यत्परीक्षितं परीक्षया प्रमाणत्वेनावधृतं तदेव प्रमाणम् । अपरीक्षितं त्वापाततः सन्दिग्धम् । निश्चितविरोध्युपनिपाते त्वप्रमाणमेव । अतः परीक्षितेन निर्देषतादर्शनेनापरीक्षितं दोषदर्शनमेव बाध्यते । नतु विपर्ययः । प्रामाण्यनिश्चये परीक्षोपयोगः प्रमाणसिद्ध इति हिशब्दः । तथाच वक्ष्यते । *११,२०५* अत्र केचिदाहुः । स्वत एव ज्ञानानां प्रामाण्यं (गृह्यते) नतु परीक्षाधीनम् । सकलमपि ज्ञानं स्वप्रकाशं यथार्थं च । अतः स्वेनैव स्वयं स्वप्रामाण्यं च सिद्धयति का तत्र परीक्षापेक्षेति । अन्ये तु ब्रुवते । ज्ञानं तत्प्रामाण्यं चानुमानेनैव गृह्यत इति । अपरे तु वदन्ति । ज्ञानं तत्प्रामाण्यं च साक्षिणैव ज्ञायत इति । यदि च स्वतःप्रामाण्यग्रहो न स्यात्तर्हि न स्यादेव । तस्य परीक्षाधीनत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अनुमानविशेषः खलु परीक्षा नाम । तत्प्रामाण्यावधारणं च परीक्षान्तरेणेति कथं नानवस्था स्यादिति । तत्र पामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गं तावत्परिहरति नेति ॥ न परीक्षानवस्था स्यात् ॥। प्रामाण्यग्रहणस्य परीक्षाधीनत्वाङ्गीकारे ऽपीति शेषः । तत्र हेतुमाह साक्षीति ॥ ॥। साक्षिसिद्धे त्वसंशयात् द्विविधं खलु ज्ञानमन्तःकरणपरिणामरूपं साक्षिरूपं चेति । तत्राद्याद्विशेष्युं तुशब्दः । एतदुक्तं भवति । स्यादियमनवस्था यदि सवर्त्र परीक्षापेक्षा स्यात् । न चैवम् । सन्दिग्धे खल्वर्थे परीक्षापेक्ष्यते न त्वसन्दिग्धे । संशयश्च मनोवृत्तिविषये पानीयादौ भवति न पुनः साक्षिसिद्धे सुखादौ । अतस्तावदेव परीक्षा यावत्साक्षिगृहीतेषु सुखादिष्ववतार इति कुतो ऽनवस्थेति । प्रपञ्चितश्चायमर्थो ऽस्माभिः प्रकृत्यधिकरणे । *११,२०७* मनोवृत्तिविषय एव संशयो न साक्षिसिद्ध इत्यत्र किं कारणमित्यत आह मानस इति ॥ मानसे दर्शने दोषाः स्युर्नवै साक्षिदर्शने मनःपरिणतिरूपे दोषाः कारणतया सम्भाविताः स्युः । वैशब्दस्तुशब्दार्थे । अयमर्थः । द्विविधो हि संशयो भवति । एकस्तावदादित एव । यथा स्थाणुर्वाऽयं पुरुषो वेति । अपरस्तु निश्चयपृष्ठभावी । यथा स्थाणुतया(वदयं) प्रतीयते स्थाणुर्भवति न वेति । तत्राद्यो विशेषादर्शनादिदोषमूलः । द्वितीयो ऽपि प्रथमज्ञानस्य दोषजन्यत्वशङ्कामूलः । दोषाश्च मानस एव दर्शने सम्भवन्ति । अतस्तत्संशयात्मकं वा जायते निश्चयतया जातस्य विषये वा आहायर्ः संशयो भवति । नतु साक्षि(सिद्धे)दर्शने दोषसम्भवः । अतो न तत्संशयात्मकं नापि (साक्षिसिद्धे)तत्सिद्धे ऽर्थे संशय इति । *११,२०८* मानसे दर्शने दोषाः सम्भवन्तीति स्फुटम् । साक्षिदर्शने न सम्भवन्तीत्येतत्कुत इत्यत आह सुदृढ इति ॥ सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत् साक्षिदर्शनम्
