāvataḥ saṃsiddha ityupakārādikaraṇamanapekṣyānādisiddha ityarthaḥ / anyathā sukhinaiva mayā bhāvyaṃ na jātu duḥkhinetyāśīrna syāditi hiśabdārthaḥ / tataḥ svaviṣayādādarādadhika ādaraḥ sākṣātsvottameṣu kartavyaḥ / evaṃ teṣāṃ teṣāmādhikyānusārato 'dhikaḥ kartavyo vāsudevāntam / vāsudeve tu niratiśayaḥ / śubhaṃ dhyānādikam / etaccopapādadiṣyate / *10,167* sakṛdanuṣṭheyāsakṛdanuṣṭheyasadānuṣṭheyabhedādaṅgamanekavidham / ayaṃ tu kathamityapekṣāyāmāha neti // na kadācit tyajet taṃ ca krameṇainaṃ vivardhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विष्ण्वाद्यादरम् । न केवलं न त्यजेत्किन्तु कालक्रमेणैनं विवर्धयेच्च । स्वसमेषु स्वतो ऽधमेषु च कथमित्यपेक्षायामाह समेष्विति । समेषु स्वात्मवत् स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया । कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः
taṃ viṣṇvādyādaram / na kevalaṃ na tyajetkintu kālakrameṇainaṃ vivardhayecca / svasameṣu svato 'dhameṣu ca kathamityapekṣāyāmāha sameṣviti / sameṣu svātmavat snehaḥ satsvanyatra tato dayā / kāryaivamāparokṣyeṇa dṛśyate kṣipramīśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तव्य इति वर्तते । तत उत्तमसमेभ्यो ऽन्यत्राधमेषु सत्सु दया कार्या । यदि सत्स्वित्येवोच्येत तदोत्तमसमेष्वपि प्रसङ्गः । ततो ऽन्यत्रेत्येवोक्तावसत्स्वपि प्रसक्तिः । ततो वर्गत्रयादन्यत्राज्ञेष्वोदासीन्यम् । विपरीतेषु वैपरीत्यं चेत्यपि योज्यम् । एवं क्रियमाणे यमानामुपासनोत्पत्तौ ज्ञानोत्पादे मोक्षतिशये चाङ्गत्वमिति सूचनाय पुरुषार्थमभीप्सता शुभमिच्छता दृश्यते क्षिप्रमीश्वर इति विचित्रोक्तिः । अत एवोपसंहारे त्रयस्यापि सङ्कीर्तनम् । *१०,१६९* दोषपरित्यागे ऽप्यस्ति विशेषः । रागादयो हि संसारमातन्वते । विपरीतज्ञानादयस्तु नित्यं नरकं प्रापयन्तीत्यतो रागादितो ऽतिशयेन त्याज्या इत्याशयवांस्तत्र श्रुतिमाह तदिति ॥ तत् तमो ऽन्धं व्रजेद् विष्णुसमत्वं यो ऽनुपश्यति । रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन
kartavya iti vartate / tata uttamasamebhyo 'nyatrādhameṣu satsu dayā kāryā / yadi satsvityevocyeta tadottamasameṣvapi prasaṅgaḥ / tato 'nyatretyevoktāvasatsvapi prasaktiḥ / tato vargatrayādanyatrājñeṣvodāsīnyam / viparīteṣu vaiparītyaṃ cetyapi yojyam / evaṃ kriyamāṇe yamānāmupāsanotpattau jñānotpāde mokṣatiśaye cāṅgatvamiti sūcanāya puruṣārthamabhīpsatā śubhamicchatā dṛśyate kṣipramīśvara iti vicitroktiḥ / ata evopasaṃhāre trayasyāpi saṅkīrtanam / *10,169* doṣaparityāge 'pyasti viśeṣaḥ / rāgādayo hi saṃsāramātanvate / viparītajñānādayastu nityaṃ narakaṃ prāpayantītyato rāgādito 'tiśayena tyājyā ityāśayavāṃstatra śrutimāha taditi // tat tamo 'ndhaṃ vrajed viṣṇusamatvaṃ yo 'nupaśyati / ramābrahmaśivādīnāmapi muktau kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमुताधिक्यदृष्टेस्तद् गुणाभावमतेरपि । दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः
kimutādhikyadṛṣṭestad guṇābhāvamaterapi / doṣavetturabhedasya draṣṭurdraṣṭustathobhayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्याह सच्छ्रुतिस् ॥।
ityāha sacchrutis ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक् सम्प्रोक्तैर्विषयसंसर्गवर्जनादिभिर्गुणैः संयुतः । यद्वा योगशास्त्रे सम्प्रोक्तैर्यमादिभिर्गुणैरङ्गैः संयुतः । तेनैव तथाविधेनैवोपासेन हरिं दृष्ट्वा कर्माणि क्षपयतो मुक्तिर्जायते । इदानीं यत्पूर्वपक्षिणोक्तं भगवद्द्वेषिणामपि पुराणे मुक्तिः कथ्यत इति तन्निराकरोति द्वेषादिति ॥ द्वेषाद् यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि यत्
