अस्मदभिप्रेतं व्याख्यानं न चेदङ्गीक्रियते तदा स्वरूपं नाम किं, न किमपि । स्वरूपशब्दो निरर्थकः स्यादित्यर्थः । रूपशब्दसमानार्थः स्वरूपशब्द इत्यतः कथमेतदिति चेदत्र वक्तव्यम् । स्वं च तद्रूपं चेति व्युत्पत्तिमङ्गीकृत्यैवमुच्यते । उताखण्ड एवायं शब्द इत्युपेत्य । आद्ये दोषमाह वैयथ्यर्मिति ॥ यस्मादस्मिन्पक्षे स्वशब्दस्य वैयर्थ्यं तस्मात्स्वरूपं नाम किमित सम्बन्धः । कुतो वैयर्थ्यमित्यत आह रूपेति ॥ स्वरूपशब्दे यो रूपशब्दस्तेनैव रूपशब्दार्थाभिधानस्य पूर्णत्वात् । नहि रूपशब्दो रूपशब्दार्थं नाभिधव इति सम्भवति । अन्यथोत्पलनीलोत्पलशब्दावप्येकार्थौ स्याताम् । द्वितीयं निराकरोति तच्चेति ॥ तत् रूपपदम् । चो यस्मादित्यर्थे । सामान्यतावचः सामान्याकारस्य वाचकम् । चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः । एतदुक्तं भवति । प्रतीतिप्रमाणक एव शब्दार्थनिश्चय इति हि शाब्दाः । तत्र रूपशब्दः सामान्याकारस्याभिधायकः । सर्वेषां ततस्तत्प्रत्ययात् । स्वरूपशब्दश्चासाधारणाकारस्य । तस्मात्तत्प्रतीतेः । तस्मान्न तयोरेकार्थत्वमिति । *११,२६६* यदुक्तं चेतनत्वं ब्रह्मणो न स्यादिति तदिष्यापादनम् । न हि वयं ब्रह्मणश्चेतनत्वमङ्गीकुर्मः । क्रियावेशलक्षणस्य कर्तृत्वस्य निर्विकल्पके ऽभावात् । किन्तु चैतन्यमेव ब्रह्म । तदर्था एव चेतनत्ववादा व्याख्यातव्या इत्यतश्चैतन्यमपि न परेण शक्याङ्गीकारमिति भावेन तद्वयाख्याति चेतनस्येति ॥ चेतनस्य स्वभावो हि चैतन्यमिति गीयते भावः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तस्यात्रानागन्तुकत्वं ज्ञापयितुं स्वशब्दः । इति हि गीयत इत्यनेन गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चेति स्मृतिं सूचयति । चेतनशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं च ज्ञानम् । चिती संज्ञान इति पाठात् । ततश्च ज्ञानं ब्रह्मेत्युक्तं भवति । *११,२६७* ततः किमित्यत आह तस्मादिति ॥ तस्माद् विशेषबाहुल्यं चैतन्यस्य विशेषतः
asmadabhipretaṃ vyākhyānaṃ na cedaṅgīkriyate tadā svarūpaṃ nāma kiṃ, na kimapi / svarūpaśabdo nirarthakaḥ syādityarthaḥ / rūpaśabdasamānārthaḥ svarūpaśabda ityataḥ kathametaditi cedatra vaktavyam / svaṃ ca tadrūpaṃ ceti vyutpattimaṅgīkṛtyaivamucyate / utākhaṇḍa evāyaṃ śabda ityupetya / ādye doṣamāha vaiyathyarmiti // yasmādasminpakṣe svaśabdasya vaiyarthyaṃ tasmātsvarūpaṃ nāma kimita sambandhaḥ / kuto vaiyarthyamityata āha rūpeti // svarūpaśabde yo rūpaśabdastenaiva rūpaśabdārthābhidhānasya pūrṇatvāt / nahi rūpaśabdo rūpaśabdārthaṃ nābhidhava iti sambhavati / anyathotpalanīlotpalaśabdāvapyekārthau syātām / dvitīyaṃ nirākaroti tacceti // tat rūpapadam / co yasmādityarthe / sāmānyatāvacaḥ sāmānyākārasya vācakam / cāturvarṇyāditvātsvārthe ṣyañpratyayaḥ / etaduktaṃ bhavati / pratītipramāṇaka eva śabdārthaniścaya iti hi śābdāḥ / tatra rūpaśabdaḥ sāmānyākārasyābhidhāyakaḥ / sarveṣāṃ tatastatpratyayāt / svarūpaśabdaścāsādhāraṇākārasya / tasmāttatpratīteḥ / tasmānna tayorekārthatvamiti / *11,266* yaduktaṃ cetanatvaṃ brahmaṇo na syāditi tadiṣyāpādanam / na hi vayaṃ brahmaṇaścetanatvamaṅgīkurmaḥ / kriyāveśalakṣaṇasya kartṛtvasya nirvikalpake 'bhāvāt / kintu caitanyameva brahma / tadarthā eva cetanatvavādā vyākhyātavyā ityataścaitanyamapi na pareṇa śakyāṅgīkāramiti bhāvena tadvayākhyāti cetanasyeti // cetanasya svabhāvo hi caitanyamiti gīyate bhāvaḥ śabdapravṛttinimittam / tasyātrānāgantukatvaṃ jñāpayituṃ svaśabdaḥ / iti hi gīyata ityanena guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ceti smṛtiṃ sūcayati / cetanaśabdapravṛttinimittaṃ ca jñānam / citī saṃjñāna iti pāṭhāt / tataśca jñānaṃ brahmetyuktaṃ bhavati / *11,267* tataḥ kimityata āha tasmāditi // tasmād viśeṣabāhulyaṃ caitanyasya viśeṣataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.