yatparīkṣitaṃ parīkṣayā pramāṇatvenāvadhṛtaṃ tadeva pramāṇam / aparīkṣitaṃ tvāpātataḥ sandigdham / niścitavirodhyupanipāte tvapramāṇameva / ataḥ parīkṣitena nirdeṣatādarśanenāparīkṣitaṃ doṣadarśanameva bādhyate / natu viparyayaḥ / prāmāṇyaniścaye parīkṣopayogaḥ pramāṇasiddha iti hiśabdaḥ / tathāca vakṣyate / *11,205* atra kecidāhuḥ / svata eva jñānānāṃ prāmāṇyaṃ (gṛhyate) natu parīkṣādhīnam / sakalamapi jñānaṃ svaprakāśaṃ yathārthaṃ ca / ataḥ svenaiva svayaṃ svaprāmāṇyaṃ ca siddhayati kā tatra parīkṣāpekṣeti / anye tu bruvate / jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ cānumānenaiva gṛhyata iti / apare tu vadanti / jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ ca sākṣiṇaiva jñāyata iti / yadi ca svataḥprāmāṇyagraho na syāttarhi na syādeva / tasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgāt / anumānaviśeṣaḥ khalu parīkṣā nāma / tatprāmāṇyāvadhāraṇaṃ ca parīkṣāntareṇeti kathaṃ nānavasthā syāditi / tatra pāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgaṃ tāvatpariharati neti // na parīkṣānavasthā syāt ... prāmāṇyagrahaṇasya parīkṣādhīnatvāṅgīkāre 'pīti śeṣaḥ / tatra hetumāha sākṣīti // ... sākṣisiddhe tvasaṃśayāt dvividhaṃ khalu jñānamantaḥkaraṇapariṇāmarūpaṃ sākṣirūpaṃ ceti / tatrādyādviśeṣyuṃ tuśabdaḥ / etaduktaṃ bhavati / syādiyamanavasthā yadi savartra parīkṣāpekṣā syāt / na caivam / sandigdhe khalvarthe parīkṣāpekṣyate na tvasandigdhe / saṃśayaśca manovṛttiviṣaye pānīyādau bhavati na punaḥ sākṣisiddhe sukhādau / atastāvadeva parīkṣā yāvatsākṣigṛhīteṣu sukhādiṣvavatāra iti kuto 'navastheti / prapañcitaścāyamartho 'smābhiḥ prakṛtyadhikaraṇe / *11,207* manovṛttiviṣaya eva saṃśayo na sākṣisiddha ityatra kiṃ kāraṇamityata āha mānasa iti // mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane manaḥpariṇatirūpe doṣāḥ kāraṇatayā sambhāvitāḥ syuḥ / vaiśabdastuśabdārthe / ayamarthaḥ / dvividho hi saṃśayo bhavati / ekastāvadādita eva / yathā sthāṇurvā'yaṃ puruṣo veti / aparastu niścayapṛṣṭhabhāvī / yathā sthāṇutayā(vadayaṃ) pratīyate sthāṇurbhavati na veti / tatrādyo viśeṣādarśanādidoṣamūlaḥ / dvitīyo 'pi prathamajñānasya doṣajanyatvaśaṅkāmūlaḥ / doṣāśca mānasa eva darśane sambhavanti / atastatsaṃśayātmakaṃ vā jāyate niścayatayā jātasya viṣaye vā āhāyarḥ saṃśayo bhavati / natu sākṣi(siddhe)darśane doṣasambhavaḥ / ato na tatsaṃśayātmakaṃ nāpi (sākṣisiddhe)tatsiddhe 'rthe saṃśaya iti / *11,208* mānase darśane doṣāḥ sambhavantīti sphuṭam / sākṣidarśane na sambhavantītyetatkuta ityata āha sudṛḍha iti // sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.