prāk samproktairviṣayasaṃsargavarjanādibhirguṇaiḥ saṃyutaḥ / yadvā yogaśāstre samproktairyamādibhirguṇairaṅgaiḥ saṃyutaḥ / tenaiva tathāvidhenaivopāsena hariṃ dṛṣṭvā karmāṇi kṣapayato muktirjāyate / idānīṃ yatpūrvapakṣiṇoktaṃ bhagavaddveṣiṇāmapi purāṇe muktiḥ kathyata iti tannirākaroti dveṣāditi // dveṣād yanmuktikathanaṃ śrutivākyavirodhi yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः । तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदो ऽपि च
haridviṣastamo yānti ye caiva tadabhedinaḥ / tannirguṇatvavettārastasya doṣavido 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामो रमणं तदस्यास्तीति रामी भगवन्नामस्तस्मान्निष्क्रान्तास्तस्य विमुखा निरामिण इत्यर्थः । अत एव तस्य रिपवः । अभिद्रोहपद इत्यस्यैव व्याख्यानमन्धेतमसीति । नित्यं स्थिता भवन्तीति शेषोक्तिः । अनेन ये निरामिणो रिपवो ऽन्नेषु भोगेषु जागृधुरभिकाङ्क्षावन्तस्ते ऽभिद्रुहो ऽभितो द्रोहस्य पदे स्थाने स्थातुं योग्या यतो ऽतस्तेभ्यः स्तेनेभ्यो ऽस्मान्मावोचः । न ह्यस्मच्छ्रवणवान्दुःखमर्हतीति योजना सूचिता भवति । इदं च वायुं प्रति विद्यादेवताया वचनम् । तदभेदिनस्तस्य हरेर्जीवाद्यभेदवादिनः । *१०,१७२* कथमेतच्छतिविरोध इत्यत आह इत्यादीति ॥ इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते
rāmo ramaṇaṃ tadasyāstīti rāmī bhagavannāmastasmānniṣkrāntāstasya vimukhā nirāmiṇa ityarthaḥ / ata eva tasya ripavaḥ / abhidrohapada ityasyaiva vyākhyānamandhetamasīti / nityaṃ sthitā bhavantīti śeṣoktiḥ / anena ye nirāmiṇo ripavo 'nneṣu bhogeṣu jāgṛdhurabhikāṅkṣāvantaste 'bhidruho 'bhito drohasya pade sthāne sthātuṃ yogyā yato 'tastebhyaḥ stenebhyo 'smānmāvocaḥ / na hyasmacchravaṇavānduḥkhamarhatīti yojanā sūcitā bhavati / idaṃ ca vāyuṃ prati vidyādevatāyā vacanam / tadabhedinastasya harerjīvādyabhedavādinaḥ / *10,172* kathametacchativirodha ityata āha ityādīti // ityādiśrutisandarbhād dveṣiṇastama īyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदनिन्दत् पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् । तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्
yadanindat pitā mahyaṃ tvadbhakte mayi cāghavān / tasmāt pitā me pūyeta durantād dustarādaghāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति यः सो ऽपि यात्यघः सुकृताच्च्युतः
nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya vā / tato nāpaiti yaḥ so 'pi yātyaghaḥ sukṛtāccyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam / paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ / rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः । तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ / tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān / kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani / māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् । कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित्
yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum / kathaṃ sa na bhaved dveṣya ālokāntasya kasyacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् । मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः । इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु विविक्षुर्वेशनसम्भावनाविषयः । आशङ्कायामचेतनेषूपसङ्खयानमिति वचनात् । श्वा मुमूर्षतीति यथा । अत्यागात्तमः । मम पिता मह्यं मन्निमित्तं त्वमनिन्दत् । मयि मद्विषये चाघवानपराधवान् । तस्माद्विष्णुवैष्णवनिन्दापराधजादघान्नित्यनिरयात् । निन्दादिकं च द्वेषमूलमिति प्रसिद्धमेव । नरहरिं प्रति प्रह्लादस्य वाक्यमिदम् । ततः स्थानात् । निन्दां शृण्वतो यदाधःपातस्तदा निन्दकस्य किमु । मानुषीं मनुष्यसदृशीम् । ये मामवजानन्ति ते मोघाशादिमन्तो भवन्ति । तेषां सुखलेशो ऽपि न भवति । आत्मपरदेहेषु प्रेरकत्वेन स्थितम् । संसरन्त्यत्रेति संसारा देहाः । तस्य विवरणमासुरीष्वेवेत्यादि । लोको जनस्तस्यान्तश्चण्डालादिस्तत्पर्यन्तस्य । कथमेतत्स्मृतिविरोध इत्यत आह इत्यादीति ॥ इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु
yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum / majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ / ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu vivikṣurveśanasambhāvanāviṣayaḥ / āśaṅkāyāmacetaneṣūpasaṅkhayānamiti vacanāt / śvā mumūrṣatīti yathā / atyāgāttamaḥ / mama pitā mahyaṃ mannimittaṃ tvamanindat / mayi madviṣaye cāghavānaparādhavān / tasmādviṣṇuvaiṣṇavanindāparādhajādaghānnityanirayāt / nindādikaṃ ca dveṣamūlamiti prasiddhameva / narahariṃ prati prahlādasya vākyamidam / tataḥ sthānāt / nindāṃ śṛṇvato yadādhaḥpātastadā nindakasya kimu / mānuṣīṃ manuṣyasadṛśīm / ye māmavajānanti te moghāśādimanto bhavanti / teṣāṃ sukhaleśo 'pi na bhavati / ātmaparadeheṣu prerakatvena sthitam / saṃsarantyatreti saṃsārā dehāḥ / tasya vivaraṇamāsurīṣvevetyādi / loko janastasyāntaścaṇḍālādistatparyantasya / kathametatsmṛtivirodha ityata āha ityādīti // ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः एवशब्दः स्वरूपनिषेधद्योतनार्थः । अन्यथा पुरुषविशेषादिसम्बन्धेन निषेधो ऽपि ज्ञायेत । तस्मादुपासनं व्यर्थमिति शेषः । *१०,१७८* तर्हि कः पुरुषार्थो ऽस्तीत्यत आह भोग इति ॥ भोगः ॥। स्रक्चन्दनादिविषयसुखानुभवो भोगः स पुरुषार्थो ऽस्तीति प्राहुरिति सम्बन्धः । भोगश्चैहिक एव न तु स्वर्गादिगत इत्याह शरीरेति ॥ ॥। शरीरपर्यन्तं ॥। शरीरपातपर्यन्तमित्यर्थः । कुतः स्वर्गापवर्गयोरसत्त्वमित्यत आह भस्मीभाव इति ॥ ॥। भस्मीभावस्ततो भवेत्
naiva mokṣa iti prāhurlokāyatamate sthitāḥ evaśabdaḥ svarūpaniṣedhadyotanārthaḥ / anyathā puruṣaviśeṣādisambandhena niṣedho 'pi jñāyeta / tasmādupāsanaṃ vyarthamiti śeṣaḥ / *10,178* tarhi kaḥ puruṣārtho 'stītyata āha bhoga iti // bhogaḥ ... srakcandanādiviṣayasukhānubhavo bhogaḥ sa puruṣārtho 'stīti prāhuriti sambandhaḥ / bhogaścaihika eva na tu svargādigata ityāha śarīreti // ... śarīraparyantaṃ ... śarīrapātaparyantamityarthaḥ / kutaḥ svargāpavargayorasattvamityata āha bhasmībhāva iti // ... bhasmībhāvastato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ॥। ततः पातानन्तरं शरीरस्य भस्मीभावो भवेत् । इदमुक्तं भवति । शरीरपातोत्तरकालमात्मनः स्वर्गापवर्गौ वक्तव्यौ । आत्मा च न शरीरातिरिक्तो ऽस्ति । शरीरं च पातोत्तरकालं नश्यत्येव । ततः कस्य तौ स्यातामिति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः । शङ्कासमाप्तौ वेतिशब्दः । तदेतत्प्रमाणाभावेन दूषयंस्तावत्पृच्छति तदिति ॥ ॥। तत् केन मानेन दृष्टं ॥। मोक्षो नैवास्तीति वाक्यार्थं तदिति परामृशति । केन मानेनेति । प्रत्यक्षेण वा तदितरेण वेत्यर्थः । दृष्टमवगतम् । द्वितीयस्तावच्चार्वाकेण नाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयवानाह प्रत्यक्षेति ॥ ॥। प्रत्यक्षवादिना प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणं नान्यदित्यभ्युपगच्छता । पूर्वेण सम्बन्धः । आद्यं निराकरोति नहीति ॥ नहि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावो ऽवसीयते
