Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.11

क्अ इ,६६।२-६७।२ रो इ,२१३-२१७ किमर्थम् ईदादीनाम् तपराणाम् प्रगृह्यसञ्ज्ञा उच्यते । तपरः तत्कालस्य इति तत्कालानाम् सवर्णानाम् ग्रहणम् यथा स्यात् । केषाम् । उदात्तानुदात्तस्वरितानाम् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । प्लुतानाम् तु प्रगृह्यसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । किम् कारणम् । अतत्कालत्वात् । न हि प्लुताः तत्कालाः । असिद्धः प्लुतः । तस्यासिद्धत्वात् तत्कालाः एव भवन्ति । सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु । कथम् ज्ञायते सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु इति । यत् अयम् प्लुतप्रगृह्याः अचि इति प्लुतस्य प्रकृतिभावम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । सतः हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अप्लुतात् अप्लुते इति एतत् न वक्तव्यम् भवति । किम् अतः यत् सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु । सञ्ज्ञाविधौ असिद्धः । तस्य असिद्धत्वात् तत्कालाः एव भवन्ति । सञ्ज्ञाविधौ च सिद्धः । कथम् । कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्यम् तत्र उपस्थितम् द्रष्टव्यम् । प्रगृह्यः प्रकृत्या इति उपस्थितम् इदम् भवति ईदूदेत् द्विवचनम् प्रगृह्यम् इति । किम् पुनः प्लुतस्य प्रगृह्यसञ्ज्ञावचने प्रयोजनम् । प्रगृह्याश्रयः प्रकृतिभावः यथा स्यात् । मा भूत् एवम् । प्लुतः प्रकृत्या इति एवम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । उपस्थिते हि दोषः स्यात् । अप्लुतवत् उपस्थिथे इति अत्र पठिष्यति हि आचार्यः : वद्वचनम् प्लुतकार्यप्रतिषेधार्थम् , प्लुतप्रतिषेधे हि प्रगृह्य्प्लुतप्रतिषेधप्रसङ्गः अन्येन विहितत्वात् इति । तस्मात् प्लुतस्य प्रगृह्यसञ्ज्ञा एषितव्या प्रगृह्याश्रयः प्रकृतिभावः यथा स्यात् । यदि पुनः दीर्घाणाम् अतपराणाम् प्रगृह्यसञ्ज्ञा उच्येत । एवम् अपि एकारः एव एकः सवर्णान् गृह्णीयात् । ईकारोकारौ न गृह्णीयाताम् । किम् कारणम् । अनण्त्वात् । यदि पुनः ह्रस्वानाम् अतपराणाम् प्रगृह्यसञ्ज्ञा उच्येत । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रसज्येत : अकुर्वहि , अत्र अकुर्वहि अत्र इति । तस्मात् दीर्घाणाम् एव तपराणाम् प्रगृह्यसञ्ज्ञा वक्तव्या । दीर्घाणाम् च उच्यमाना प्लुतानाम् न प्राप्नोति । एवम् तर्हि किम् नः एतेन यत्नेन यत् सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु इति । असिद्धः प्लुतः । तस्य असिद्धत्वात् तत्कालाः एव भवन्ति इति । कथम् यत् तत् ज्ञापकम् उक्तम् प्लुतप्रगृह्याः अचि इति। प्लुतभावी प्रकृत्या इति एवम् एतत् विज्ञायते । कथम् यत् तत् प्रयोजनम् उक्तम् । क्रियते तत् न्यासे एव अप्लुतात् अप्लुते इति । एवम् अपि यत् सिद्धे प्रगृह्यकार्यम् तत् प्लुतस्य न प्राप्नोति । अणः अप्रगृह्यस्य अनुनासिकः इति । एवम् तर्हि किम् नः एतेन कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् इति । यथोद्देशम् एव सञ्ज्ञापरिभाषम् । तत्र च असौ असिद्धः । तस्यासिद्धत्वात् तत्कालाः एव भवन्ति ।

KA I,66.2-67.2 Ro I,213-217 kimartham īdādīnām taparāṇām pragṛhyasañjñā ucyate . taparaḥ tatkālasya iti tatkālānām savarṇānām grahaṇam yathā syāt . keṣām . udāttānudāttasvaritānām . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . plutānām tu pragṛhyasañjñā na prāpnoti . kim kāraṇam . atatkālatvāt . na hi plutāḥ tatkālāḥ . asiddhaḥ plutaḥ . tasyāsiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti . siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu . katham jñāyate siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu iti . yat ayam plutapragṛhyāḥ aci iti plutasya prakṛtibhāvam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . sataḥ hi kāryiṇaḥ kāryeṇa bhavitavyam . kim etasya jñāpane prayojanam . aplutāt aplute iti etat na vaktavyam bhavati . kim ataḥ yat siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu . sañjñāvidhau asiddhaḥ . tasya asiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti . sañjñāvidhau ca siddhaḥ . katham . kāryakālam sañjñāparibhāṣam . yatra kāryam tatra upasthitam draṣṭavyam . pragṛhyaḥ prakṛtyā iti upasthitam idam bhavati īdūdet dvivacanam pragṛhyam iti . kim punaḥ plutasya pragṛhyasañjñāvacane prayojanam . pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ yathā syāt . mā bhūt evam . plutaḥ prakṛtyā iti evam bhaviṣyati . na evam śakyam . upasthite hi doṣaḥ syāt . aplutavat upasthithe iti atra paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : vadvacanam plutakāryapratiṣedhārtham , plutapratiṣedhe hi pragṛhyplutapratiṣedhaprasaṅgaḥ anyena vihitatvāt iti . tasmāt plutasya pragṛhyasañjñā eṣitavyā pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ yathā syāt . yadi punaḥ dīrghāṇām ataparāṇām pragṛhyasañjñā ucyeta . evam api ekāraḥ eva ekaḥ savarṇān gṛhṇīyāt . īkārokārau na gṛhṇīyātām . kim kāraṇam . anaṇtvāt . yadi punaḥ hrasvānām ataparāṇām pragṛhyasañjñā ucyeta . na evam śakyam . iha api prasajyeta : akurvahi , atra akurvahi atra iti . tasmāt dīrghāṇām eva taparāṇām pragṛhyasañjñā vaktavyā . dīrghāṇām ca ucyamānā plutānām na prāpnoti . evam tarhi kim naḥ etena yatnena yat siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu iti . asiddhaḥ plutaḥ . tasya asiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti iti . katham yat tat jñāpakam uktam plutapragṛhyāḥ aci iti. plutabhāvī prakṛtyā iti evam etat vijñāyate . katham yat tat prayojanam uktam . kriyate tat nyāse eva aplutāt aplute iti . evam api yat siddhe pragṛhyakāryam tat plutasya na prāpnoti . aṇaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ iti . evam tarhi kim naḥ etena kāryakālam sañjñāparibhāṣam iti . yathoddeśam eva sañjñāparibhāṣam . tatra ca asau asiddhaḥ . tasyāsiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,६७।३-६८।७ रो इ,२१७-२२० कथम् पुनः इदम् विज्ञायते : ईदादयः यत् द्विवचनम् इति आहोस्वित् ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनम् इति । कः च अत्र विशेषः । ईदादयः द्विवचनम् प्रगृह्याः इति चेत् अन्त्यस्य विधिः । ईदादयः द्विवचनम् प्रगृह्याः इति चेत् अन्त्यस्य प्रगृह्यसञ्ज्ञा विधेया । पचेते* इति , पचेथे* इति । वचनात् भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । खट्वे* इति , माले* इति । अस्तु तर्हि ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनम् इति । ईदाद्यन्तम् इति चेत् एकस्य विधिः । ईदाद्यन्तम् इति चेत् एकस्य प्रगृह्यसञ्ज्ञा विधेया । खट्वे* इति , माले* इति । न वा आद्यन्तत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । आद्यन्तत्वात् । आद्यन्तवत् एकस्मिन् इति एकस्य अपि भविष्यति । अथ वा एवम् वक्ष्यामि : ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनान्तम् इति । ईदाद्यन्तम् द्विवचनान्तम् इति चेत् लुकि प्रतिषेधः । ईदाद्यन्तम् द्विवचनान्तम् इति चेत् लुकि प्रतिषेधः वक्तव्यः । कुमार्योः अगारम् , कुमार्यगारम् वध्वोः अगारम् , वध्वगारम् । एतत् हि ईदाद्यन्तम् च श्रूयते द्विवचनान्तम् च भवति प्रत्ययलक्षणेन । सप्तम्याम् अर्थग्रहणम् ज्ञापकम् प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधस्य । यत् अयम् ईदूतौ च सप्तम्यर्थे इति अर्थग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न प्रगृह्यसञ्ज्ञायाम् प्रत्ययलक्षणम् भवति इति । तत् तर्हि ज्ञाप्कार्थम् अर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । ईदादिभिः द्विवचनम् विशेषयिष्यामः ईदादिविशिष्टेन च द्विवचनेन तदन्तविधिः भविष्यति । ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनम् तदन्तम् ईदाद्यन्तम् इति । एवम् अपि अशुक्ले वस्त्रे शुक्ले सम्पद्येताम् , शुक्ली आस्ताम् वस्त्रे* इति अत्र प्राप्नोति । अत्र हि ईदादि द्विवचनम् तदन्तम् च भवति प्रत्ययलक्षणेन । अत्र अपि अकृते शीभावे लुक् भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लुक् क्रियताम् शीभावः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् शीभावः । नित्यः लुक् । कृते अपि शीभावे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यः लुक् । अन्यस्य कृते शीभावे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।शीभावः अपि अनित्यः । न हि कृते लुकि प्राप्नोति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् शीभावः शीभावे कृते लुक् । अथ अपि कथम् चित् नित्यः लुक् स्यात् एवम् अपि दोषः । वक्ष्यति एतत् । पदसञ्ज्ञायाम् अन्तवचनम् अन्यत्र सञ्ज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थम् इति। इदम् च अपि प्रत्ययग्रहणम् अयम् च अपि सञ्ज्ञाविधिः । अवश्यम् खलु एतस्मिन् अपि पक्षे आद्यन्तवद्भावः एषितव्यः । तस्मात् अस्तु सः एव मध्यमः पक्षः ।

KA I,67.3-68.7 Ro I,217-220 katham punaḥ idam vijñāyate : īdādayaḥ yat dvivacanam iti āhosvit īdādyantam yat dvivacanam iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . īdādayaḥ dvivacanam pragṛhyāḥ iti cet antyasya vidhiḥ . īdādayaḥ dvivacanam pragṛhyāḥ iti cet antyasya pragṛhyasañjñā vidheyā . pacete* iti , pacethe* iti . vacanāt bhaviṣyati . asti vacane prayojanam . kim . khaṭve* iti , māle* iti . astu tarhi īdādyantam yat dvivacanam iti . īdādyantam iti cet ekasya vidhiḥ . īdādyantam iti cet ekasya pragṛhyasañjñā vidheyā . khaṭve* iti , māle* iti . na vā ādyantatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ādyantatvāt . ādyantavat ekasmin iti ekasya api bhaviṣyati . atha vā evam vakṣyāmi : īdādyantam yat dvivacanāntam iti . īdādyantam dvivacanāntam iti cet luki pratiṣedhaḥ . īdādyantam dvivacanāntam iti cet luki pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kumāryoḥ agāram , kumāryagāram vadhvoḥ agāram , vadhvagāram . etat hi īdādyantam ca śrūyate dvivacanāntam ca bhavati pratyayalakṣaṇena . saptamyām arthagrahaṇam jñāpakam pratyayalakṣaṇapratiṣedhasya . yat ayam īdūtau ca saptamyarthe iti arthagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na pragṛhyasañjñāyām pratyayalakṣaṇam bhavati iti . tat tarhi jñāpkārtham arthagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . īdādibhiḥ dvivacanam viśeṣayiṣyāmaḥ īdādiviśiṣṭena ca dvivacanena tadantavidhiḥ bhaviṣyati . īdādyantam yat dvivacanam tadantam īdādyantam iti . evam api aśukle vastre śukle sampadyetām , śuklī āstām vastre* iti atra prāpnoti . atra hi īdādi dvivacanam tadantam ca bhavati pratyayalakṣaṇena . atra api akṛte śībhāve luk bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . luk kriyatām śībhāvaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt śībhāvaḥ . nityaḥ luk . kṛte api śībhāve prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityaḥ luk . anyasya kṛte śībhāve prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .śībhāvaḥ api anityaḥ . na hi kṛte luki prāpnoti . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt śībhāvaḥ śībhāve kṛte luk . atha api katham cit nityaḥ luk syāt evam api doṣaḥ . vakṣyati etat . padasañjñāyām antavacanam anyatra sañjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhipratiṣedhārtham iti. idam ca api pratyayagrahaṇam ayam ca api sañjñāvidhiḥ . avaśyam khalu etasmin api pakṣe ādyantavadbhāvaḥ eṣitavyaḥ . tasmāt astu saḥ eva madhyamaḥ pakṣaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.