*१२,३६६* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ पादप्रतिपाद्यं तत्सङ्गतिश्च प्रसिद्धैवेत्यतः पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिरेवाह अतिक्रमेति ॥ अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परा गतिः पारगतिस्तदोकः । समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे
*12,366* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturthādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ // pādapratipādyaṃ tatsaṅgatiśca prasiddhaivetyataḥ pūrvottarapakṣayuktirevāha atikrameti // atikramoktiḥ kṛtirarthalābhaḥ parā gatiḥ pāragatistadokaḥ / samastakāryaṃ vaśitā ca viśvasambhāvanā yuktayastvanyapakṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यताकृत्रिमतास्तदोषः । विशेषकॢप्तिः कृतनिःश्रमश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः
sāmānyarūpaṃ pratibhānamuktirāścaryatākṛtrimatāstadoṣaḥ / viśeṣakḷptiḥ kṛtaniḥśramaśca māhātmyamityeva sunirṇayārthāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्यभृत्यत्वमिहोदितभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय इह सूत्रे मुक्तस्यानन्याधिपतिरिति यदनन्यभृत्यत्वमुक्तं तत्तूदितेभ्या ये यस्य मुक्तस्याधिपतित्वेनोदिताः शास्त्रे तेभ्यः अन्यस्य भृत्यो न भवति मुक्त इति प्रतिपादनाय । नतु सर्वथा अधिपतिनिवारणाय । कुतः । अनन्यपदप्रयोगात् । अन्यथापतिरित्यक्ष्यत् । *१२,३६८* इतश्चैवमेवेत्याह पतिमिति ॥ पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्धरेः
ananyabhṛtyatvamihoditabhyastvanyasya bhṛtyatvanivāraṇāya iha sūtre muktasyānanyādhipatiriti yadananyabhṛtyatvamuktaṃ tattūditebhyā ye yasya muktasyādhipatitvenoditāḥ śāstre tebhyaḥ anyasya bhṛtyo na bhavati mukta iti pratipādanāya / natu sarvathā adhipatinivāraṇāya / kutaḥ / ananyapadaprayogāt / anyathāpatirityakṣyat / *12,368* itaścaivamevetyāha patimiti // patiṃ yadeṣāmapi viṣṇumāha hyutāmṛtatvasya patitvavāgdhareḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् यस्माद्धरेरमृतत्वस्योत यत्पतित्वं तस्य वाक्"उतामृतत्वस्येशानःऽ; इति श्रुतिरिति यावत् । विष्णुमेषां मुक्तानां पतिमाह । ततो ऽप्युक्त एव सूत्रार्थो नापर इति । *१२,३६९* अनुमानेनाप्येतमर्थं समर्थयते एते ऽपीति ॥ एते ऽपिचान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः । प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्यसिद्धयै भवतीह निश्चयात्
yat yasmāddhareramṛtatvasyota yatpatitvaṃ tasya vāk"utāmṛtatvasyeśānaḥ'; iti śrutiriti yāvat / viṣṇumeṣāṃ muktānāṃ patimāha / tato 'pyukta eva sūtrārtho nāpara iti / *12,369* anumānenāpyetamarthaṃ samarthayate ete 'pīti // ete 'picānyādhipatitvayuktā viṣṇvanyacittvena yathā pumāṃsaḥ / prasiddhibhājastviti cānumaiva hyabhīṣyasiddhayai bhavatīha niścayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि चेति प्रमाणसमुच्चये । एते मुक्ताः । अन्यो ऽधिपतिर्येषां ते ऽन्याधिपतयः । तेषां भावो ऽन्याधिपतित्वं तेन युक्ताः । विष्ण्वन्यत्वेन चित्त्वेन जीवत्वेन च । तुशब्दो विशेषार्थः । परकीयव्याख्यानानुसारेणान्याधिपतित्वयुक्ता इति प्रतिज्ञातम् । स्वमते त्वधिपतियुक्ता इत्येव प्रतिज्ञेति । यदि कश्चिदुदाहृतश्रुत्यर्थे विप्रतिपद्येत तस्यानुमानेनैवाल(मित्युक्त)मित्यनुमैव चेह मुक्तेष्वभीष्यस्याधिपतिसाहित्यस्य सिद्धयै भवतीति । कथम् । व्याप्तिपक्षधर्म(त्व)तयोः प्रमितत्वादिति हिशब्दः । मुक्ता अधिपतिरहिता मुक्तत्वादवन्ध्यसङ्कल्पत्वादीश्वरवदित्यनुमानप्रतिरोध इति चेन्न । मूलप्रकृतावनैकान्त्यात् । विपक्षे बाधकाभावाच्च । तदिदमुक्तं निश्चयादिति । *१२,३७०* न केवलं मुक्तानां भगवानधिपतिः किं त्वन्ये ऽपि यथासम्भवं भवन्तीत्याशयवानाह मुक्तेति ॥ मुक्तस्वकीयावरयन्तृतास्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ब्रह्मपुरःसराणामपि मुक्तौ मुक्ताश्च ते स्वकीयाः स्वैः सह मुक्तिं गताश्च च ते ऽवराश्च मुक्तस्वकीयावरास्तान्नियन्तृतास्ति । अमुक्तान्प्रति यन्तृता सर्वथा नास्ति । यथाऽह सूत्रकारः"विकारवतिर् चऽ; इति । मुक्तेष्वपि कल्पान्तरे मुक्तान्स्वकल्पे मुक्तेष्वप्युत्तमान्समांश्च प्रति नास्तीत्यतो मुक्तेत्याद्युक्तम् । अनेन परोदाहृतश्रुतीनां गतिश्चोक्ता भवति । *१२,३७१* कुत एतदित्यत आह अनेनेति ॥ अनेन देवेन तथामुना च हीष्ये परार्वाक्तनलोकिनामिति
