आत्मा च तत्प्रियं चेति आत्मप्रियम् । आत्मनः प्रियमिति वा । तदिच्छति चेति चशब्दः । *१२,२७२* यदि प्रियास्पृष्टिरविशिष्या स्यात्तदा न कश्चित्प्रेक्षावान्मोक्षमिच्छेत् । नापि तदर्थं प्रयतेत । यद्यपि द्वेषवशात्परकीयसुखहानादाविच्छादिकं सम्भवति । तथापि न कश्चिद् बुद्धिमानात्मनः सुखहानमिच्छति । तदर्थं प्रयतते वा । वृत्तिरूपसुखस्यानिष्यभूयिष्ठत्वात्तत्त्या(गेच्छा)गायेच्छादिकं युज्यते । स्वरूपसुखं तु निष्कण्टकं कस्मात्त्याज्यम् । नच तन्नास्ति, श्रुतिसिद्धत्वात् । कारणैक्यनिमित्तो हि सुखस्य दुःखानुषङ्गः । नचात्मसुखस्य कारणमस्ति । अशक्यं चात्मसुखहानम् । नचाशक्यविषयेच्छाप्रयत्नौ बुद्धिमतः सम्भवतः । आत्महानं खलु विनाशलक्षणमनुत्पादलक्षणं च न सम्भवति, नित्यत्वात् । नापि वियोगलक्षणं, परेषां मते विभुत्वात् । अस्माकं स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नाप्यज्ञानलक्षणं स्वप्रकाशत्वात् । तदेवं बाधकसद्भावात्प्रियास्पृष्टिर्विशेषनिष्ठैव व्याख्येया । तथाच"अशरीरं वाव सन्तम्ऽ; इति श्रुत्युक्तोपपत्तिः श्लिष्यत इति । *१२,२७५* एवं सुखास्पृष्टिश्रुतिं व्याख्याय ज्ञानाभावश्रुतिं च व्याख्याति संज्ञेति ॥ सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि श्रुतिर्वक्तीति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । "न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; इत्यपि श्रुतिरस्य मुक्तस्यामुक्तज्ञेयता नास्तीत्येव वक्ति । नतु मुक्तो न जानातीति । एको हिशब्द एवार्थः । द्वितीयस्तु स्वोक्तार्थस्य शब्दशक्त्यनतिक्रमं सूचयति । तथाहि । प्रेत्य मरणानन्तरं संज्ञां ज्ञानं नास्तीति तावच्छ्रौतो ऽथर्ः । तत्र प्रकरणवशात्प्रेत्येत्येतन्मरणविशेषमोक्षानन्तरमिति व्याख्येयम् । ज्ञानं तु मुक्तसम्बन्धि प्रतिषिध्यमानं तत्कर्तृकमेवेति कल्पने न नियामकं पश्यामः । अतस्तत्कमर्कस्यैव ज्ञानस्यायं प्रतिषेधो विज्ञायते । सर्वथाज्ञे(यतायां वा) यानां चासत्त्वं प्रसज्यत इत्यमुक्तज्ञेयतानिषेध इति कल्प्यते । अमुक्तानामप्यस्मदादीनामपरोक्षज्ञानस्यायं प्रतिषेधः । नारदादिभिरापरोक्ष्येणास्मदादिभिश्च शास्त्रेण तज्ज्ञानात् । अत एव संशब्दप्रयोग इति । *१२,२७६* ननु साधारणे वाक्ये मुक्तविषयस्य ज्ञानस्यायं प्रतिषेधो नतु तत्कर्तृकस्येति कुतः कल्प्यत इत्यत आह धर्मेति ॥ धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्तयुत्तरश्रुतिः
ātmā ca tatpriyaṃ ceti ātmapriyam / ātmanaḥ priyamiti vā / tadicchati ceti caśabdaḥ / *12,272* yadi priyāspṛṣṭiraviśiṣyā syāttadā na kaścitprekṣāvānmokṣamicchet / nāpi tadarthaṃ prayateta / yadyapi dveṣavaśātparakīyasukhahānādāvicchādikaṃ sambhavati / tathāpi na kaścid buddhimānātmanaḥ sukhahānamicchati / tadarthaṃ prayatate vā / vṛttirūpasukhasyāniṣyabhūyiṣṭhatvāttattyā(gecchā)gāyecchādikaṃ yujyate / svarūpasukhaṃ tu niṣkaṇṭakaṃ kasmāttyājyam / naca tannāsti, śrutisiddhatvāt / kāraṇaikyanimitto hi sukhasya duḥkhānuṣaṅgaḥ / nacātmasukhasya kāraṇamasti / aśakyaṃ cātmasukhahānam / nacāśakyaviṣayecchāprayatnau buddhimataḥ sambhavataḥ / ātmahānaṃ khalu vināśalakṣaṇamanutpādalakṣaṇaṃ ca na sambhavati, nityatvāt / nāpi viyogalakṣaṇaṃ, pareṣāṃ mate vibhutvāt / asmākaṃ svātmani kriyāvirodhāt / nāpyajñānalakṣaṇaṃ svaprakāśatvāt / tadevaṃ bādhakasadbhāvātpriyāspṛṣṭirviśeṣaniṣṭhaiva vyākhyeyā / tathāca"aśarīraṃ vāva santam'; iti śrutyuktopapattiḥ śliṣyata iti / *12,275* evaṃ sukhāspṛṣṭiśrutiṃ vyākhyāya jñānābhāvaśrutiṃ ca vyākhyāti saṃjñeti // sañjñā nāstītyapi hyasya nāmuktajñeyateti hi śrutirvaktīti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / "na pretya saṃjñāsti'; ityapi śrutirasya muktasyāmuktajñeyatā nāstītyeva vakti / natu mukto na jānātīti / eko hiśabda evārthaḥ / dvitīyastu svoktārthasya śabdaśaktyanatikramaṃ sūcayati / tathāhi / pretya maraṇānantaraṃ saṃjñāṃ jñānaṃ nāstīti tāvacchrauto 'tharḥ / tatra prakaraṇavaśātpretyetyetanmaraṇaviśeṣamokṣānantaramiti vyākhyeyam / jñānaṃ tu muktasambandhi pratiṣidhyamānaṃ tatkartṛkameveti kalpane na niyāmakaṃ paśyāmaḥ / atastatkamarkasyaiva jñānasyāyaṃ pratiṣedho vijñāyate / sarvathājñe(yatāyāṃ vā) yānāṃ cāsattvaṃ prasajyata ityamuktajñeyatāniṣedha iti kalpyate / amuktānāmapyasmadādīnāmaparokṣajñānasyāyaṃ pratiṣedhaḥ / nāradādibhirāparokṣyeṇāsmadādibhiśca śāstreṇa tajjñānāt / ata eva saṃśabdaprayoga iti / *12,276* nanu sādhāraṇe vākye muktaviṣayasya jñānasyāyaṃ pratiṣedho natu tatkartṛkasyeti kutaḥ kalpyata ityata āha dharmeti // dharmānucchittimevāsya yato vaktayuttaraśrutiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.