देवानामपि न प्रायः ॥। ब्रह्मणस्तु सर्वथा विकर्म नास्ति । "न भारती मे ऽङ्ग मृषोपलक्ष्यतेऽ; इत्यादिवचनात् । अविकर्मतो गुणहानिश्च नैवास्ति । हिरण्यगर्भेतरदेवानामपि प्रायो विकर्मगुणहानी न स्तः । ईषद्विकमर्तन्निमित्ता गुणहानिश्चास्तीत्यर्थः । *११,१४* यदि देवानां विकर्म सम्भवति तेन चानन्दादिगुणहानिः स्यात्तदायमस्मादेतावता न्यूनो ऽस्मादेतावताधिको ऽनेन समान इति शास्त्रीयनियमो भज्येत । तथाच शास्त्रस्याप्रामाण्यं स्यात् । नच तदैव प्रतियोगिपरम्परा विकृतिः प्रमाणवतीत्यत आह कॢप्तस्येति ॥ ॥। कॢप्तस्य तु कथञ्चन हानिर्नेति वर्तते । यस्या देवस्य यावद् गुणत्वं कॢप्तं तस्य तु कथञ्चन केनापि विकर्मणा हानिर्न भवतीत्यर्थः । *११,१६* तर्हि देवनां विकर्मणेषद्गुणहानिर्भवतीत्यस्य को ऽथर् इत्यत आह प्राप्तेति ॥ प्राप्तह्रासो भवेत् क्वापि महता तु विकर्मणा प्राप्तशब्देन प्रसक्तमुच्यते । देवानामल्पेन विकर्मणा न किञ्चिद्धीयते । क्वापि प्राप्तेन महता तु विकर्मणा प्राप्तस्यैव गुणस्य ह्रासो भवेत् । स्वयोग्यपरिपूर्तये यावत्साधनमनुष्ठेयं ततो ऽतिरिक्तेन साधनेनानुष्ठितेन यदानन्दादिकं प्रसक्तं तस्याभावो भवेत् । यदि स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनं देवैरनुष्ठीयते तदा तारतम्यनियमो भज्येत । यो हि देवो ऽरतिरिक्तसाधनमनुष्ठाय न महद्विकर्म करोति तस्योत्पत्तव्यमेव तेन गुणेन । ईश्वराराधनस्य वैफल्यानुपपत्तेः । नच तदैवान्येषां विक्रियायां प्रमाणमस्ति । ततश्च शास्त्रस्याप्रामाण्यमित्यत आह तथापीति ॥ तथापि तत् कॢप्तमेव ॥। यद्यपि देवैः स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनमनुष्ठीयते । तथापि तेषां तद्विघातकं तद्विकर्म महत्कॢप्तं नियतमेव । "स्वाधिकाराधिको यत्नः कथञ्चिन्नोपपद्यते । कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित्समापतेत्ऽ; इति वचनात् । "कॢप्तस्य तु कथञ्चनऽ"तथापि तत्कॢप्तमेवऽ; इत्युक्तम् । द्वयस्यापि साध्यमाह तस्मादिति ॥ ॥। तस्मान्न नियमोज्खितिः
devānāmapi na prāyaḥ ... brahmaṇastu sarvathā vikarma nāsti / "na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate'; ityādivacanāt / avikarmato guṇahāniśca naivāsti / hiraṇyagarbhetaradevānāmapi prāyo vikarmaguṇahānī na staḥ / īṣadvikamartannimittā guṇahāniścāstītyarthaḥ / *11,14* yadi devānāṃ vikarma sambhavati tena cānandādiguṇahāniḥ syāttadāyamasmādetāvatā nyūno 'smādetāvatādhiko 'nena samāna iti śāstrīyaniyamo bhajyeta / tathāca śāstrasyāprāmāṇyaṃ syāt / naca tadaiva pratiyogiparamparā vikṛtiḥ pramāṇavatītyata āha kḷptasyeti // ... kḷptasya tu kathañcana hānirneti vartate / yasyā devasya yāvad guṇatvaṃ kḷptaṃ tasya tu kathañcana kenāpi vikarmaṇā hānirna bhavatītyarthaḥ / *11,16* tarhi devanāṃ vikarmaṇeṣadguṇahānirbhavatītyasya ko 'thar ityata āha prāpteti // prāptahrāso bhavet kvāpi mahatā tu vikarmaṇā prāptaśabdena prasaktamucyate / devānāmalpena vikarmaṇā na kiñciddhīyate / kvāpi prāptena mahatā tu vikarmaṇā prāptasyaiva guṇasya hrāso bhavet / svayogyaparipūrtaye yāvatsādhanamanuṣṭheyaṃ tato 'tiriktena sādhanenānuṣṭhitena yadānandādikaṃ prasaktaṃ tasyābhāvo bhavet / yadi svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanaṃ devairanuṣṭhīyate tadā tāratamyaniyamo bhajyeta / yo hi devo 'ratiriktasādhanamanuṣṭhāya na mahadvikarma karoti tasyotpattavyameva tena guṇena / īśvarārādhanasya vaiphalyānupapatteḥ / naca tadaivānyeṣāṃ vikriyāyāṃ pramāṇamasti / tataśca śāstrasyāprāmāṇyamityata āha tathāpīti // tathāpi tat kḷptameva ... yadyapi devaiḥ svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanamanuṣṭhīyate / tathāpi teṣāṃ tadvighātakaṃ tadvikarma mahatkḷptaṃ niyatameva / "svādhikārādhiko yatnaḥ kathañcinnopapadyate / kathañcidadhike yatne doṣaḥ kaścitsamāpatet'; iti vacanāt / "kḷptasya tu kathañcana'"tathāpi tatkḷptameva'; ityuktam / dvayasyāpi sādhyamāha tasmāditi // ... tasmānna niyamojkhitiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.