बलिष्ठश्च स्वभावेन मुक्तो भवति केवलम् निर्देषो हि साधुरित्युच्यते । नच विष्णोरितरो निर्देषो ऽस्ति । अतः साधुना विष्णुनेत्युक्तम् । तृतीयान्ते साधुशब्द उपपदे यु मिश्रण इत्यसमात्"अन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्तेऽ; इति क्वनिप्प्रत्यये कृते साधुयुवेति भवति । यद्वा युजिर् । योग इत्यस्येदं रूपम् । दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरन्तलोपः । तथाच भगवत्सामीप्यलक्षणमोक्षवानित्युक्तं भवति । युवशब्दादप्यतिशयेन साधुयुवशब्दो मुक्तस्य ज्ञापक इति क्रममतिलङ्घयादौ व्याख्यातः । यद्यपि युवशब्दो यौवननिमित्तस्तथापि मुख्यामुख्ययोर्मुख्ये सम्प्रत्यय इति नित्ययौवनमङ्गीकार्यम् । तच्चैतस्य मनुष्यस्य मुक्तस्यैव युज्यते न संसारिण इति हेतोर्युवा च स मुक्त एव । अध्यायकशब्दो यद्यप्याङधिपूर्वादिङध्ययन इत्यस्मात् ण्वुलि प्रत्यये सति निष्पन्नः सम्यगध्ययनस्य कर्तारमाह । तथाप्यत्र पुरुषार्थप्रसङ्गादध्ययनस्यापुरुषार्थत्वादध्ययनफलप्राप्तेर्लक्षको वर्णनीयः । अध्ययनस्य फलं च तेन मुक्तेनैवाप्तम् । मुक्तेरेव तत्फलत्वात् । तेन कारणेन मुक्त एवाध्यापक ईरितः । आ सम्यक् समन्ताच्च शमस्येत्याशः । अतिशयेनाश आशिष्ठः । सम्यक्त्वादि च ह्रासाभावादिकमेव । ततो निर्ह्रासस्य योग्यतानुसारेण पूर्णस्यानन्दस्य सम्प्राप्त्या कारणेन मुक्त एवाशिष्ठ इति च गीयते । अविकारो हि दृढो नाम । अतिशयेन दृढो दृढिष्ठः । छान्दसत्वात्"र ऋतो हलादेर्लघोःऽ; इत्येतन्न भवति । मुक्त एव स्थितस्यानन्यथाप्राप्तेः अतिशयेन निर्विकारत्वात् दृढिष्ठ इति चोदितः । बलमस्यास्तीति बली । अतिशयेन बली बलिष्ठः । अतिशयश्च स्वाभाविकत्वम् । स्वभावेन बलिष्ठश्च केवलं मुक्तो भवति । नामुक्तः । अतो बलिष्ठ इति स एवोच्यत इति । *११,६५* ननु मुक्तस्य"तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात्ऽ; इति वित्तपरिपूर्णपृथिवीपतित्वमुच्यमानं कथं युज्यत इत्यत आह तस्येति ॥ तस्येयं पृथिवीत्यादि पूर्वभावव्यपेक्षया
baliṣṭhaśca svabhāvena mukto bhavati kevalam nirdeṣo hi sādhurityucyate / naca viṣṇoritaro nirdeṣo 'sti / ataḥ sādhunā viṣṇunetyuktam / tṛtīyānte sādhuśabda upapade yu miśraṇa ityasamāt"anyebhyo 'pi dṛśyante'; iti kvanippratyaye kṛte sādhuyuveti bhavati / yadvā yujir / yoga ityasyedaṃ rūpam / dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātorantalopaḥ / tathāca bhagavatsāmīpyalakṣaṇamokṣavānityuktaṃ bhavati / yuvaśabdādapyatiśayena sādhuyuvaśabdo muktasya jñāpaka iti kramamatilaṅghayādau vyākhyātaḥ / yadyapi yuvaśabdo yauvananimittastathāpi mukhyāmukhyayormukhye sampratyaya iti nityayauvanamaṅgīkāryam / taccaitasya manuṣyasya muktasyaiva yujyate na saṃsāriṇa iti hetoryuvā ca sa mukta eva / adhyāyakaśabdo yadyapyāṅadhipūrvādiṅadhyayana ityasmāt ṇvuli pratyaye sati niṣpannaḥ samyagadhyayanasya kartāramāha / tathāpyatra puruṣārthaprasaṅgādadhyayanasyāpuruṣārthatvādadhyayanaphalaprāpterlakṣako varṇanīyaḥ / adhyayanasya phalaṃ ca tena muktenaivāptam / muktereva tatphalatvāt / tena kāraṇena mukta evādhyāpaka īritaḥ / ā samyak samantācca śamasyetyāśaḥ / atiśayenāśa āśiṣṭhaḥ / samyaktvādi ca hrāsābhāvādikameva / tato nirhrāsasya yogyatānusāreṇa pūrṇasyānandasya samprāptyā kāraṇena mukta evāśiṣṭha iti ca gīyate / avikāro hi dṛḍho nāma / atiśayena dṛḍho dṛḍhiṣṭhaḥ / chāndasatvāt"ra ṛto halāderlaghoḥ'; ityetanna bhavati / mukta eva sthitasyānanyathāprāpteḥ atiśayena nirvikāratvāt dṛḍhiṣṭha iti coditaḥ / balamasyāstīti balī / atiśayena balī baliṣṭhaḥ / atiśayaśca svābhāvikatvam / svabhāvena baliṣṭhaśca kevalaṃ mukto bhavati / nāmuktaḥ / ato baliṣṭha iti sa evocyata iti / *11,65* nanu muktasya"tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt'; iti vittaparipūrṇapṛthivīpatitvamucyamānaṃ kathaṃ yujyata ityata āha tasyeti // tasyeyaṃ pṛthivītyādi pūrvabhāvavyapekṣayā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.