api ceti pramāṇasamuccaye / ete muktāḥ / anyo 'dhipatiryeṣāṃ te 'nyādhipatayaḥ / teṣāṃ bhāvo 'nyādhipatitvaṃ tena yuktāḥ / viṣṇvanyatvena cittvena jīvatvena ca / tuśabdo viśeṣārthaḥ / parakīyavyākhyānānusāreṇānyādhipatitvayuktā iti pratijñātam / svamate tvadhipatiyuktā ityeva pratijñeti / yadi kaścidudāhṛtaśrutyarthe vipratipadyeta tasyānumānenaivāla(mityukta)mityanumaiva ceha mukteṣvabhīṣyasyādhipatisāhityasya siddhayai bhavatīti / katham / vyāptipakṣadharma(tva)tayoḥ pramitatvāditi hiśabdaḥ / muktā adhipatirahitā muktatvādavandhyasaṅkalpatvādīśvaravadityanumānapratirodha iti cenna / mūlaprakṛtāvanaikāntyāt / vipakṣe bādhakābhāvācca / tadidamuktaṃ niścayāditi / *12,370* na kevalaṃ muktānāṃ bhagavānadhipatiḥ kiṃ tvanye 'pi yathāsambhavaṃ bhavantītyāśayavānāha mukteti // muktasvakīyāvarayantṛtāsti muktāvapi brahmapurassarāṇām brahmapuraḥsarāṇāmapi muktau muktāśca te svakīyāḥ svaiḥ saha muktiṃ gatāśca ca te 'varāśca muktasvakīyāvarāstānniyantṛtāsti / amuktānprati yantṛtā sarvathā nāsti / yathā'ha sūtrakāraḥ"vikāravatir ca'; iti / mukteṣvapi kalpāntare muktānsvakalpe mukteṣvapyuttamānsamāṃśca prati nāstītyato muktetyādyuktam / anena parodāhṛtaśrutīnāṃ gatiścoktā bhavati / *12,371* kuta etadityata āha aneneti // anena devena tathāmunā ca hīṣye parārvāktanalokināmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह ॥। अनेन चक्षुरन्तस्थेन देवेन प्रसन्नेन तथामुनाऽदित्यान्तर्गतेन च परार्वाक्तनलोकवर्तिनां मुक्तानामीष्ये ईशिता भवतीति श्रुतिर्ज्ञानतो मुक्तनियन्तृत्वं फलमाह हीति ॥ अत्रामुना परलोकिनां, अनेन अर्वाक्तनलोकिनामिति ज्ञेयम् । अनेन"अथ य एवं विद्वान्ऽ; इत्याद्यां"सो ऽमुनैव ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च, अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्चऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । नन्वस्यां श्रुतावुक्तमिदं ज्ञानफलं मुक्तिगतमित्येतत्कुत इत्यत आह मुक्ताविति ॥ ॥। मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् एतच्च सर्वलोकाप्तिलक्षणं फलं मुक्तावेव । "उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदऽ; इति सर्वपापक्षयलिङ्गात् । नहि मुक्तेरितत्रैतत्सम्भवति । प्रारब्धपापस्य आमोक्षं विद्यमानत्वात् । *१२,३७३* यदिदं सर्वलोकाधिपत्यं मुक्तौ फलमुक्तं तत्सर्वेषामपि मुक्तानामिति प्रतीतिनिरासायाह लोकेति ॥ लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मना ॥। सर्वात्मना लोकाधिपत्यं च मुक्तस्य विधातुरेव । अन्येषां यथायोग्यमिति भावः । स्वकीयेत्युक्तमनुसन्धेयम् । अत्र प्रमाणमाह इत्याहेति ॥ *१२,३७४* ॥। इत्याह तुरश्रुतिश्च सा चान्यत्र द्रष्टव्या । चशब्दो वक्ष्यमाणयुक्तिसमुच्चयार्थः । श्रुत्यन्तरमप्येवमेव व्याख्येयमित्याह सर्व इति ॥ सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य हि युक्तिमेति
phalaṃ śrutirjñānata āha ... anena cakṣurantasthena devena prasannena tathāmunā'dityāntargatena ca parārvāktanalokavartināṃ muktānāmīṣye īśitā bhavatīti śrutirjñānato muktaniyantṛtvaṃ phalamāha hīti // atrāmunā paralokināṃ, anena arvāktanalokināmiti jñeyam / anena"atha ya evaṃ vidvān'; ityādyāṃ"so 'munaiva ye cāmuṣmātparāñco lokāstāṃścāpnoti devakāmāṃśca, athānenaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃścāpnoti manuṣyakāmāṃśca'; iti śrutimupādatte / nanvasyāṃ śrutāvuktamidaṃ jñānaphalaṃ muktigatamityetatkuta ityata āha muktāviti // ... muktāvetacca sarvāśubhanāśaliṅgāt etacca sarvalokāptilakṣaṇaṃ phalaṃ muktāveva / "udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda'; iti sarvapāpakṣayaliṅgāt / nahi mukteritatraitatsambhavati / prārabdhapāpasya āmokṣaṃ vidyamānatvāt / *12,373* yadidaṃ sarvalokādhipatyaṃ muktau phalamuktaṃ tatsarveṣāmapi muktānāmiti pratītinirāsāyāha loketi // lokādhipatyaṃ ca vidhātureva sarvātmanā ... sarvātmanā lokādhipatyaṃ ca muktasya vidhātureva / anyeṣāṃ yathāyogyamiti bhāvaḥ / svakīyetyuktamanusandheyam / atra pramāṇamāha ityāheti // *12,374* ... ityāha turaśrutiśca sā cānyatra draṣṭavyā / caśabdo vakṣyamāṇayuktisamuccayārthaḥ / śrutyantaramapyevameva vyākhyeyamityāha sarva iti // sarve baliṃ devagaṇā vahantītyetacca nānyasya hi yuktimeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स वेद ब्रह्म, सर्वे ऽस्मै देवा बलिमावहन्तिऽ; इति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं चानवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः । इतो ऽप्येवमित्याह नेति ॥ पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव । अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् । तथाच सर्वे देवा मुक्ताः सर्वैर्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् । एतच्च व्याहतम् । तत एव न (स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधमत्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत उक्त एव श्रुत्यर्थः । *१२,३७५* स्यादेतत् । तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गाद्भवतु मुक्तः । तस्य चात्र लोकाप्तिरेवोच्यते । नतु (मुक्त)स्वकीयावरयन्तृतेत्यत आह लोक इति ॥ लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो ॥। इह श्रुतौ लोका इति पदं तावल्लोकिनां वचःप्रतिपादकम् । न केवलमाप्ता मुक्तः । लोकपदमपि लोकिविषयमित्यपिशब्दः । तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः । यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दो ऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्विति । अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव । लाक्षिणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह लोक इति ॥ ॥। लोका इति ह्येव रवः प्रजासु । प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव ॥। हिशब्दः प्रसिद्धौ । प्रयोजनानुसन्धानेन विनेत्येवशब्दः । रवः शब्दः । प्रजासु प्रजाविषये । रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः । अथवा किं लक्षणया । यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह लोका इति सर्वजनैरिति शब्दशक्तिज्ञैः । प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह तदिति ॥ ॥। तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः लोकाभिमानिनः । अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः । *१२,३७६* अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिस्तथाप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते । न तावतापीष्यसिद्धिः । मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् । आप्तिरेव चेहोच्यते नतु तन्नियमनमित्यत आह तद्गा इति ॥ *१२,३७७* तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः
"sa veda brahma, sarve 'smai devā balimāvahanti'; iti śrutyuktaṃ muktasya sarvadevapūjyatvaṃ cānavadhikaṃ vidhātureva na sarveṣāmuktaśruterevetyarthaḥ / ito 'pyevamityāha neti // pūjakā api hi devā muktā eva / amuktānāṃ muktasambandhasya nivāritatvāt / tathāca sarve devā muktāḥ sarvairmuktairdevaiḥ pūjyanta ityuktaṃ syāt / etacca vyāhatam / tata eva na (syaivotta)syottamatvasyādhamatvasya kvāpyadarśanāt / ata ukta eva śrutyarthaḥ / *12,375* syādetat / tāṃścāpnotītyukta āptā sarvāśubhanāśaliṅgādbhavatu muktaḥ / tasya cātra lokāptirevocyate / natu (mukta)svakīyāvarayantṛtetyata āha loka iti // lokā itīhāpi tu lokināṃ vaco ... iha śrutau lokā iti padaṃ tāvallokināṃ vacaḥpratipādakam / na kevalamāptā muktaḥ / lokapadamapi lokiviṣayamityapiśabdaḥ / tuśabdo