प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्वितिप्रोक्तगतो ऽपि युक्तया तुशब्दो ऽवधारणे । इह श्रुतौ भूतेष्विति प्रोक्तगतो ऽपीति शङ्काबीजानुवादः । भूतेषु लयं वक्ष्यामीत्याशयेन श्रुत्या प्रोक्तं यत्पृथिव्यादिकं तद्गतो ऽपीति । यद्वा भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे प्रोक्तं सूत्रकृता गृहीतं श्रुतिवाक्यं तद्गतो ऽपीति । कुतः । युक्त्या उत्तमानामिन्द्रादीनामधमे भूतवायौ लयानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रधानवायावपि कथमिन्द्रादीनां लयोपपत्तिरित्यत आह यस्मादिति ॥ यस्माच्छ्रुतौ पवते चेति भूरि प्रोक्तो ॥। यस्मात्कारणात्"सा वा एषा देवतानादिर्यो ऽयं पवतेऽ; इति श्रुतौ चशब्दादन्यास्वपि श्रुतिषु प्रधानवायुः भूरित्वेन सकलजीवोत्तमत्वेन प्रोक्तः, तस्मात् तस्मिन्निन्द्रादीनां प्रलयोपपत्तेः, प्रधानवायुस्त्विह वायुनामेति सम्बन्धः । यद्वा"एष वै ब्रह्म यो ऽयं पवते तमेताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्यो ऽग्निःऽ; इति श्रुतिरत्र विवक्षिता । तत्र भूरिस्पष्टं सूर्यादीनां संहर्ता प्रोक्त इति । एवं तर्हि भूतप्रकरणबाधः स्यादित्यत आह यत इति ॥ ॥। यतो भूतमानी च सो ऽपि न केवलमप्रधानवायुः किन्तु स प्रधानवायुरपि भूतमानित्वाद्भूतनामा चेति चार्थः । अतः प्रकरणविरोधाभावात्प्रधानवायुरेवेह वायुनामेति । उक्तमेव प्रपञ्चयति महामानीति ॥ महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सो ऽपि
pradhānavāyustviha vāyunāmā bhūteṣvitiproktagato 'pi yuktayā tuśabdo 'vadhāraṇe / iha śrutau bhūteṣviti proktagato 'pīti śaṅkābījānuvādaḥ / bhūteṣu layaṃ vakṣyāmītyāśayena śrutyā proktaṃ yatpṛthivyādikaṃ tadgato 'pīti / yadvā bhūteṣu devānāṃ laya ityatrārthe proktaṃ sūtrakṛtā gṛhītaṃ śrutivākyaṃ tadgato 'pīti / kutaḥ / yuktyā uttamānāmindrādīnāmadhame bhūtavāyau layānupapatterityarthaḥ / pradhānavāyāvapi kathamindrādīnāṃ layopapattirityata āha yasmāditi // yasmācchrutau pavate ceti bhūri prokto ... yasmātkāraṇāt"sā vā eṣā devatānādiryo 'yaṃ pavate'; iti śrutau caśabdādanyāsvapi śrutiṣu pradhānavāyuḥ bhūritvena sakalajīvottamatvena proktaḥ, tasmāt tasminnindrādīnāṃ pralayopapatteḥ, pradhānavāyustviha vāyunāmeti sambandhaḥ / yadvā"eṣa vai brahma yo 'yaṃ pavate tametāḥ pañca devatāḥ parimriyante vidyudvṛṣṭiścandramā ādityo 'gniḥ'; iti śrutiratra vivakṣitā / tatra bhūrispaṣṭaṃ sūryādīnāṃ saṃhartā prokta iti / evaṃ tarhi bhūtaprakaraṇabādhaḥ syādityata āha yata iti // ... yato bhūtamānī ca so 'pi na kevalamapradhānavāyuḥ kintu sa pradhānavāyurapi bhūtamānitvādbhūtanāmā ceti cārthaḥ / ataḥ prakaraṇavirodhābhāvātpradhānavāyureveha vāyunāmeti / uktameva prapañcayati mahāmānīti // mahāmānī tvalpamānī ca yasmāt tacchabdenāpyucyate tena so 'pi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.