iti ... tataḥ pātānantaraṃ śarīrasya bhasmībhāvo bhavet / idamuktaṃ bhavati / śarīrapātottarakālamātmanaḥ svargāpavargau vaktavyau / ātmā ca na śarīrātirikto 'sti / śarīraṃ ca pātottarakālaṃ naśyatyeva / tataḥ kasya tau syātāmiti / iti prāhuriti sambandhaḥ / śaṅkāsamāptau vetiśabdaḥ / tadetatpramāṇābhāvena dūṣayaṃstāvatpṛcchati taditi // ... tat kena mānena dṛṣṭaṃ ... mokṣo naivāstīti vākyārthaṃ taditi parāmṛśati / kena māneneti / pratyakṣeṇa vā taditareṇa vetyarthaḥ / dṛṣṭamavagatam / dvitīyastāvaccārvākeṇa nāṅgīkartuṃ śakyata ityāśayavānāha pratyakṣeti // ... pratyakṣavādinā pratyakṣamekameva pramāṇaṃ nānyadityabhyupagacchatā / pūrveṇa sambandhaḥ / ādyaṃ nirākaroti nahīti // nahi pratyakṣamānena mokṣābhāvo 'vasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुमानादिकं तावत्परस्य मानं न भवति । यच्च मानत्वेनाङ्गीकृतं प्रत्यक्षं तेनेति यावत् । मोक्षो हि नाम परमानन्दावाप्तिविशिष्यात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः । तदभावश्चैवमवगन्तव्यः । नास्ति को ऽपि पुरुषः परमानन्दानुभवी सर्वो ऽपि दुःखी चेति । नच पुरुषान्तरवर्तिनी सुखदुःखे तदभावौ वा पुरुषान्तरप्रत्यक्षविषयाविति कथं मोक्षाभावः प्रत्यक्षेणावसीयेतेति हिशब्दार्थः । *१०,१८१* मा भूत्प्रमाणाभावेन मोक्षाभावनिश्चयः । तत्सद्भावनिश्चयो ऽत्रप दुर्घट एव । प्रमाणाभावात् । तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । परपुरुषवर्तिनोः परमानन्ददुःखाभावयोः परप्रत्यक्षस्य सामर्थ्याभावात् । स्वनिष्ठस्तु तदभाव एव प्रत्यक्षेणोक्ष्यते । नापि प्रत्यक्षादन्यत् । तत्प्रामाण्यसिद्धेः । ततश्च साधकबाधकप्रमाणाभावादप्रतिपत्तिर्नित्यसंशयो वा मोक्षे स्यादिति नोपासनानुष्ठानं सम्भवतीति । मैवम् । प्रत्यक्षेण तावन्मोक्षनिश्चयोपपत्तेः । *१०,१८२* ननूक्तमत्र प्रत्यक्षस्य तत्र सामर्थ्यं नास्तीति तत्राह घटत इति ॥ घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा यद्यपि प्राकृतानां प्रत्यक्षं न मोक्षं गोचरयितुं क्षमते । तथापि महत्तमपुरुषप्रत्यक्षेण मोक्षनिश्चयो युज्यत एव । तदीयप्रत्यक्षावगमश्च परेषां तद्वाक्येन भविष्यतीति भावः । ननु कर्तृकर्मणोः कृतीत्यत्र षष्ठया भवितव्यं कथं तृतीया । शेषविवक्षायां षष्ठी विहिता । नचात्र शेषविवक्षेति चेन्न । अस्मिन्योगे शेषग्रहणस्य निवृत्तत्वात् । उच्यते । हेतावेषा तृतीया । न कर्तरि करणे वा । महीयसा पुरुषेण हेतुना करणेन वा तदीयप्रत्यक्षेणेति यावत् । इतरेषां मुक्तिदृष्टिर्मुक्तिसद्भावनिश्चयो घटत इति । यद्वा मुक्तिविषया प्रत्यक्षदृष्टिर्घटते । कथम् । यतो महीयसा पुरुषेणषक्ष्यते मोक्ष इति वदाम इति योजना । अथवा क्रियमाणेति पदाध्याहारे न दोषः । *१०,१८७* एवं तर्हि मयापि वक्तुं शक्यत एव । यद्यपि परपुरुषवर्ती मोक्षाभावो ऽस्मदादीनां न प्रत्यक्षः । तथापि महीयसः पुरुषस्य लोकायताचार्यस्य प्रत्यक्ष एव । तदवगमश्चास्माकं तद्वाक्येन भविष्यतीति । तथाच सत्प्रतिपक्षतया पुनरनिश्चय एवेत्यत आह नेतीति ॥ नेति वक्तुर्महत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते
