अमुना वायुनायं केशवे विषये ग्रन्थः कृत इत्यन्वयः । *१२,३९१* कीदृशं तस्य मूलरूपं कथंभूतानि च तानि त्रीणि रूपाणीत्यत उक्तम् बडित्यादि ॥ यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च । दृशेरौणशदिको ऽतच्प्रत्ययः । अनेन वायुशब्दो निरुक्तः । वशब्दो बलवाची । अयतिः गत्यर्थः । गत्यर्थाश्चावगत्यर्थाः । तत उण् । वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति । किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ । हुभृञ् भरणे, गमॢ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च । इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् । वा गतिगन्धनयोरित्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् । अनेकार्थत्वाद्धातूनां वातिर्भरणे ऽपि वर्तते । अपि च महत् श्रेष्ठम् । वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् । न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपमित्थमेव । यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्ते ऽनेनेति । एरजित्यच् । यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः । पृच्छब्दः पृतनावाची प्रसिद्धः । तस्मिन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतो ऽनुपसर्गे क इति कः । उपपदतकारलोपश्छान्दसः । पुंलिङ्गं(ङ्गः) च श्रुत्यनुसारेण । असुन्वा प्रत्ययः । किदित नपुंसकमेवेदम् । रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः । *१२,३९२* यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः । मधुशब्दः सुखवाची । "मधुत द्यौरस्तु नः पिताऽ; इति प्रयोगात् । वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची । वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति कः । सुखसाधनं तीर्थमस्येति । स्वरित्यत्रेवोकारलोपः । *१२,३९९* भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान्नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति निःशेषमिति ॥ निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण । भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम्
amunā vāyunāyaṃ keśave viṣaye granthaḥ kṛta ityanvayaḥ / *12,391* kīdṛśaṃ tasya mūlarūpaṃ kathaṃbhūtāni ca tāni trīṇi rūpāṇītyata uktam baḍityādi // yasya tanmūlarūpaṃ baṭ balātmakaṃ darśataṃ jñānarūpaṃ ca / dṛśerauṇaśadiko 'tacpratyayaḥ / anena vāyuśabdo niruktaḥ / vaśabdo balavācī / ayatiḥ gatyarthaḥ / gatyarthāścāvagatyarthāḥ / tata uṇ / vaścāsau āyuśceti vāyuriti / kiñca bhargo bharaṇagamanayoḥ kartṛ / hubhṛñ bharaṇe, gamḷ gatau, ābhyāmasunpratyayo ḍicca / idamapi vāyuśabdavyākhyānam / vā gatigandhanayorityataḥ kṛvāpājimisvadisādhyaśūbhya uṇityuṇ / anekārthatvāddhātūnāṃ vātirbharaṇe 'pi vartate / api ca mahat śreṣṭham / vayaḥ śreṣṭhatva ityasmāduṇ / na kevalaṃ mūlarūpamevaṃ kintu yasyāvatāreṣu nihitaṃ rūpamitthameva / yasya prathamakaṃ prathamaṃ rūpaṃ rāmaviṣayāṇi vacāṃsi mūlarāmāyaṇādīni rāmavacāṃsi teṣāṃ nayaṃ nīyante śiṣyeṣu pravartyante 'neneti / erajityac / yasya dvitīyaṃ vapuḥ pṛkṣaḥ / pṛcchabdaḥ pṛtanāvācī prasiddhaḥ / tasminkarmaṇyupapade kṣai kṣaya ityetasmāt āto 'nupasarge ka iti kaḥ / upapadatakāralopaśchāndasaḥ / puṃliṅgaṃ(ṅgaḥ) ca śrutyanusāreṇa / asunvā pratyayaḥ / kidita napuṃsakamevedam / ripupṛtanākṣayakārītyarthaḥ / *12,392* yasya tṛtīyaṃ vapuḥ etanmadhvaḥ / madhuśabdaḥ sukhavācī / "madhuta dyaurastu naḥ pitā'; iti prayogāt / vaśabdaḥ śāstrāparaparyāyatīrthavācī / vāteravagatyarthātkaraṇe ghañarthe kavidhānamiti kaḥ / sukhasādhanaṃ tīrthamasyeti / svarityatrevokāralopaḥ / *12,399* bhagavatsvarūpapratipādanenaiva granthopasaṃhāraḥ samucita ityāśayavānnityāparokṣaṃ bhagavantaṃ sambodhya stauti niḥśeṣamiti // niḥśeṣadoṣarahitakalyāṇākhilasadguṇa / bhūtisvayambhuśarvādivandyaṃ tvāṃ naumi me priyam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.