यस्य प्रसादादित्याद्याः श्रुतयः । अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुरित्याद्याश्च स्मृतयः । एवशब्दस्य न प्राकृतपुरुषवाक्यानीत्यर्थः । यदा यस्मात् । नियमात्मसाधश्रान्तरव्यवच्छेदेन । नापरेण । स एवैक इति वचनात् । तं प्रसादम् । भवेन्मुक्तिः । बलवद्बाधकसद्भावात् लाङ्गलेन वयं जीवाम इतिवत् पारम्परत्वमेव तेषां वाक्यानां युक्तमिति भावः । *१०,२७४* वैशेषिकाद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति कणादेति ॥ कणादयोगाक्षपादा अपि ॥। योगशब्देन योगानुशासनस्य प्रणेता पतञ्जलिरुपलक्ष्यते । अनुपपन्नभाषिण इति शेषः । न केवलं साङ्खयाद्या इत्यपेरर्थः । नन्वेते त्रयो ऽपीश्वरप्रसादसाध्यां मुक्तिं ब्रुवते । तथा हि वैशेषिकेण यद्यपि द्रव्यादिपदार्थानां साधर्म्यवैधम्यर्तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसहेतुरित्युक्तम् । तथापि न साक्षात् । किन्तु धर्मद्वारैव । अन्यथा यतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म इति सूत्रविरोधात् । नच धर्मो ऽपि साक्षान्मोक्षहेतुः । अपि त्वीश्वरप्रसादसहकृत एव । यथोक्तम् । तच्चेश्वरचोदनाभिव्यक्ताद्धर्मादेवेति । स्पष्टं च"तुष्येर्मोचयतो बद्धानतुष्येर्बध्नतः पुनः । कारागारमिदं विश्वं यस्य वन्दे तमीश्वरम्ऽ; इति । *१०,२८०* अक्षपादो यद्यपि प्रमाणादिषोडशपदार्थतत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगम इत्याह तथापि प्रमाणादिपञ्चदशपदार्थतत्त्वज्ञानस्यात्मादिद्वादशविधप्रमेयतत्त्वज्ञानहेतुत्वमेव । आत्मशरीरेन्द्रियाथर्बुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुखापवर्गास्तु प्रमेयमिति तुशब्दकरणात् । आत्मादिज्ञानमपि न साक्षान्मोक्षसाधनम् । किन्नाम परमेश्वरप्रसादोपेतमेव । "स्वर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिभसावत्र परमात्मा निरूप्यतेऽ; इति सम्प्रदायविद्वचनात् । अथ कथमनुपपन्नभाषिण इत्यत आह ईशस्येति ॥ ॥। ईशस्य प्रसादतः । मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुर् ॥। ॥। भोगादेव च कर्मणाम् । क्षयं प्राहुः ॥। वैशेषिकादयस्तत्त्वविद इव ज्ञानात्पूर्वेषां कर्मणां ज्ञानादेव विनाशं न मन्यन्ते । किन्तु समाधिमहिम्नापरिमितदेहव्यूहनिर्माणेनानन्तान्यपि विषमविपाकसमयान्यपि कर्माणि पिण्डीकृत्य तत्फलसुखदुःखभोगेनैव ज्ञानिनो विनाशयन्तीति प्राहुरतो ऽप्यनुपपन्नभाषिण इत्यर्थः । नन्वेतदसङ्गतम् । मोक्षसाधनविचारस्य प्रस्तुतत्वादिति । मैवम् । अविद्याकामकर्मादिलक्षणो हि बन्धः । अतस्तन्निवृत्तिर्मोक्ष इति कथं कमर्क्षयो न मोक्षः । वक्ष्यति च । कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिरित्यादि । अतो मोक्षसाधनविषयैवेयं चिन्तेति । तथाब्रुवाणा अपि कथमनुपपन्नभाषिण इत्यतो ऽस्यार्थस्याप्रामाणिकत्वादित्याह कुतश्चेति ॥ *१०,२८७* ॥। कुतश्चैतत् प्रसन्ने जगदीश्वरे