anumānādikaṃ tāvatparasya mānaṃ na bhavati / yacca mānatvenāṅgīkṛtaṃ pratyakṣaṃ teneti yāvat / mokṣo hi nāma paramānandāvāptiviśiṣyātyantikī duḥkhanivṛttiḥ / tadabhāvaścaivamavagantavyaḥ / nāsti ko 'pi puruṣaḥ paramānandānubhavī sarvo 'pi duḥkhī ceti / naca puruṣāntaravartinī sukhaduḥkhe tadabhāvau vā puruṣāntarapratyakṣaviṣayāviti kathaṃ mokṣābhāvaḥ pratyakṣeṇāvasīyeteti hiśabdārthaḥ / *10,181* mā bhūtpramāṇābhāvena mokṣābhāvaniścayaḥ / tatsadbhāvaniścayo 'trapa durghaṭa eva / pramāṇābhāvāt / tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇam / parapuruṣavartinoḥ paramānandaduḥkhābhāvayoḥ parapratyakṣasya sāmarthyābhāvāt / svaniṣṭhastu tadabhāva eva pratyakṣeṇokṣyate / nāpi pratyakṣādanyat / tatprāmāṇyasiddheḥ / tataśca sādhakabādhakapramāṇābhāvādapratipattirnityasaṃśayo vā mokṣe syāditi nopāsanānuṣṭhānaṃ sambhavatīti / maivam / pratyakṣeṇa tāvanmokṣaniścayopapatteḥ / *10,182* nanūktamatra pratyakṣasya tatra sāmarthyaṃ nāstīti tatrāha ghaṭata iti // ghaṭate muktidṛṣṭistu puruṣeṇa mahīyasā yadyapi prākṛtānāṃ pratyakṣaṃ na mokṣaṃ gocarayituṃ kṣamate / tathāpi mahattamapuruṣapratyakṣeṇa mokṣaniścayo yujyata eva / tadīyapratyakṣāvagamaśca pareṣāṃ tadvākyena bhaviṣyatīti bhāvaḥ / nanu kartṛkarmaṇoḥ kṛtītyatra ṣaṣṭhayā bhavitavyaṃ kathaṃ tṛtīyā / śeṣavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī vihitā / nacātra śeṣavivakṣeti cenna / asminyoge śeṣagrahaṇasya nivṛttatvāt / ucyate / hetāveṣā tṛtīyā / na kartari karaṇe vā / mahīyasā puruṣeṇa hetunā karaṇena vā tadīyapratyakṣeṇeti yāvat / itareṣāṃ muktidṛṣṭirmuktisadbhāvaniścayo ghaṭata iti / yadvā muktiviṣayā pratyakṣadṛṣṭirghaṭate / katham / yato mahīyasā puruṣeṇaṣakṣyate mokṣa iti vadāma iti yojanā / athavā kriyamāṇeti padādhyāhāre na doṣaḥ / *10,187* evaṃ tarhi mayāpi vaktuṃ śakyata eva / yadyapi parapuruṣavartī mokṣābhāvo 'smadādīnāṃ na pratyakṣaḥ / tathāpi mahīyasaḥ puruṣasya lokāyatācāryasya pratyakṣa eva / tadavagamaścāsmākaṃ tadvākyena bhaviṣyatīti / tathāca satpratipakṣatayā punaraniścaya evetyata āha netīti // neti vakturmahattvaṃ tu kathañcana na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मिन्नपि पुरुषे वर्तमानो ऽनागतो वा मोक्षो नास्त्येवेत्यहं प्रत्यक्षेणेक्ष इति वक्तुस्त्विति सम्बन्धः । महत्त्वमेव न विद्यते कुतो महीयस्त्वमित्येवशब्दार्थो वा तुशब्दः । महत्त्वमिह बहुप्रकारमपेक्षितम् । इतरपुरुषाप्रत्यक्षार्थसाक्षात्कारित्वं तदुपयुक्तासाधारणधर्मवत्त्वं यथार्थवादित्वं चेति । तत्रैकप्रकारमपि न लोकायताचार्यस्य विद्यते । कुतस्तेन सत्प्रतिपक्षताशङ्का मोक्षवादिनां महापुरुषाणाम् । कुत इत्यत आह साधयन्निति ॥ साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान् धर्माद्यभावप्रतिपादनेन सर्वेषां पुंसां समानत्वं साधयंल्लोकायताचार्यः कथमेवेतरेभ्यो ऽतिशयवान्भवति । न कथञ्चित् । एतदुक्तं भवति । पुरुषान्तराप्रत्यक्षस्य परपुरुषगतस्य मोक्षाभावस्य साक्षात्करणे लोकायताचार्यस्येतरेभ्यो विशेषेण भाव्यम् । अन्यथेतरेषामपि तत्प्रसङ्गात् । न चासावस्ति । तपसा योगेन वा जनितो धर्मविशेषस्तथा । स चेतरेषामिव स्वात्मनो ऽपि नास्तीति तेनैव साधितम् । अतः कारणाभावादितरवत्तस्यापि परपुरुषवर्तिमोक्षाभावसाक्षात्करणं नास्त्येवेति निश्चीयते । तत एवाहं मोक्षाभावं साक्षात्करोमीति तदीयवचनमयथार्थमेव । भूतपरिणामविशेष एवातिशयो ऽस्त्विति चेत् । स किं प्रत्यक्षो ऽप्रत्यक्षो वा । नाद्यः । अनुपलम्भात् । यादृशतादृशस्य प्रकृतफलहेतुत्वे मानाभावात् । अन्यथातिप्रसक्तेः । न द्वितीयः । अतीन्द्रियार्थं निराकुर्वता तेनैवेतरवदात्मन्यपि तदभावस्य साधितत्वादिति । *१०,१८९* यथा युष्माभिरभिधीयते नास्त्येव मोक्षाभावसाक्षात्कारी महापुरुष इति तथा अहमपि वदामि । नास्त्येवासौ महीयान्पुरुषो यः प्रत्यक्षेण मोक्षमीक्षेत । प्रमाणाभावादिति । तथाच पुनरनिश्चय एवेत्यत आह दृश्यन्त इति ॥ दृश्यन्ते पुरुषा लोके परावरविदो ऽपिच
kasminnapi puruṣe vartamāno 'nāgato vā mokṣo nāstyevetyahaṃ pratyakṣeṇekṣa iti vaktustviti sambandhaḥ / mahattvameva na vidyate kuto mahīyastvamityevaśabdārtho vā tuśabdaḥ / mahattvamiha bahuprakāramapekṣitam / itarapuruṣāpratyakṣārthasākṣātkāritvaṃ tadupayuktāsādhāraṇadharmavattvaṃ yathārthavāditvaṃ ceti / tatraikaprakāramapi na lokāyatācāryasya vidyate / kutastena satpratipakṣatāśaṅkā mokṣavādināṃ mahāpuruṣāṇām / kuta ityata āha sādhayanniti // sādhayan sarvasāmānyaṃ kathameva viśeṣavān dharmādyabhāvapratipādanena sarveṣāṃ puṃsāṃ samānatvaṃ sādhayaṃllokāyatācāryaḥ kathamevetarebhyo 'tiśayavānbhavati / na kathañcit / etaduktaṃ bhavati / puruṣāntarāpratyakṣasya parapuruṣagatasya mokṣābhāvasya sākṣātkaraṇe lokāyatācāryasyetarebhyo viśeṣeṇa bhāvyam / anyathetareṣāmapi tatprasaṅgāt / na cāsāvasti / tapasā yogena vā janito dharmaviśeṣastathā / sa cetareṣāmiva svātmano 'pi nāstīti tenaiva sādhitam / ataḥ kāraṇābhāvāditaravattasyāpi parapuruṣavartimokṣābhāvasākṣātkaraṇaṃ nāstyeveti niścīyate / tata evāhaṃ mokṣābhāvaṃ sākṣātkaromīti tadīyavacanamayathārthameva / bhūtapariṇāmaviśeṣa evātiśayo 'stviti cet / sa kiṃ pratyakṣo 'pratyakṣo vā / nādyaḥ / anupalambhāt / yādṛśatādṛśasya prakṛtaphalahetutve mānābhāvāt / anyathātiprasakteḥ / na dvitīyaḥ / atīndriyārthaṃ nirākurvatā tenaivetaravadātmanyapi tadabhāvasya sādhitatvāditi / *10,189* yathā yuṣmābhirabhidhīyate nāstyeva mokṣābhāvasākṣātkārī mahāpuruṣa iti tathā ahamapi vadāmi / nāstyevāsau mahīyānpuruṣo yaḥ pratyakṣeṇa mokṣamīkṣeta / pramāṇābhāvāditi / tathāca punaraniścaya evetyata āha dṛśyanta iti // dṛśyante puruṣā loke parāvaravido 'pica
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः । प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः
aparokṣadṛśo yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣaḥ / pratyakṣaṃ devatāṃ dṛṣṭvā tatprasādāptabhūtayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानविज्ञानपारज्ञा ॥। न केवलमेक इति भावः । लोके ऽस्मिन्नेव भूमण्डले । ते च वसिष्ठादयः । तेषां महीयस्त्वमाह ज्ञानविज्ञानपारज्ञा इति ॥ अत्र विषयिभ्यां विषयावुपलक्ष्येते । सामान्यविशेषाकारपारज्ञाः । न केवलं वर्तमानाशेषविदः किन्नाम परावरविदो ऽपि । तत्किमनुमानादिना नेत्याह अपरोक्षदृशश्चेति ॥ अस्मदादिभ्यः को विशेषस्तेषामित्यत उक्तं योगनिष्ठाश्चामलचक्षुष इति । योगनिष्ठाजनितविशिष्यादृष्टेन दिव्यदृष्टयः । किन्तेनैव नेत्याह प्रत्यक्षमिति ॥ योगसामर्थ्येन परदेवतां साक्षादुपलभ्य तन्प्रसादासादितप्रकाशाद्यैश्वर्यवन्तः । वसिष्ठादयो योगर्धिसम्पन्नया दिव्यया दृष्टया परमपुरुषवर्तिनं मोक्षं साक्षात्कुर्वाणाः प्रत्यक्षेणैव दृश्यन्ते ऽतो न मोक्षानिश्चय इति । अस्मदादिभिरनुपलब्धत्वात्ते न सन्तीत्यत आह निषिद्धयन्त इति ॥ ॥। निषिद्धयन्ते कथं नृभिः
