क्अ इ,६७।३-६८।७ रो इ,२१७-२२० कथम् पुनः इदम् विज्ञायते : ईदादयः यत् द्विवचनम् इति आहोस्वित् ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनम् इति । कः च अत्र विशेषः । ईदादयः द्विवचनम् प्रगृह्याः इति चेत् अन्त्यस्य विधिः । ईदादयः द्विवचनम् प्रगृह्याः इति चेत् अन्त्यस्य प्रगृह्यसञ्ज्ञा विधेया । पचेते* इति , पचेथे* इति । वचनात् भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । खट्वे* इति , माले* इति । अस्तु तर्हि ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनम् इति । ईदाद्यन्तम् इति चेत् एकस्य विधिः । ईदाद्यन्तम् इति चेत् एकस्य प्रगृह्यसञ्ज्ञा विधेया । खट्वे* इति , माले* इति । न वा आद्यन्तत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । आद्यन्तत्वात् । आद्यन्तवत् एकस्मिन् इति एकस्य अपि भविष्यति । अथ वा एवम् वक्ष्यामि : ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनान्तम् इति । ईदाद्यन्तम् द्विवचनान्तम् इति चेत् लुकि प्रतिषेधः । ईदाद्यन्तम् द्विवचनान्तम् इति चेत् लुकि प्रतिषेधः वक्तव्यः । कुमार्योः अगारम् , कुमार्यगारम् वध्वोः अगारम् , वध्वगारम् । एतत् हि ईदाद्यन्तम् च श्रूयते द्विवचनान्तम् च भवति प्रत्ययलक्षणेन । सप्तम्याम् अर्थग्रहणम् ज्ञापकम् प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधस्य । यत् अयम् ईदूतौ च सप्तम्यर्थे इति अर्थग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न प्रगृह्यसञ्ज्ञायाम् प्रत्ययलक्षणम् भवति इति । तत् तर्हि ज्ञाप्कार्थम् अर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । ईदादिभिः द्विवचनम् विशेषयिष्यामः ईदादिविशिष्टेन च द्विवचनेन तदन्तविधिः भविष्यति । ईदाद्यन्तम् यत् द्विवचनम् तदन्तम् ईदाद्यन्तम् इति । एवम् अपि अशुक्ले वस्त्रे शुक्ले सम्पद्येताम् , शुक्ली आस्ताम् वस्त्रे* इति अत्र प्राप्नोति । अत्र हि ईदादि द्विवचनम् तदन्तम् च भवति प्रत्ययलक्षणेन । अत्र अपि अकृते शीभावे लुक् भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लुक् क्रियताम् शीभावः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् शीभावः । नित्यः लुक् । कृते अपि शीभावे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यः लुक् । अन्यस्य कृते शीभावे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।शीभावः अपि अनित्यः । न हि कृते लुकि प्राप्नोति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् शीभावः शीभावे कृते लुक् । अथ अपि कथम् चित् नित्यः लुक् स्यात् एवम् अपि दोषः । वक्ष्यति एतत् । पदसञ्ज्ञायाम् अन्तवचनम् अन्यत्र सञ्ज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थम् इति। इदम् च अपि प्रत्ययग्रहणम् अयम् च अपि सञ्ज्ञाविधिः । अवश्यम् खलु एतस्मिन् अपि पक्षे आद्यन्तवद्भावः एषितव्यः । तस्मात् अस्तु सः एव मध्यमः पक्षः ।
KA I,67.3-68.7 Ro I,217-220 katham punaḥ idam vijñāyate : īdādayaḥ yat dvivacanam iti āhosvit īdādyantam yat dvivacanam iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . īdādayaḥ dvivacanam pragṛhyāḥ iti cet antyasya vidhiḥ . īdādayaḥ dvivacanam pragṛhyāḥ iti cet antyasya pragṛhyasañjñā vidheyā . pacete* iti , pacethe* iti . vacanāt bhaviṣyati . asti vacane prayojanam . kim . khaṭve* iti , māle* iti . astu tarhi īdādyantam yat dvivacanam iti . īdādyantam iti cet ekasya vidhiḥ . īdādyantam iti cet ekasya pragṛhyasañjñā vidheyā . khaṭve* iti , māle* iti . na vā ādyantatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ādyantatvāt . ādyantavat ekasmin iti ekasya api bhaviṣyati . atha vā evam vakṣyāmi : īdādyantam yat dvivacanāntam iti . īdādyantam dvivacanāntam iti cet luki pratiṣedhaḥ . īdādyantam dvivacanāntam iti cet luki pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kumāryoḥ agāram , kumāryagāram vadhvoḥ agāram , vadhvagāram . etat hi īdādyantam ca śrūyate dvivacanāntam ca bhavati pratyayalakṣaṇena . saptamyām arthagrahaṇam jñāpakam pratyayalakṣaṇapratiṣedhasya . yat ayam īdūtau ca saptamyarthe iti arthagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na pragṛhyasañjñāyām pratyayalakṣaṇam bhavati iti . tat tarhi jñāpkārtham arthagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . īdādibhiḥ dvivacanam viśeṣayiṣyāmaḥ īdādiviśiṣṭena ca dvivacanena tadantavidhiḥ bhaviṣyati . īdādyantam yat dvivacanam tadantam īdādyantam iti . evam api aśukle vastre śukle sampadyetām , śuklī āstām vastre* iti atra prāpnoti . atra hi īdādi dvivacanam tadantam ca bhavati pratyayalakṣaṇena . atra api akṛte śībhāve luk bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . luk kriyatām śībhāvaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt śībhāvaḥ . nityaḥ luk . kṛte api śībhāve prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityaḥ luk . anyasya kṛte śībhāve prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .śībhāvaḥ api anityaḥ . na hi kṛte luki prāpnoti . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt śībhāvaḥ śībhāve kṛte luk . atha api katham cit nityaḥ luk syāt evam api doṣaḥ . vakṣyati etat . padasañjñāyām antavacanam anyatra sañjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhipratiṣedhārtham iti. idam ca api pratyayagrahaṇam ayam ca api sañjñāvidhiḥ . avaśyam khalu etasmin api pakṣe ādyantavadbhāvaḥ eṣitavyaḥ . tasmāt astu saḥ eva madhyamaḥ pakṣaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.