"आत्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजाधिप । प्राप्य योगबलं कुर्यात्तैश्च सर्वां महीं चरेत् । भुञ्जीत विषयन्कैश्चित्कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । संहरेच्च पुनस्तानि सूर्यस्तेजोगणानिवऽ; इत्यादिकं ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मविषयम् । विशेषवचनबलेन प्रारब्धकर्मविनाशस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव"ज्ञानादेवाशेषकमर्क्षये तदैव मुक्तिः स्यात् । नचैवम् । जीवन्मुक्तानामुपालब्धेःऽ; इत्यनवकाशं चोद्यम् । *१०,२९१* विमतं कर्म फलभोगविनाश्यं कर्मत्वात्सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यनुमानं तु कृतप्रायश्चित्तकर्मण्यनैकान्तिकम् । प्रायश्चित्तं न कर्मक्षयहेतुरित्येतदुत्तरत्र निराकरिष्यामः । अकृतप्रायश्चित्तकर्मत्वं हेतुरिति चेत्किमिदं प्रायश्चित्तं नाम । पापनिवृत्त्यर्थत्वेन विहितो व्रतविशेष इति चेत् । तर्हि महानुभावानामनुग्रहादिना विनष्टे कर्मणि व्यभिचारः । पापनिवृत्तिहेतुमात्रं प्रायश्चित्तं विवक्षितमिति चेन्न । तथापि महदवज्ञादिना विनष्टे पुण्ये व्यभिचारः । क्षयहेत्वन्तररहितकर्मत्वं हेतुरिति चेत् । तत्किं विधिरेव हेतुत्वं गमयति । तथा सति समाधेरपि कायव्यूहनिर्माणादौ हेतुत्वं न स्यात् । आर्थवादिकं फलमविरुद्धं स्वीक्रियत इति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । न ह्यत्र कश्चिद्विरोधो ऽस्तीत्युक्तम् । अलौकिकत्वं तूभयत्रापि समानम् । *१०,२९३* किञ्चास्मिन्मते न कदापि कर्मक्षयः । भोगकाले ऽपि पुनः करणात् । न करोतीति चासम्भावितम् । "नहि कश्चित्क्षणमपिऽ; इत्युक्तत्वात् । क्रियमाणापि प्रवृत्तिर्नादृष्टजननीति चेन्न । श्रुतिस्मृतिविरोधात् । ज्ञानिनां ज्ञानसामर्थ्यात्तथेत्यन्यविषयं श्रुत्यादिकम् । "तद्यथा पुष्करपलाशेऽ,"ब्रह्माण्याधाय कर्माणिऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिबलादित्थं कल्प्यत इति चेत् । प्राक्तनकर्मस्वप्ययं प्रकारः कुतो नाभ्युपगम्यते । रागद्वेषयोरभावान्न प्रवृत्तिरदृष्टकारणम् । यथोक्तम् । "न प्रवृत्तिः प्रतिबन्धाय हीनक्लेशस्यऽ; इति । मैवम् । प्रामादिकब्रह्महननादीनामधर्महेतुत्वाभावप्रसङ्ग इत्यलम् । *१०,२९४* पाशुपताद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति नचेति ॥ न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात् पाशुपतशब्देन चतुर्विधा अपि गृह्यन्ते । आदिपदेन स्कान्दसौरादयः । द्वितीयेनादिपदेन स्कान्दादयः । अनुग्रहान्मोक्षो भवतीति शेषः । ननु च पाशुपताद्युक्तेति तावन्नानुग्रहस्य विशेषणम् । असामर्थ्येन समासानुपपत्तेः । तथा सति पाशुपताद्युक्तादिति स्यात् । अत एव न मोक्षस्य विशेषणम् । तथा सति पाशुपताद्युक्त इति भवेत् । शिवादिविशेषणत्वे तु वैयर्थ्यमिति । उच्यते । अस्तु तावदनुग्रहविशेषणम् । तत्र शिवादीनामनुग्रह इति समास एव । षष्ठया आक्रोश इति षष्ठया अलुक् । "ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेतिऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधपरिहारश्च तत्प्रयोजनम् । यः संसारधर्मैरीषदप्यस्पृष्टः परमशिवस्तत्प्रसादान्मुक्तिरिष्यत एव । यस्त्वज्ञानाद्युपेतस्तथा प्रमितस्तदनुग्रहान्मोक्षो नेत्युच्यत इति । "मोक्षो ज्ञानं च क्रमशो मुक्तिगो भेद एव च । उत्तरेषां प्रसादेन नीचानां नान्यथा भवेत्ऽ; इत्यादिवाक्यविरोधपरिहाराय पाशुपताद्युक्तेत्यनुग्रहो विशेषितः । अङ्गीक्रियत एव शिवाद्यनुग्रहो भगवत्प्रसादसाधनभूतो मोक्षहेतुः । नतु पाशुपताद्युक्तः स्वतन्त्रसाधनभूत इति । यद्वा पाशुपताद्युक्तेत्यपि भिन्नं पदम् । सुपां सुलुगिति पञ्चम्या लुक् । यद्वा प्रथमाया लुक् । मोक्षस्य चेदं विशेषणम् । तत्र वादिनिर्देशप्रयोजनं वक्तमेव । यद्वास्तु यथाश्रुतं शिवादीनामेव । ये शिवादयः पाशुपतादिभिः स्वातन्त्र्येणोपास्या उक्तास्तेषां (य)तथोपासितानामनुग्रह एव नास्ति प्रत्युत कोष एव । अतो ऽनुग्रहान्मोक्षो दूरनिरस्त इति भावः । *१०,२९८* कुतः शिवादीनामनुग्रहान्मोक्षो नेत्यत आह नान्य इति ॥ नान्यः पन्था इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ
