क्वचिद्विरिञ्चोत्कर्षहेतौ तद्धेतौ वादृष्टे विशेषो ऽतिशयो यद्याकस्मिको ऽदृष्टनिरपेक्ष एवेष्यते, यदि किमपि विशिष्यमदृष्टं तथाविधादृष्टनिरपेक्षमेवोत्पद्यते इत्यङ्गीक्रियत इति यावत् । तर्हि सर्वत्र फलादावप्याकस्मिकत्वमङ्गीकार्यं स्यादविशेषात् । आपाद्यं विवृणोति नेति ॥ सर्वत्रेत्यनुवर्तते । यद्येवं न विव्रीयेत तर्हि परेणादृष्टस्य निष्कारणताया अनङ्गीकृतत्वादसङ्गतो ऽयं प्रसङ्गः स्यात् । एवमेवापदाकमपि व्याख्येयमिति भावः । *११,१७८फ़्।* अस्तु विरिञ्चोत्कर्षस्याप्यदृष्टानपेक्षतेति चेन्न । प्राग्भवीयस्य दृष्टकारणकलापस्य नष्टत्वेन निष्कारणतापातात् । किञ्च विशिष्यो दृष्टकारणकलापो ऽपि तस्य कुत इति वाच्यम् । निर्निमित्तश्चेदतिप्रसङ्गः । स्वभावनिमित्तश्चेत्सिद्धं नः समीहितम् । एतेन दृष्टव्यापारपरितुष्यादीश्वराद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षसम्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । अनादियोग्यतापरिहारादिति । *११,१८१* अस्तु तर्हि द्वितीयः पक्ष इति तत्राह अदृष्टाच्चेदिति ॥ अदृष्टाश्चेद् विशेषो ऽयमनादित्वं कुतो न तत् चो ऽवधारणे । अन्यभेदवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः । अन्येषां घटादीनां यथानेकत्वातिरिक्तो ऽन्योन्याभावलक्षणो भेदो दृश्यते न तथेति । विष्णौ भेदो न दृश्यत इत्येवोक्ते ऽनेकत्वस्याप्यदर्शनं प्रतीयेत तदर्थमिदं वचनम् । यद्वा यथा विष्णावन्यप्रतियोगिको भेदो दृश्यते न तथा स्वप्रतियोगिक इति योजना । अन्यथा घटादिप्रतियोगिको ऽपि भेदो न दृश्यत इत्यपि प्रतीयेत । अथवान्यप्रतियागिकभेदवति विष्णावित्यैकपद्येन व्याख्येयम् । प्रयोजनं तूक्तमेव । विष्णौ रामकृष्णादिरूपे । अधुनातनैर्भेदो न दृश्यत इति परस्यापि सम्मतम् । अतस्तद्दर्शिनामपीत्युक्तम् । तृतीयार्थे षष्ठी । अवतारदर्शिभिरपीत्यर्थः । तद्दर्शिनां प्रत्यक्षेणापीति वा । स्वभावत एव जीवास्त्रिविधाः । देवदानवमानवभेदात् । तत्र दैवं प्रत्यक्षं तावदवताराणां परस्परं न भेदं गोचरयतीति भावः । *११,१८६* न केवलमेतावत्किं तर्हीत्यत आह प्रत्यभिज्ञैवेति ॥ ॥। प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते
kvacidviriñcotkarṣahetau taddhetau vādṛṣṭe viśeṣo 'tiśayo yadyākasmiko 'dṛṣṭanirapekṣa eveṣyate, yadi kimapi viśiṣyamadṛṣṭaṃ tathāvidhādṛṣṭanirapekṣamevotpadyate ityaṅgīkriyata iti yāvat / tarhi sarvatra phalādāvapyākasmikatvamaṅgīkāryaṃ syādaviśeṣāt / āpādyaṃ vivṛṇoti neti // sarvatretyanuvartate / yadyevaṃ na vivrīyeta tarhi pareṇādṛṣṭasya niṣkāraṇatāyā anaṅgīkṛtatvādasaṅgato 'yaṃ prasaṅgaḥ syāt / evamevāpadākamapi vyākhyeyamiti bhāvaḥ / *11,178f.* astu viriñcotkarṣasyāpyadṛṣṭānapekṣateti cenna / prāgbhavīyasya dṛṣṭakāraṇakalāpasya naṣṭatvena niṣkāraṇatāpātāt / kiñca viśiṣyo dṛṣṭakāraṇakalāpo 'pi tasya kuta iti vācyam / nirnimittaścedatiprasaṅgaḥ / svabhāvanimittaścetsiddhaṃ naḥ samīhitam / etena dṛṣṭavyāpāraparituṣyādīśvarādviriñcasya sarvotkarṣasampattirityapi nirastam / anādiyogyatāparihārāditi / *11,181* astu tarhi dvitīyaḥ pakṣa iti tatrāha adṛṣṭāccediti // adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat co 'vadhāraṇe / anyabhedavaditi vyatirekadṛṣṭāntaḥ / anyeṣāṃ ghaṭādīnāṃ yathānekatvātirikto 'nyonyābhāvalakṣaṇo bhedo dṛśyate na tatheti / viṣṇau bhedo na dṛśyata ityevokte 'nekatvasyāpyadarśanaṃ pratīyeta tadarthamidaṃ vacanam / yadvā yathā viṣṇāvanyapratiyogiko bhedo dṛśyate na tathā svapratiyogika iti yojanā / anyathā ghaṭādipratiyogiko 'pi bhedo na dṛśyata ityapi pratīyeta / athavānyapratiyāgikabhedavati viṣṇāvityaikapadyena vyākhyeyam / prayojanaṃ tūktameva / viṣṇau rāmakṛṣṇādirūpe / adhunātanairbhedo na dṛśyata iti parasyāpi sammatam / atastaddarśināmapītyuktam / tṛtīyārthe ṣaṣṭhī / avatāradarśibhirapītyarthaḥ / taddarśināṃ pratyakṣeṇāpīti vā / svabhāvata eva jīvāstrividhāḥ / devadānavamānavabhedāt / tatra daivaṃ pratyakṣaṃ tāvadavatārāṇāṃ parasparaṃ na bhedaṃ gocarayatīti bhāvaḥ / *11,186* na kevalametāvatkiṃ tarhītyata āha pratyabhijñaiveti // ... pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.