यथार्थत इति ॥ न परमतानुवादरूपेणेत्यर्थः । मुक्तानां च साधनानां चेति योजना । साधनतारतम्यप्रतिपादनायोदाहृतेष्वेवे केषुचिद्वाक्येषु मुक्तानां तारतम्यं प्रतीयते । तदपि प्रकृतत्वाद् ग्राह्यमित्यर्थः । *११,१२२* अस्तु मुमुक्षूणां साधनेषु तारतम्यं मा च भूम्नोक्षे तारतम्यमित्याशङ्कायां प्राग्बाधकमुक्तम् । इदानीं शङ्कैवैषा नोपपद्यते दूरे दूषणाभिधानमित्याह साध्येति ॥ साध्यसाधनवैरूप्यम् ॥। साध्यमविचित्रं साधनं विचित्रमिति साध्यसाधनयोर्वैरूप्यं केन बीजेन कल्प्यते शङ्कयते न केनापि । अयमभिसन्धिः । पक्षे विपक्षत्वशङ्का खलु केनचिद्बीजेन स्यात् । निर्बीजं शङ्कमानो न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्त इवोपेक्षणीयः । बीजं च व्यभिचारदर्शनं वोपाधिदशर्नं वा तयोरन्यतरशङ्का वा । तत्राद्यं तावदिह नास्ति । तदिदमाह अदृष्टमिति ॥ ॥। अदृष्टं केन कल्प्यते नापि द्वितीयम् । पक्षे साध्यसद्भावस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वेन यस्य कस्यचिदाशङ्कयमानस्यावश्यं साध्यव्यापकत्वाभावेनोपाधित्वासम्भवात् । पक्षे ऽपि तद्वृत्तौ साधनव्यापकत्वात् । अत एवोपाधिशङ्कापि निरस्ता । ततो व्यभिचारशङ्कापि । उदाहृतवाक्यैर्व्याप्तेरुक्तत्वात् । अतो बीजाभावाच्छङ्कैवैषानुपपन्नेति । *११,१२३* ईश्वरो मुमुक्षुभ्यो विचित्रं फलं ददाति विचित्रसाधनैराराधितत्वात् । विचित्रसाधनान्यपेक्ष्य फलदातृत्वादित्यनुमानान्तरं हृदि निधायान्यथासिसिद्धिनिरासार्थं विपक्षे बाधकमाह वैषम्यमिति ॥ वैषम्यं निर्घृणत्वं च तेन स्यातां परस्य च तेन साध्यसाधनवैरूप्येण । द्वितीयश्चशब्दः प्रमाणान्तरसूचनार्थः । यदीश्वरो ऽनुष्ठिताल्पसाधनायानुष्ठितमहासाधनसमानफलं दद्यात् । तदासौ विषमः प्रसज्येत । यदि वानुष्ठितमहासाधनायानुष्ठिताल्पसाधनसमानफलं दद्यात् । तदा निर्घृणः स्यादित्यर्थः । ईश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तिर्नानिष्या । दुःखाद्यहेतुत्वादित्यत आह सापेक्षत्वादिति ॥ *११,१२४* सापेक्षत्वादिति च तौ विद्याधीशेन वारितौ
yathārthata iti // na paramatānuvādarūpeṇetyarthaḥ / muktānāṃ ca sādhanānāṃ ceti yojanā / sādhanatāratamyapratipādanāyodāhṛteṣveve keṣucidvākyeṣu muktānāṃ tāratamyaṃ pratīyate / tadapi prakṛtatvād grāhyamityarthaḥ / *11,122* astu mumukṣūṇāṃ sādhaneṣu tāratamyaṃ mā ca bhūmnokṣe tāratamyamityāśaṅkāyāṃ prāgbādhakamuktam / idānīṃ śaṅkaivaiṣā nopapadyate dūre dūṣaṇābhidhānamityāha sādhyeti // sādhyasādhanavairūpyam ... sādhyamavicitraṃ sādhanaṃ vicitramiti sādhyasādhanayorvairūpyaṃ kena bījena kalpyate śaṅkayate na kenāpi / ayamabhisandhiḥ / pakṣe vipakṣatvaśaṅkā khalu kenacidbījena syāt / nirbījaṃ śaṅkamāno na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmatta ivopekṣaṇīyaḥ / bījaṃ ca vyabhicāradarśanaṃ vopādhidaśarnaṃ vā tayoranyataraśaṅkā vā / tatrādyaṃ tāvadiha nāsti / tadidamāha adṛṣṭamiti // ... adṛṣṭaṃ kena kalpyate nāpi dvitīyam / pakṣe sādhyasadbhāvasya śrutyādisiddhatvena yasya kasyacidāśaṅkayamānasyāvaśyaṃ sādhyavyāpakatvābhāvenopādhitvāsambhavāt / pakṣe 'pi tadvṛttau sādhanavyāpakatvāt / ata evopādhiśaṅkāpi nirastā / tato vyabhicāraśaṅkāpi / udāhṛtavākyairvyāpteruktatvāt / ato bījābhāvācchaṅkaivaiṣānupapanneti / *11,123* īśvaro mumukṣubhyo vicitraṃ phalaṃ dadāti vicitrasādhanairārādhitatvāt / vicitrasādhanānyapekṣya phaladātṛtvādityanumānāntaraṃ hṛdi nidhāyānyathāsisiddhinirāsārthaṃ vipakṣe bādhakamāha vaiṣamyamiti // vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca tena syātāṃ parasya ca tena sādhyasādhanavairūpyeṇa / dvitīyaścaśabdaḥ pramāṇāntarasūcanārthaḥ / yadīśvaro 'nuṣṭhitālpasādhanāyānuṣṭhitamahāsādhanasamānaphalaṃ dadyāt / tadāsau viṣamaḥ prasajyeta / yadi vānuṣṭhitamahāsādhanāyānuṣṭhitālpasādhanasamānaphalaṃ dadyāt / tadā nirghṛṇaḥ syādityarthaḥ / īśvarasya vaiṣamyādyāpattirnāniṣyā / duḥkhādyahetutvādityata āha sāpekṣatvāditi // *11,124* sāpekṣatvāditi ca tau vidyādhīśena vāritau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.