हीनमेवेति सम्बन्धः । कर्तृ ताड्यत इति ताडयितृताड्याभ्यां हीनं स्यादित्यर्थः । धात्वर्थो ऽपि ज्ञानं यदि कर्तृरहितं स्यात् । आकाङ्क्षावशात्सकर्मकतया प्रतीयमानमपि च यदि निष्कर्मकं स्यात्तदोक्तो बहुतरो ऽतिप्रसङ्गः, विशेषाभावादिति । ज्ञविषये ऽप्येवं भोज्यभोजनविहीनो भोक्तापि स्यादित्यादिरतिप्रसङ्गो वाच्यः । नहि सकर्मकक्रियायाः कर्ता क्रियादिरहितो युक्त इति । *११,२७०* ज्ञाता ज्ञेयमिति च कारकाभिधानमेतत् । कारकमुत्पादकमिति च पर्यायावेतौ । कार्यमेव चोत्पादकमपेक्षते । अकार्यं च ब्रह्माख्यं ज्ञानमिति न तस्य कर्त्राद्यपेक्षेत्याशयवान् शङ्कते नित्यत्वादिति ॥ नित्यत्वात् तादृशं च स्यादिति चेन् ॥। नित्यत्वमकार्यत्वस्योपलक्षणम् । अनित्यस्य भोजनादेर्भोक्त्राद्यपेक्षायामपीदं नित्यत्वात्तादृशं ज्ञात्रादिरहितं च स्यादित्यनेन व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या व्याप्यविपर्ययः शङ्कितः । नोत्पादकमेव कारकम् । तथा सत्यस्ति गगनमित्यादौ गगनादीनामकारकत्वप्रसङ्गात् । किन्तु धात्वर्थाश्रयः कर्ता, तद्विषयः कर्मेत्यादि । आकाङ्क्षानाकाङ्क्षे एव च तदन्वितत्वानन्वितत्वयोः प्रयोजके । नतु कार्यत्वाकार्यत्वे । अत एव कश्चिद्धात्वर्थः कर्माद्यन्वितः कश्चिन्नेति युज्यत इत्याशयवानाकाङ्क्षामप्रयोजकीकृत्य कार्यत्वाद्येव प्रयोजकीकुर्वाणस्यातिप्रसङ्गमाह नित्येति ॥ ॥। नित्यवागपि । वाच्यवक्तृविहीना स्यान् ॥। अकार्यस्य कारकानन्वितत्वे ऽकार्या वेदवाक् वाच्यवक्तृविहीना स्यात् । कार्यस्य च कारकान्वितत्वे कर्माद्यन्विततानियमो ऽपि स्यादित्यपेरर्थः । विपर्यये पर्यवसानमाह नहीति ॥ ॥। नहि सा चैव तादृशी
hīnameveti sambandhaḥ / kartṛ tāḍyata iti tāḍayitṛtāḍyābhyāṃ hīnaṃ syādityarthaḥ / dhātvartho 'pi jñānaṃ yadi kartṛrahitaṃ syāt / ākāṅkṣāvaśātsakarmakatayā pratīyamānamapi ca yadi niṣkarmakaṃ syāttadokto bahutaro 'tiprasaṅgaḥ, viśeṣābhāvāditi / jñaviṣaye 'pyevaṃ bhojyabhojanavihīno bhoktāpi syādityādiratiprasaṅgo vācyaḥ / nahi sakarmakakriyāyāḥ kartā kriyādirahito yukta iti / *11,270* jñātā jñeyamiti ca kārakābhidhānametat / kārakamutpādakamiti ca paryāyāvetau / kāryameva cotpādakamapekṣate / akāryaṃ ca brahmākhyaṃ jñānamiti na tasya kartrādyapekṣetyāśayavān śaṅkate nityatvāditi // nityatvāt tādṛśaṃ ca syāditi cen ... nityatvamakāryatvasyopalakṣaṇam / anityasya bhojanāderbhoktrādyapekṣāyāmapīdaṃ nityatvāttādṛśaṃ jñātrādirahitaṃ ca syādityanena vyāpakaviruddhopalabdhyā vyāpyaviparyayaḥ śaṅkitaḥ / notpādakameva kārakam / tathā satyasti gaganamityādau gaganādīnāmakārakatvaprasaṅgāt / kintu dhātvarthāśrayaḥ kartā, tadviṣayaḥ karmetyādi / ākāṅkṣānākāṅkṣe eva ca tadanvitatvānanvitatvayoḥ prayojake / natu kāryatvākāryatve / ata eva kaściddhātvarthaḥ karmādyanvitaḥ kaścinneti yujyata ityāśayavānākāṅkṣāmaprayojakīkṛtya kāryatvādyeva prayojakīkurvāṇasyātiprasaṅgamāha nityeti // ... nityavāgapi / vācyavaktṛvihīnā syān ... akāryasya kārakānanvitatve 'kāryā vedavāk vācyavaktṛvihīnā syāt / kāryasya ca kārakānvitatve karmādyanvitatāniyamo 'pi syādityaperarthaḥ / viparyaye paryavasānamāha nahīti // ... nahi sā caiva tādṛśī
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.