"ātmano vai śarīrāṇi bahūni manujādhipa / prāpya yogabalaṃ kuryāttaiśca sarvāṃ mahīṃ caret / bhuñjīta viṣayankaiścitkaiścidugraṃ tapaścaret / saṃharecca punastāni sūryastejogaṇāniva'; ityādikaṃ jñānināṃ prārabdhakarmaviṣayam / viśeṣavacanabalena prārabdhakarmavināśasya vakṣyamāṇatvāt / ata eva"jñānādevāśeṣakamarkṣaye tadaiva muktiḥ syāt / nacaivam / jīvanmuktānāmupālabdheḥ'; ityanavakāśaṃ codyam / *10,291* vimataṃ karma phalabhogavināśyaṃ karmatvātsampratipannakarmavadityanumānaṃ tu kṛtaprāyaścittakarmaṇyanaikāntikam / prāyaścittaṃ na karmakṣayaheturityetaduttaratra nirākariṣyāmaḥ / akṛtaprāyaścittakarmatvaṃ heturiti cetkimidaṃ prāyaścittaṃ nāma / pāpanivṛttyarthatvena vihito vrataviśeṣa iti cet / tarhi mahānubhāvānāmanugrahādinā vinaṣṭe karmaṇi vyabhicāraḥ / pāpanivṛttihetumātraṃ prāyaścittaṃ vivakṣitamiti cenna / tathāpi mahadavajñādinā vinaṣṭe puṇye vyabhicāraḥ / kṣayahetvantararahitakarmatvaṃ heturiti cet / tatkiṃ vidhireva hetutvaṃ gamayati / tathā sati samādherapi kāyavyūhanirmāṇādau hetutvaṃ na syāt / ārthavādikaṃ phalamaviruddhaṃ svīkriyata iti cet / samaṃ prakṛte 'pi / na hyatra kaścidvirodho 'stītyuktam / alaukikatvaṃ tūbhayatrāpi samānam / *10,293* kiñcāsminmate na kadāpi karmakṣayaḥ / bhogakāle 'pi punaḥ karaṇāt / na karotīti cāsambhāvitam / "nahi kaścitkṣaṇamapi'; ityuktatvāt / kriyamāṇāpi pravṛttirnādṛṣṭajananīti cenna / śrutismṛtivirodhāt / jñānināṃ jñānasāmarthyāttathetyanyaviṣayaṃ śrutyādikam / "tadyathā puṣkarapalāśe',"brahmāṇyādhāya karmāṇi'; ityādiśrutismṛtibalāditthaṃ kalpyata iti cet / prāktanakarmasvapyayaṃ prakāraḥ kuto nābhyupagamyate / rāgadveṣayorabhāvānna pravṛttiradṛṣṭakāraṇam / yathoktam / "na pravṛttiḥ pratibandhāya hīnakleśasya'; iti / maivam / prāmādikabrahmahananādīnāmadharmahetutvābhāvaprasaṅga ityalam / *10,294* pāśupatādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti naceti // na ca pāśupatādyuktaśivādīnāmanugrahāt pāśupataśabdena caturvidhā api gṛhyante / ādipadena skāndasaurādayaḥ / dvitīyenādipadena skāndādayaḥ / anugrahānmokṣo bhavatīti śeṣaḥ / nanu ca pāśupatādyukteti tāvannānugrahasya viśeṣaṇam / asāmarthyena samāsānupapatteḥ / tathā sati pāśupatādyuktāditi syāt / ata eva na mokṣasya viśeṣaṇam / tathā sati pāśupatādyukta iti bhavet / śivādiviśeṣaṇatve tu vaiyarthyamiti / ucyate / astu tāvadanugrahaviśeṣaṇam / tatra śivādīnāmanugraha iti samāsa eva / ṣaṣṭhayā ākrośa iti ṣaṣṭhayā aluk / "jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti'; ityādiśrutivirodhaparihāraśca tatprayojanam / yaḥ saṃsāradharmairīṣadapyaspṛṣṭaḥ paramaśivastatprasādānmuktiriṣyata eva / yastvajñānādyupetastathā pramitastadanugrahānmokṣo netyucyata iti / "mokṣo jñānaṃ ca kramaśo muktigo bheda eva ca / uttareṣāṃ prasādena nīcānāṃ nānyathā bhavet'; ityādivākyavirodhaparihārāya pāśupatādyuktetyanugraho viśeṣitaḥ / aṅgīkriyata eva śivādyanugraho bhagavatprasādasādhanabhūto mokṣahetuḥ / natu pāśupatādyuktaḥ svatantrasādhanabhūta iti / yadvā pāśupatādyuktetyapi bhinnaṃ padam / supāṃ sulugiti pañcamyā luk / yadvā prathamāyā luk / mokṣasya cedaṃ viśeṣaṇam / tatra vādinirdeśaprayojanaṃ vaktameva / yadvāstu yathāśrutaṃ śivādīnāmeva / ye śivādayaḥ pāśupatādibhiḥ svātantryeṇopāsyā uktāsteṣāṃ (ya)tathopāsitānāmanugraha eva nāsti pratyuta koṣa eva / ato 'nugrahānmokṣo dūranirasta iti bhāvaḥ / *10,298* kutaḥ śivādīnāmanugrahānmokṣo netyata āha nānya iti // nānyaḥ panthā iti hyuktaṃ puruṣajñānataḥ śrutau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.