jñānavijñānapārajñā ... na kevalameka iti bhāvaḥ / loke 'sminneva bhūmaṇḍale / te ca vasiṣṭhādayaḥ / teṣāṃ mahīyastvamāha jñānavijñānapārajñā iti // atra viṣayibhyāṃ viṣayāvupalakṣyete / sāmānyaviśeṣākārapārajñāḥ / na kevalaṃ vartamānāśeṣavidaḥ kinnāma parāvaravido 'pi / tatkimanumānādinā netyāha aparokṣadṛśaśceti // asmadādibhyaḥ ko viśeṣasteṣāmityata uktaṃ yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣa iti / yoganiṣṭhājanitaviśiṣyādṛṣṭena divyadṛṣṭayaḥ / kintenaiva netyāha pratyakṣamiti // yogasāmarthyena paradevatāṃ sākṣādupalabhya tanprasādāsāditaprakāśādyaiśvaryavantaḥ / vasiṣṭhādayo yogardhisampannayā divyayā dṛṣṭayā paramapuruṣavartinaṃ mokṣaṃ sākṣātkurvāṇāḥ pratyakṣeṇaiva dṛśyante 'to na mokṣāniścaya iti / asmadādibhiranupalabdhatvātte na santītyata āha niṣiddhayanta iti // ... niṣiddhayante kathaṃ nṛbhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृभिरित्यनेन मन्दभाग्यैः परिमिता विविक्तदेशपरिचयवद्भिरिति सूचयति । नहि ते वणिग्वीथ्यां वर्तन्ते । येन युष्माभिरुपलभ्येरन् । अतो विप्रकर्षादनुपलभ्यमाना न निषेद्धुं शक्यन्त इति भावः । *१०,१९०* ननु पुरुषस्वरूपमात्रे न विप्रतिपत्तिः । तेषां महीयस्त्वं तु कुत इत्यत आह दृश्यते चेति ॥ *१०,१९१* न केवलं पुरुषाः किन्तु तेषामतिमाहात्म्यं महीयस्त्वं च दृश्यते । कथम् । अतिमहौजसाम् । एतदुक्तं भवति । दृश्यन्ते तावद्विन्ध्यस्थगनसमुद्रपानादीनि तेषामतिमहान्त्योजांसि । तानि च महैश्वर्यकार्याणि । नच कार्याणि विना कारणैर्भवितुमर्हन्ति । महैश्वर्येषु च सार्वज्ञापरनामकं प्राकाश्यमिति तेषां महीयस्त्वसिद्धिरिति । *१०,१९२* ननु तदीयं मोक्षविषयं प्रत्यक्षं परेषां कुतः सिद्धम् । तद्वाक्यादिति चेन्न । तेषां विप्रलम्भकत्वोपपत्तेरित्यत आह यदीति ॥ यदि ते ऽपि निषिद्धयन्ते किं नोक्तिस्ते निषिद्धयते विप्रलम्भो हि प्रयोजनमूलो भवति । नच तेषां प्रयोजनानुसन्धानं सम्भवति । आप्तसमस्तैश्वयर्त्वात् । प्रयोजनान्तरस्य चाप्रमितत्वात् । एवंभूता अपि ते योगिनो यदि विप्रलम्भका इति निषिद्धयन्ते । तदीयं वाक्यं विप्रलम्भमूलत्वेन निराक्रियत इति यावत् । तदा ते त्वदभ्युपगता लोकायताचार्योक्तिः किं तथैव न निषिध्यते । सापि विप्रलम्भमूलेति कल्पयित्वानादरणीया स्यात् । अविशेषादिति यावत् । एतेनैतदपि निरस्तम् । विप्रकषर्वशादस्माभिरनुपलभ्यमाना अपि योगिनस्तन्माहात्म्यं तदीयं स्वप्रत्यक्षविषयं वाक्यं चास्माभिः कुतो ऽवगन्तव्यम् । इतिहासपुराणेभ्य इति चेन्न । तेषामप्रमाणत्वादिति । दोषदर्शनेन हि तेषामप्रामाण्यं कल्प्यम् । नच तत्र प्रमाणमस्ति । वाक्यत्वेनैव प्रामाण्यप्रतिषेधे लोकायताचार्योक्तेरपि तत्प्रतिषेधप्रसङ्गादिति । *१०,१९३* न लोकायताचार्योक्तिर्विप्रलम्भशङ्कया निराक्रियते । प्रत्यक्षसंवादेन प्रामाण्यनिश्चयादिति चेत्समं प्रकृते ऽपीत्याह यदुक्तेति ॥ यदुक्तवाक्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते
nṛbhirityanena mandabhāgyaiḥ parimitā viviktadeśaparicayavadbhiriti sūcayati / nahi te vaṇigvīthyāṃ vartante / yena yuṣmābhirupalabhyeran / ato viprakarṣādanupalabhyamānā na niṣeddhuṃ śakyanta iti bhāvaḥ / *10,190* nanu puruṣasvarūpamātre na vipratipattiḥ / teṣāṃ mahīyastvaṃ tu kuta ityata āha dṛśyate ceti // *10,191* na kevalaṃ puruṣāḥ kintu teṣāmatimāhātmyaṃ mahīyastvaṃ ca dṛśyate / katham / atimahaujasām / etaduktaṃ bhavati / dṛśyante tāvadvindhyasthaganasamudrapānādīni teṣāmatimahāntyojāṃsi / tāni ca mahaiśvaryakāryāṇi / naca kāryāṇi vinā kāraṇairbhavitumarhanti / mahaiśvaryeṣu ca sārvajñāparanāmakaṃ prākāśyamiti teṣāṃ mahīyastvasiddhiriti / *10,192* nanu tadīyaṃ mokṣaviṣayaṃ pratyakṣaṃ pareṣāṃ kutaḥ siddham / tadvākyāditi cenna / teṣāṃ vipralambhakatvopapatterityata āha yadīti // yadi te 'pi niṣiddhayante kiṃ noktiste niṣiddhayate vipralambho hi prayojanamūlo bhavati / naca teṣāṃ prayojanānusandhānaṃ sambhavati / āptasamastaiśvayartvāt / prayojanāntarasya