vṛttiviśeṣadyotakaḥ / yathā mañcaśabdo mañcastheṣu puruṣeṣu vidyate tathā lokaśabdo 'pi lokastheṣu puruṣeṣviti / atra lakṣaṇābījasambandhastu sphuṭa eva / lākṣiṇikaprayogaprayojanaṃ vācyamityata āha loka iti // ... lokā iti hyeva ravaḥ prajāsu / prayujyate sarvajanaiḥ sadaiva ... hiśabdaḥ prasiddhau / prayojanānusandhānena vinetyevaśabdaḥ / ravaḥ śabdaḥ / prajāsu prajāviṣaye / rūḍhalakṣaṇaiṣā tatra kiṃ prayojanānveṣaṇeneti bhāvaḥ / athavā kiṃ lakṣaṇayā / yato vācaka eva lokaśabdo janānāmiti bhāvenāha lokā iti sarvajanairiti śabdaśaktijñaiḥ / prakārāntareṇa lokaśabdasya puruṣavācitvamāha taditi // ... tanmānino lokapadena coktāḥ lokābhimāninaḥ / abhimānyadhikaraṇanyāyeneti bhāvaḥ / *12,376* astu lokaśabdasya janeṣu vṛttistathāpyasyāṃ śrutau tadvivakṣā kuto jñāyate / na tāvatāpīṣyasiddhiḥ / muktaviṣayatāyāṃ pramāṇābhāvāt / āptireva cehocyate natu tanniyamanamityata āha tadgā iti // *12,377* tadgāstu muktā iha lokaśabdā anyonyanāthā iti paiṅgināṃ śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुशब्दो ऽवधारणे । इह ये चामुष्मादित्यस्यां श्रौतौ तद्गाः परावरलोकगताः मुक्ता एव लोक इति शब्दो एषां ते लोकशब्दाः । ते चान्योन्यनाथाः उत्तमा अधमानां स्वीयानां नियामका इत्येवमेतच्छतिव्याख्यानरूपा पैङ्गिश्रुतिरस्ति । यद्यपि मुक्तस्य विकारावर्तिव्यापारनिषेधादेवैतत्सिद्धम् । तथापि दार्ढ्याय श्रुत्युदाहरणम् । एतेन लक्षणापक्षे मुख्ये बाधकं चोक्तं भवति । अभिमानिपक्षे तु भूतपूर्वगत्या मुक्तेषु लोकशब्दो व्याख्येयः । *१२,३७८* प्रकारान्तरेणास्यां श्रुतौ मुक्तस्य मुक्तनियामकत्वं प्रतिपादयन्नाह अलोकेति ॥ अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः ॥। लोकदोषातीतत्वाद्विदेहत्वाद्वेति भावः । ततः किं प्रकृत इत्यत आह पदमिति ॥ ॥। पदं तादृगपीह युक्तम् इह पराञ्चो लोका अर्वाञ्चो लोका इत्यत्र तादृगलोक इत्यपि पदं छेत्तुं युक्तम् । लोकालोकशब्दयोः संहिताया(यां)ः समानरूपत्वादिति भावः । योगवृत्त्यापि लोकशब्दस्य मुक्तेषु वृत्तिः सम्भवतीत्याह लोकेति ॥ लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे यतः सर्वे ऽपि मुक्ताः सततमपि प्रकाशरूपाः प्रसिद्धास्ततो ऽपि लोकाभिधाः । लोकतेः पचाद्यचि कृते रूपमेतत् । दर्शनं प्रकाश इति च नार्थान्तरम् । *१२,३७९* यदुक्तं प्राग्लोकाभिमानिनो ये मुक्तास्त इह लोकशब्दार्था इति तदसत् । ते हि उत्तमाः । नच तन्नियमनं मुक्तानां सम्भवतीत्यतो मोक्तं विस्मार्षीरित्याह ब्रह्मैवेति ॥ ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च
tuśabdo 'vadhāraṇe / iha ye cāmuṣmādityasyāṃ śrautau tadgāḥ parāvaralokagatāḥ muktā eva loka iti śabdo eṣāṃ te lokaśabdāḥ / te cānyonyanāthāḥ uttamā adhamānāṃ svīyānāṃ niyāmakā ityevametacchativyākhyānarūpā paiṅgiśrutirasti / yadyapi muktasya vikārāvartivyāpāraniṣedhādevaitatsiddham / tathāpi dārḍhyāya śrutyudāharaṇam / etena lakṣaṇāpakṣe mukhye bādhakaṃ coktaṃ bhavati / abhimānipakṣe tu bhūtapūrvagatyā mukteṣu lokaśabdo vyākhyeyaḥ / *12,378* prakārāntareṇāsyāṃ śrutau muktasya muktaniyāmakatvaṃ pratipādayannāha aloketi // alokaśabdena vimuktibhājo vācyāḥ ... lokadoṣātītatvādvidehatvādveti bhāvaḥ / tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha padamiti // ... padaṃ tādṛgapīha yuktam iha parāñco lokā arvāñco lokā ityatra tādṛgaloka ityapi padaṃ chettuṃ yuktam / lokālokaśabdayoḥ saṃhitāyā(yāṃ)ḥ samānarūpatvāditi bhāvaḥ / yogavṛttyāpi lokaśabdasya mukteṣu vṛttiḥ sambhavatītyāha loketi // lokābhidhāścāpi yato hi muktāḥ prakāśarūpāḥ satataṃ ca sarve yataḥ sarve 'pi muktāḥ satatamapi prakāśarūpāḥ prasiddhāstato 'pi lokābhidhāḥ / lokateḥ pacādyaci kṛte rūpametat / darśanaṃ prakāśa iti ca nārthāntaram / *12,379* yaduktaṃ prāglokābhimānino ye muktāsta iha lokaśabdārthā iti tadasat / te hi uttamāḥ / naca tanniyamanaṃ muktānāṃ sambhavatītyato moktaṃ vismārṣīrityāha brahmaiveti // brahmaiva lokādhipatirvimukto bhavediti prāha turaśrutiśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाच नानुपपत्तिरिति ॥ *१२,३८०* एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वरमुपासीनस्य विदुषः परलाकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति नचेति ॥ नचेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं ॥। इह श्रुतौ । लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् । कुत इत्यत आह रवीति ॥ ॥। रविबिम्बतो हरौ । उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्माद् ॥। चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति । यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्ववाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् । आदित्यगतं प्रकृत्य"स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्ये मनुष्यकामानां चऽ; इति । तस्मान्नेति । एतदुक्तं भवति । न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते । तस्य भगवद्धर्मत्वेनात्रैवोक्तत्वादिति । *१२,३८१* भगवद्धर्मो ऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् । तत्किं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति । उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति । अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति । नाद्यः । भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् । किं चैकस्मै विदुषे दत्तस्वाधिपत्यो मगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् । सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च । अत एव न द्वितीयः । हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न । पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्देर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अत एवोक्तं सर्वाशुभेति । "तस्योदिति नामऽ; इति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्त्वा तस्य निर्वचनं क्रियते"स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितेऽ; इति । तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दाथर्ः । कस्मादित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् । नच तत्पापमेवेति नियामकमस्ति । अतः सर्वमप्यशुभं तत्र विवक्षितम् । तदेव च विदुषः फलमुच्यते । तृतीयं निराकरोति भेद इति ॥ ॥। भेदो ऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः
tathāca nānupapattiriti // *12,380* evaṃ svamatena śrutiṃ vyākhyāya yatpareṣāṃ vyākhyānamādityamaṇḍale parameśvaramupāsīnasya viduṣaḥ paralākādhipatyaṃ bhavati cakṣuṣyupāsīnasyārvāktanalokādhipatyaṃ bhavatīti tannirākaroti naceti // naceha vijñānaphalaṃ samuktaṃ lokādhipatyaṃ ... iha śrutau / lokādhipatyaṃ vijñānaphalaṃ samuktamiti vyākhyānaṃ na yuktam / kuta ityata āha ravīti // ... ravibimbato harau / uktaṃ pṛthak tacca puraiva yasmād ... caśabdena cakṣurgate ceti samuccinoti / yasmāt kāraṇāt tat lokādhipatyaṃ puraiva pūrvavākya eva ravibimbage harau cakṣurantargate ca pṛthak vibhāgenoktam / ādityagataṃ prakṛtya"sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣye manuṣyakāmānāṃ ca'; iti / tasmānneti / etaduktaṃ bhavati / na samastalokādhipatyaṃ viduṣo yujyate / tasya bhagavaddharmatvenātraivoktatvāditi / *12,381* bhagavaddharmo 'pi viduṣo bhavatītyaṅgīkāre ko doṣa iti cet / tatkiṃ bhagavān svīyasarvalokādhipatyaṃ parityajya viduṣe dadātīti / uta vidvāṃsamavāntareśvaraṃ karotīti / atha vidvāṃstādātmyaṃ prāpnotīti / nādyaḥ / bhagavadaiśvaryasya samastaśrutyādau nityatvāvagamāt / kiṃ caikasmai viduṣe dattasvādhipatyo magavānanyasmai (viduṣe) kiṃ dadyāt / sarvapāpakṣayaliṅgavirodhācca / ata eva na dvitīyaḥ / hiraṇyagarbhe tadyujyata iti cenna / pāpma(pa)śabdena prakṛtderbandhasya vivakṣitatvāt / ata evoktaṃ sarvāśubheti / "tasyoditi nāma'; iti hi parameśvarasyocchabdaṃ nāmatvenoktvā tasya nirvacanaṃ kriyate"sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya udite'; iti / tatroditatvamevocchabdātharḥ / kasmādityapekṣāyāṃ yogyaṃ kimapi grāhyam / naca tatpāpameveti niyāmakamasti / ataḥ sarvamapyaśubhaṃ tatra vivakṣitam / tadeva ca viduṣaḥ phalamucyate / tṛtīyaṃ nirākaroti bheda iti // ... bhedo 'munetyādi ca samyaguktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुषः । परमेश्वरादिति शेषः । आदिपदेनानेनेत्यस्य ग्रहणम् । क्रियाविशेषणं चैतत् । भेदश्चेति सम्बन्धः । सम्यगिति । स्पष्टम् । नहि तदात्मा तत्प्रसादात्तद्धर्मा भवति । *१२,३८३* भवेदेतद्यद्यमुनानेनेत्येतदमुना देवेन प्रसन्नेन निमित्तेनेति व्याख्यायेव । नचैवम् । किं नाम । अमुना रूपेणामुष्य तादात्म्यं प्राप्येति । नचैवं सति भेदोक्तिरस्तीत्यत आह त्वप्रत्ययमिति ॥ त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः चशब्दस्तत्समानार्थप्रत्ययान्तरसमुच्चयार्थः । अपिशब्दो रूपेणेति पदस्य । तेन इत्यमुना अनेनेत्युभयोर्ग्रहणम् । अतिहाय प्रवृत्तायामिह श्रुतौ । भवे(देवं प)दयं परस्यस्याभिलाषः श्रुतिस्तु न तथा वक्ति । यदि खल्वदस्त्वेनादस्तयेदंत्वेनेदंतयेति भाववाची प्रत्ययः स्यात् । यदि वा(चा)मुना रूपेणात्मना, अनेन रूपेणात्मनेति पदं स्यात् । तदा प्रतीमो ऽयमर्थः श्रुत्यभिप्रेत इति । नचैतदस्तीति । *१२,३८४* ननु भावप्रधाना निर्देशा बहुलमुपलभ्यते । ततो विनापि प्रत्ययेन सो ऽर्थो भविष्यति । सोपस्कराणि च वाक्यानि भवन्ति । ततो रूपेणेत्यादिपदाध्याहारो वा करिष्यते । को दोष इति चेन्न । निश्चिते हि वाक्यार्थे तदुपपद्यते । नच तन्निश्चायकमत्रास्तीत्याशयवान्दोषान्तरमाह भवतीति ॥ भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः
viduṣaḥ / parameśvarāditi śeṣaḥ / ādipadenānenetyasya grahaṇam / kriyāviśeṣaṇaṃ caitat / bhedaśceti sambandhaḥ / samyagiti / spaṣṭam / nahi tadātmā tatprasādāttaddharmā bhavati / *12,383* bhavedetadyadyamunānenetyetadamunā devena prasannena nimitteneti vyākhyāyeva / nacaivam / kiṃ nāma / amunā rūpeṇāmuṣya tādātmyaṃ prāpyeti / nacaivaṃ sati bhedoktirastītyata āha tvapratyayamiti // tvapratyayaṃ cāpyatihāya naiva rūpeṇa teneti bhavedihārthaḥ caśabdastatsamānārthapratyayāntarasamuccayārthaḥ / apiśabdo rūpeṇeti padasya / tena ityamunā anenetyubhayorgrahaṇam / atihāya pravṛttāyāmiha śrutau / bhave(devaṃ pa)dayaṃ parasyasyābhilāṣaḥ śrutistu na tathā vakti / yadi khalvadastvenādastayedaṃtvenedaṃtayeti bhāvavācī pratyayaḥ syāt / yadi vā(cā)munā rūpeṇātmanā, anena rūpeṇātmaneti padaṃ syāt / tadā pratīmo 'yamarthaḥ śrutyabhipreta iti / nacaitadastīti / *12,384* nanu bhāvapradhānā nirdeśā bahulamupalabhyate / tato vināpi pratyayena so 'rtho bhaviṣyati / sopaskarāṇi ca vākyāni bhavanti / tato rūpeṇetyādipadādhyāhāro vā kariṣyate / ko doṣa iti cenna / niścite hi vākyārthe tadupapadyate / naca tanniścāyakamatrāstītyāśayavāndoṣāntaramāha bhavatīti // bhavatyasāvityaṇuśabdamatra vihāya vākyāni bahūni doṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यस्यां श्रुतौ तादात्म्यप्राप्त्या(प्तौ) तदीयं सर्वलोकाधिपत्यमस्य भवतीत्यर्थो विवक्षितः स्यात् । तर्ह्यत्रैतदर्थप्रतिपादने ऽयं विद्वानसौ परमात्मा भवतीत्येतावदेव वक्तव्यम् । नतु सो ऽमुनैवेत्यादिकम् । तादात्म्यप्राप्तौ तद्धर्मर्(म्य)स्य स्वतः सिद्धत्वात् । अयमसौ भवतीत्यल्पं शब्दं विहाय बहूनि वाक्यानि प्रयुञ्जानायाः श्रुतेरकुशलत्वदोषः स्यात् । नहि कश्चिदल्पीयसा प्रयत्नेन सिद्धत्यर्थे महान्तं प्रयत्नमातिष्ठमा(नः सद्भि)नो महद्भिराद्रियते । किं चात्र परमेश्वरः सगुणो वा विवक्षितो निर्गुणो वा । आद्ये न विदुषस्तत्तादात्म्यमस्ति । परेणा(प्य)नभ्युपगतत्वात्(मात्) । न द्वितीयः । निर्गुणस्याऽदित्यादिपरिच्छेदानुपपत्तेः । ऐश्वर्यासम्भवाच्च । नच तद्भूयंगतस्य सर्वलोकाधिपत्यं भवतीति । *१२,३८६* अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरन्पादार्थं सङ्क्षेपेणाह अत इति ॥ अतो जगद्वयापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण । अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात् समासते