yasya prasādādityādyāḥ śrutayaḥ / ajñānāṃ jñānado viṣṇurityādyāśca smṛtayaḥ / evaśabdasya na prākṛtapuruṣavākyānītyarthaḥ / yadā yasmāt / niyamātmasādhaśrāntaravyavacchedena / nāpareṇa / sa evaika iti vacanāt / taṃ prasādam / bhavenmuktiḥ / balavadbādhakasadbhāvāt lāṅgalena vayaṃ jīvāma itivat pāramparatvameva teṣāṃ vākyānāṃ yuktamiti bhāvaḥ / *10,274* vaiśeṣikādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti kaṇādeti // kaṇādayogākṣapādā api ... yogaśabdena yogānuśāsanasya praṇetā patañjalirupalakṣyate / anupapannabhāṣiṇa iti śeṣaḥ / na kevalaṃ sāṅkhayādyā ityaperarthaḥ / nanvete trayo 'pīśvaraprasādasādhyāṃ muktiṃ bruvate / tathā hi vaiśeṣikeṇa yadyapi dravyādipadārthānāṃ sādharmyavaidhamyartattvajñānaṃ niḥśreyasaheturityuktam / tathāpi na sākṣāt / kintu dharmadvāraiva / anyathā yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ sa dharma iti sūtravirodhāt / naca dharmo 'pi sākṣānmokṣahetuḥ / api tvīśvaraprasādasahakṛta eva / yathoktam / tacceśvaracodanābhivyaktāddharmādeveti / spaṣṭaṃ ca"tuṣyermocayato baddhānatuṣyerbadhnataḥ punaḥ / kārāgāramidaṃ viśvaṃ yasya vande tamīśvaram'; iti / *10,280* akṣapādo yadyapi pramāṇādiṣoḍaśapadārthatattvajñānānniḥśreyasādhigama ityāha tathāpi pramāṇādipañcadaśapadārthatattvajñānasyātmādidvādaśavidhaprameyatattvajñānahetutvameva / ātmaśarīrendriyātharbuddhimanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladukhāpavargāstu prameyamiti tuśabdakaraṇāt / ātmādijñānamapi na sākṣānmokṣasādhanam / kinnāma parameśvaraprasādopetameva / "svargāpavargayormārgamāmananti manīṣiṇaḥ / yadupāstibhasāvatra paramātmā nirūpyate'; iti sampradāyavidvacanāt / atha kathamanupapannabhāṣiṇa ityata āha īśasyeti // ... īśasya prasādataḥ / muktiṃ bruvāṇā apyāhur ... ... bhogādeva ca karmaṇām / kṣayaṃ prāhuḥ ... vaiśeṣikādayastattvavida iva jñānātpūrveṣāṃ karmaṇāṃ jñānādeva vināśaṃ na manyante / kintu samādhimahimnāparimitadehavyūhanirmāṇenānantānyapi viṣamavipākasamayānyapi karmāṇi piṇḍīkṛtya tatphalasukhaduḥkhabhogenaiva jñānino vināśayantīti prāhurato 'pyanupapannabhāṣiṇa ityarthaḥ / nanvetadasaṅgatam / mokṣasādhanavicārasya prastutatvāditi / maivam / avidyākāmakarmādilakṣaṇo hi bandhaḥ / atastannivṛttirmokṣa iti kathaṃ kamarkṣayo na mokṣaḥ / vakṣyati ca / karmakṣayastathotkrāntirityādi / ato mokṣasādhanaviṣayaiveyaṃ cinteti / tathābruvāṇā api kathamanupapannabhāṣiṇa ityato 'syārthasyāprāmāṇikatvādityāha kutaśceti // *10,287* ... kutaścaitat prasanne jagadīśvare
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.