cāpramitatvāt / evaṃbhūtā api te yogino yadi vipralambhakā iti niṣiddhayante / tadīyaṃ vākyaṃ vipralambhamūlatvena nirākriyata iti yāvat / tadā te tvadabhyupagatā lokāyatācāryoktiḥ kiṃ tathaiva na niṣidhyate / sāpi vipralambhamūleti kalpayitvānādaraṇīyā syāt / aviśeṣāditi yāvat / etenaitadapi nirastam / viprakaṣarvaśādasmābhiranupalabhyamānā api yoginastanmāhātmyaṃ tadīyaṃ svapratyakṣaviṣayaṃ vākyaṃ cāsmābhiḥ kuto 'vagantavyam / itihāsapurāṇebhya iti cenna / teṣāmapramāṇatvāditi / doṣadarśanena hi teṣāmaprāmāṇyaṃ kalpyam / naca tatra pramāṇamasti / vākyatvenaiva prāmāṇyapratiṣedhe lokāyatācāryokterapi tatpratiṣedhaprasaṅgāditi / *10,193* na lokāyatācāryoktirvipralambhaśaṅkayā nirākriyate / pratyakṣasaṃvādena prāmāṇyaniścayāditi cetsamaṃ prakṛte 'pītyāha yadukteti // yaduktavākyaprāmāṇyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैर्योगिभिरुक्तानां वाक्यानां प्रामाण्यं प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षसंवादेनोपलभ्यन्ते ते ऽपीति पूर्वेणान्वयः । कथमित्यत आह वरादयो ऽपीति ॥ वरादयो ऽपि तद्दत्ताः सदा सत्या भवन्ति हि तैर्योगिभिर्दत्ता वराः शापाश्च सदाव्यभिचारेण सत्या भवन्ति । हि यस्मात्तस्मादिति पूर्वेणैव सम्बन्धः । ते प्रसन्नाः सन्तस्तवेदं भद्रं भविष्यतीति वा कुपिताः सन्तस्तवेदमभद्रं भविष्यतीति वा यदाहुस्तत्तथैव भवत्प्रत्यक्षेणोपलभ्यत इति । स्यादेतत् । प्रत्यक्षयोग्यार्थे भवतु तत्संवादेन तदीयं वाक्यं प्रमाणम् । अतीन्द्रिये तु मोक्षादौ कथमिति । एवं तर्हि लोकायताचार्यवचनमपि प्रत्यक्षयोग्यार्थे तत्संवादेन प्रमाणमस्तु । अतीन्द्रिये तु मोक्षाभावादौ कथमिति समानम् । अथ मन्यसे प्रत्यक्षयोग्यार्थे तावत्तदीयं वचनं प्रत्यक्षसंवाद्येवोपलब्धम् । तेनातीन्द्रियार्थविषये ऽपि तत्र विश्वसिमः । लोके तथोपलम्भादिति । तदिदं प्रकृते ऽपि समानम् । तदिदमुक्तमनुक्तसमुच्चयार्थेनापिपदेन । *१०,१९४* एवं सत्प्रतिपक्षतानिरासाय योगिनां मोक्षप्रत्यक्षवादस्य प्रामाण्यम्, अप्रामाण्यं च लोकायताचार्यस्य मोक्षाभावप्रत्यक्षोक्तेरुपपादितम् । हेत्वन्तरेणापि तदप्रामाण्यमुपपादयति अप्रामाण्यमिति ॥ अप्रामाण्यं तदुक्तेश्च वृथावाचावसीयते
yairyogibhiruktānāṃ vākyānāṃ prāmāṇyaṃ pratyakṣeṇa pratyakṣasaṃvādenopalabhyante te 'pīti pūrveṇānvayaḥ / kathamityata āha varādayo 'pīti // varādayo 'pi taddattāḥ sadā satyā bhavanti hi tairyogibhirdattā varāḥ śāpāśca sadāvyabhicāreṇa satyā bhavanti / hi yasmāttasmāditi pūrveṇaiva sambandhaḥ / te prasannāḥ santastavedaṃ bhadraṃ bhaviṣyatīti vā kupitāḥ santastavedamabhadraṃ bhaviṣyatīti vā yadāhustattathaiva bhavatpratyakṣeṇopalabhyata iti / syādetat / pratyakṣayogyārthe bhavatu tatsaṃvādena tadīyaṃ vākyaṃ pramāṇam / atīndriye tu mokṣādau kathamiti / evaṃ tarhi lokāyatācāryavacanamapi pratyakṣayogyārthe tatsaṃvādena pramāṇamastu / atīndriye tu mokṣābhāvādau kathamiti samānam / atha manyase pratyakṣayogyārthe tāvattadīyaṃ vacanaṃ pratyakṣasaṃvādyevopalabdham / tenātīndriyārthaviṣaye 'pi tatra viśvasimaḥ / loke tathopalambhāditi / tadidaṃ prakṛte 'pi samānam / tadidamuktamanuktasamuccayārthenāpipadena / *10,194* evaṃ satpratipakṣatānirāsāya yogināṃ mokṣapratyakṣavādasya prāmāṇyam, aprāmāṇyaṃ ca lokāyatācāryasya mokṣābhāvapratyakṣokterupapāditam / hetvantareṇāpi tadaprāmāṇyamupapādayati aprāmāṇyamiti // aprāmāṇyaṃ tadukteśca vṛthāvācāvasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.