yadyasyāṃ śrutau tādātmyaprāptyā(ptau) tadīyaṃ sarvalokādhipatyamasya bhavatītyartho vivakṣitaḥ syāt / tarhyatraitadarthapratipādane 'yaṃ vidvānasau paramātmā bhavatītyetāvadeva vaktavyam / natu so 'munaivetyādikam / tādātmyaprāptau taddharmar(mya)sya svataḥ siddhatvāt / ayamasau bhavatītyalpaṃ śabdaṃ vihāya bahūni vākyāni prayuñjānāyāḥ śruterakuśalatvadoṣaḥ syāt / nahi kaścidalpīyasā prayatnena siddhatyarthe mahāntaṃ prayatnamātiṣṭhamā(naḥ sadbhi)no mahadbhirādriyate / kiṃ cātra parameśvaraḥ saguṇo vā vivakṣito nirguṇo vā / ādye na viduṣastattādātmyamasti / pareṇā(pya)nabhyupagatatvāt(māt) / na dvitīyaḥ / nirguṇasyā'dityādiparicchedānupapatteḥ / aiśvaryāsambhavācca / naca tadbhūyaṃgatasya sarvalokādhipatyaṃ bhavatīti / *12,386* apavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharanpādārthaṃ saṅkṣepeṇāha ata iti // ato jagadvayāpṛtimanta eva brahmādayaḥ pūrṇaguṇāḥ krameṇa / amandamānandamajasrameva bhuñjanta ātmīyamajāt samāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगच्छब्देन स्वी(स्यकी)यावरमुक्ता गृह्यन्ते । जगद्वयापारवर्जमित्येतन्मुक्तेतरजगद्विषयम् । अतो न तद्विरोध इत्येतदप्यनेन सूचयति । अन्यथा स्वावरमुक्तनिमका एवेत्यवक्ष्यत् । तथाचानन्याधिपतिपदमुक्तार्थमेवेति भावः । आत्मीयं नतु परमेश्वरम् । अजात् परमेश्वरात्तमविहायेत्यर्थः । तत्प्रसादादिति वा । ॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ॥ *१२,३८८* एवंपरिसमापितग्रन्थो भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारं स्वस्यातिविशदानादिसावर्ज्ञप्रदं निरुपाधिकपरमप्रेमास्पदगुणगणं पुरुषोत्तमं पौनःपुन्येन प्रणमति नम इति ॥ नमो नमो ऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय । भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रे ऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने
jagacchabdena svī(syakī)yāvaramuktā gṛhyante / jagadvayāpāravarjamityetanmuktetarajagadviṣayam / ato na tadvirodha ityetadapyanena sūcayati / anyathā svāvaramuktanimakā evetyavakṣyat / tathācānanyādhipatipadamuktārthameveti bhāvaḥ / ātmīyaṃ natu parameśvaram / ajāt parameśvarāttamavihāyetyarthaḥ / tatprasādāditi vā / // iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ananyādhipatitvādhikaraṇam // *12,388* evaṃparisamāpitagrantho bhagavānācāryaḥ svapratipāditaprakāraṃ svasyātiviśadānādisāvarjñapradaṃ nirupādhikaparamapremāspadaguṇagaṇaṃ puruṣottamaṃ paunaḥpunyena praṇamati nama iti // namo namo 'śeṣaviśeṣapūrṇaguṇaikadhāmne puruṣottamāya / bhaktānukampādatiśuddhasaṃviddātre 'nupādhipriyasadguṇātmane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशेषविशेषैः पूर्णा ये गुणास्तेषां प्रधानाश्रयाय, भक्ते मय्यनुकम्पादनुक्रोशात् । अत एव ताच्छीलिकस्य तृनः प्रयोगः । सद्गुणानुवादेनानुपाधिप्रियत्वं तादात्म्यं च विधीयत इति न पुनरुक्तिः । *१२,३९०* यथा भगवत्स्वरूपविज्ञानं समस्तपुरुषार्थसाधनं तथा स्वस्वरूपविज्ञानमपीत्यतः तदाविष्कुर्वन्नाह यस्येति ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यानलं बट् तद् दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदनुमा ग्रन्थः कृतः केशवे
