क्अ इ,७३।२०-७४।२२ रो इ,२३९-२४१ घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् शिदर्थम्। घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । दाधाप्रकृतयः घुसञ्ज्ञा भवन्ति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । आत्त्वभूतानाम् इयम् सञ्ज्ञा क्रियते । सा आत्त्वभूतानाम् एव स्यात् अनात्त्वभूतानाम् न स्यात् । ननु च भूयिष्थानि घुसञ्ज्ञाकार्याणि आर्धधातुके तत्र च एते आत्त्वभूताः दृश्यन्ते । शिदर्थम् । शिदर्थम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । शिति आत्त्वम् प्रतिषिध्यते तदर्थम् : प्रणिदयते प्रणिधयति इति । भारद्वाजीयाः पठन्ति घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् शिद्विकृतार्थम् । घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् क्रियते । किम् प्रयोजनम् । शिदर्थम् विकृतार्थम् च । शिति उदाहृतम् । विकृतार्थम् खलु अपि : प्रणिदाता प्रणिधाता । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति प्रतिपदम् ये आत्त्वभूताः तेषाम् एव स्यात् । लक्षणेन ये आत्त्वभूताः तेषाम् न स्यात् । अथ क्रियमाणे अपि प्रकृतिग्रहणे कथम् इदम् विज्ञायते । दाधाः प्रकृतयः आहोस्वित् दाधाम् प्रकृतयः इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते दाधाः प्रकृतयः इति सः एव दोषः । आत्त्वभूतानाम् एव स्यात् अनात्त्वभूतानाम् न स्यात् । अथ विज्ञायते दाधाम् प्रकृतयः इति अनात्त्वभूतानाम् एव स्यात् आत्त्वभूतानाम् न स्यात् । एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते दाधाः प्रकृतयः इति न अपि दाधाम् प्रकृतयः इति । कथम् तर्हि । दाधाः घुसञ्ज्ञाः भवन्ति प्रकृतयः च एषाम् इति । तत् तर्हि प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । इदम् प्रकृतम् अर्थग्रहणम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । ईदूतौ च सप्तम्यर्थे इति । ततः वक्ष्यामि दाधाः घु अदाप् । अर्थे इति । न एवम् शक्यम् । ददातिना समानार्थान् रातिरासतिदाशतिमंहतिप्रीणातिप्रभृतीन् आहुः । एतेषाम् अपि घुसञ्ज्ञा प्राप्नोति । तस्मात् न एवम् शक्यम् । न चेत् एवम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । शिदर्थेन तावत् न अर्थः प्रकृतिग्रहणेन । अवश्यम् तत्र मार्थम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् प्रणिमयते प्रण्यमयत इति एवमर्थम् । तत् पुरस्तात् अपक्रक्ष्यते : घुप्रकृतौ माप्रकृतौ च इति । यदि प्रकृतिग्रहणम् क्रियते प्रनिमिनोति प्रनिमीनाति अत्र अपि प्राप्नोति । अथ अक्रियमाणे अपि प्रकृतिग्रहणे इह कस्मात् न भवति : प्रनिमाता प्रनिमातुम् इति । आकारान्तस्य ङितः ग्रहणम् विज्ञास्यते । यथा एव तर्हि अक्रियमाणे प्रकृतिग्रहणे आकारान्तस्य ङितः ग्रहणम् विज्ञायते एवम् क्रियमाणे अपि प्रकृतिग्रहणे आकारान्तस्य ङितः ग्रहणम् विज्ञास्यते । विकृतार्थेन च अपि न अर्थः । दोषः एव एतस्याः परिभाषायाः लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति गामादाग्रहणेषु अविशेषः इति ।
KA I,73.20-74.22 Ro I,239-241 ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam śidartham. ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam kartavyam . dādhāprakṛtayaḥ ghusañjñā bhavanti iti vaktavyam . kim prayojanam . āttvabhūtānām iyam sañjñā kriyate . sā āttvabhūtānām eva syāt anāttvabhūtānām na syāt . nanu ca bhūyiṣthāni ghusañjñākāryāṇi ārdhadhātuke tatra ca ete āttvabhūtāḥ dṛśyante . śidartham . śidartham prakṛtigrahaṇam kartavyam . śiti āttvam pratiṣidhyate tadartham : praṇidayate praṇidhayati iti . bhāradvājīyāḥ paṭhanti ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam śidvikṛtārtham . ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam kriyate . kim prayojanam . śidartham vikṛtārtham ca . śiti udāhṛtam . vikṛtārtham khalu api : praṇidātā praṇidhātā . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti pratipadam ye āttvabhūtāḥ teṣām eva syāt . lakṣaṇena ye āttvabhūtāḥ teṣām na syāt . atha kriyamāṇe api prakṛtigrahaṇe katham idam vijñāyate . dādhāḥ prakṛtayaḥ āhosvit dādhām prakṛtayaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate dādhāḥ prakṛtayaḥ iti saḥ eva doṣaḥ . āttvabhūtānām eva syāt anāttvabhūtānām na syāt . atha vijñāyate dādhām prakṛtayaḥ iti anāttvabhūtānām eva syāt āttvabhūtānām na syāt . evam tarhi na evam vijñāyate dādhāḥ prakṛtayaḥ iti na api dādhām prakṛtayaḥ iti . katham tarhi . dādhāḥ ghusañjñāḥ bhavanti prakṛtayaḥ ca eṣām iti . tat tarhi prakṛtigrahaṇam kartavyam . na kartavyam . idam prakṛtam arthagrahaṇam anuvartate . kva prakṛtam . īdūtau ca saptamyarthe iti . tataḥ vakṣyāmi dādhāḥ ghu adāp . arthe iti . na evam śakyam . dadātinā samānārthān rātirāsatidāśatimaṃhatiprīṇātiprabhṛtīn āhuḥ . eteṣām api ghusañjñā prāpnoti . tasmāt na evam śakyam . na cet evam prakṛtigrahaṇam kartavyam . śidarthena tāvat na arthaḥ prakṛtigrahaṇena . avaśyam tatra mārtham prakṛtigrahaṇam kartavyam praṇimayate praṇyamayata iti evamartham . tat purastāt apakrakṣyate : ghuprakṛtau māprakṛtau ca iti . yadi prakṛtigrahaṇam kriyate praniminoti pranimīnāti atra api prāpnoti . atha akriyamāṇe api prakṛtigrahaṇe iha kasmāt na bhavati : pranimātā pranimātum iti . ākārāntasya ṅitaḥ grahaṇam vijñāsyate . yathā eva tarhi akriyamāṇe prakṛtigrahaṇe ākārāntasya ṅitaḥ grahaṇam vijñāyate evam kriyamāṇe api prakṛtigrahaṇe ākārāntasya ṅitaḥ grahaṇam vijñāsyate . vikṛtārthena ca api na arthaḥ . doṣaḥ eva etasyāḥ paribhāṣāyāḥ lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti gāmādāgrahaṇeṣu aviśeṣaḥ iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.