aśeṣaviśeṣaiḥ pūrṇā ye guṇāsteṣāṃ pradhānāśrayāya, bhakte mayyanukampādanukrośāt / ata eva tācchīlikasya tṛnaḥ prayogaḥ / sadguṇānuvādenānupādhipriyatvaṃ tādātmyaṃ ca vidhīyata iti na punaruktiḥ / *12,390* yathā bhagavatsvarūpavijñānaṃ samastapuruṣārthasādhanaṃ tathā svasvarūpavijñānamapītyataḥ tadāviṣkurvannāha yasyeti // yasya trīṇyuditāni vedavacane rūpāṇi divyānalaṃ baṭ tad darśatamitthameva nihitaṃ devasya bhargo mahat / vāyo rāmavaconayaṃ prathamakaṃ pṛkṣo dvitīyaṃ vapurmadhvo yattu tṛtīyametadanumā granthaḥ kṛtaḥ keśave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमुना वायुनायं केशवे विषये ग्रन्थः कृत इत्यन्वयः । *१२,३९१* कीदृशं तस्य मूलरूपं कथंभूतानि च तानि त्रीणि रूपाणीत्यत उक्तम् बडित्यादि ॥ यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च । दृशेरौणशदिको ऽतच्प्रत्ययः । अनेन वायुशब्दो निरुक्तः । वशब्दो बलवाची । अयतिः गत्यर्थः । गत्यर्थाश्चावगत्यर्थाः । तत उण् । वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति । किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ । हुभृञ् भरणे, गमॢ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च । इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् । वा गतिगन्धनयोरित्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् । अनेकार्थत्वाद्धातूनां वातिर्भरणे ऽपि वर्तते । अपि च महत् श्रेष्ठम् । वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् । न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपमित्थमेव । यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्ते ऽनेनेति । एरजित्यच् । यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः । पृच्छब्दः पृतनावाची प्रसिद्धः । तस्मिन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतो ऽनुपसर्गे क इति कः । उपपदतकारलोपश्छान्दसः । पुंलिङ्गं(ङ्गः) च श्रुत्यनुसारेण । असुन्वा प्रत्ययः । किदित नपुंसकमेवेदम् । रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः । *१२,३९२* यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः । मधुशब्दः सुखवाची । "मधुत द्यौरस्तु नः पिताऽ; इति प्रयोगात् । वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची । वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति कः । सुखसाधनं तीर्थमस्येति । स्वरित्यत्रेवोकारलोपः । *१२,३९९* भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान्नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति निःशेषमिति ॥ निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण । भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम्
amunā vāyunāyaṃ keśave viṣaye granthaḥ kṛta ityanvayaḥ / *12,391* kīdṛśaṃ tasya mūlarūpaṃ kathaṃbhūtāni ca tāni trīṇi rūpāṇītyata uktam baḍityādi // yasya tanmūlarūpaṃ baṭ balātmakaṃ darśataṃ jñānarūpaṃ ca / dṛśerauṇaśadiko 'tacpratyayaḥ / anena vāyuśabdo niruktaḥ / vaśabdo balavācī / ayatiḥ gatyarthaḥ / gatyarthāścāvagatyarthāḥ / tata uṇ / vaścāsau āyuśceti vāyuriti / kiñca bhargo bharaṇagamanayoḥ kartṛ / hubhṛñ bharaṇe, gamḷ gatau, ābhyāmasunpratyayo ḍicca / idamapi vāyuśabdavyākhyānam / vā gatigandhanayorityataḥ kṛvāpājimisvadisādhyaśūbhya uṇityuṇ / anekārthatvāddhātūnāṃ vātirbharaṇe 'pi vartate / api ca mahat śreṣṭham / vayaḥ śreṣṭhatva ityasmāduṇ / na kevalaṃ mūlarūpamevaṃ kintu yasyāvatāreṣu nihitaṃ rūpamitthameva / yasya prathamakaṃ prathamaṃ rūpaṃ rāmaviṣayāṇi vacāṃsi mūlarāmāyaṇādīni rāmavacāṃsi teṣāṃ nayaṃ nīyante śiṣyeṣu pravartyante 'neneti / erajityac / yasya dvitīyaṃ vapuḥ pṛkṣaḥ / pṛcchabdaḥ pṛtanāvācī prasiddhaḥ / tasminkarmaṇyupapade kṣai kṣaya ityetasmāt āto 'nupasarge ka iti kaḥ / upapadatakāralopaśchāndasaḥ / puṃliṅgaṃ(ṅgaḥ) ca śrutyanusāreṇa / asunvā pratyayaḥ / kidita napuṃsakamevedam / ripupṛtanākṣayakārītyarthaḥ / *12,392* yasya tṛtīyaṃ vapuḥ etanmadhvaḥ / madhuśabdaḥ sukhavācī / "madhuta dyaurastu naḥ pitā'; iti prayogāt / vaśabdaḥ śāstrāparaparyāyatīrthavācī / vāteravagatyarthātkaraṇe ghañarthe kavidhānamiti kaḥ / sukhasādhanaṃ tīrthamasyeti / svarityatrevokāralopaḥ / *12,399* bhagavatsvarūpapratipādanenaiva granthopasaṃhāraḥ samucita ityāśayavānnityāparokṣaṃ bhagavantaṃ sambodhya stauti niḥśeṣamiti // niḥśeṣadoṣarahitakalyāṇākhilasadguṇa / bhūtisvayambhuśarvādivandyaṃ tvāṃ naumi me priyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.