क्अ इ,७३।२०-७४।२२ रो इ,२३९-२४१ घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् शिदर्थम्। घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । दाधाप्रकृतयः घुसञ्ज्ञा भवन्ति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । आत्त्वभूतानाम् इयम् सञ्ज्ञा क्रियते । सा आत्त्वभूतानाम् एव स्यात् अनात्त्वभूतानाम् न स्यात् । ननु च भूयिष्थानि घुसञ्ज्ञाकार्याणि आर्धधातुके तत्र च एते आत्त्वभूताः दृश्यन्ते । शिदर्थम् । शिदर्थम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । शिति आत्त्वम् प्रतिषिध्यते तदर्थम् : प्रणिदयते प्रणिधयति इति । भारद्वाजीयाः पठन्ति घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् शिद्विकृतार्थम् । घुसञ्ज्ञायाम् प्रकृतिग्रहणम् क्रियते । किम् प्रयोजनम् । शिदर्थम् विकृतार्थम् च । शिति उदाहृतम् । विकृतार्थम् खलु अपि : प्रणिदाता प्रणिधाता । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति प्रतिपदम् ये आत्त्वभूताः तेषाम् एव स्यात् । लक्षणेन ये आत्त्वभूताः तेषाम् न स्यात् । अथ क्रियमाणे अपि प्रकृतिग्रहणे कथम् इदम् विज्ञायते । दाधाः प्रकृतयः आहोस्वित् दाधाम् प्रकृतयः इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते दाधाः प्रकृतयः इति सः एव दोषः । आत्त्वभूतानाम् एव स्यात् अनात्त्वभूतानाम् न स्यात् । अथ विज्ञायते दाधाम् प्रकृतयः इति अनात्त्वभूतानाम् एव स्यात् आत्त्वभूतानाम् न स्यात् । एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते दाधाः प्रकृतयः इति न अपि दाधाम् प्रकृतयः इति । कथम् तर्हि । दाधाः घुसञ्ज्ञाः भवन्ति प्रकृतयः च एषाम् इति । तत् तर्हि प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । इदम् प्रकृतम् अर्थग्रहणम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । ईदूतौ च सप्तम्यर्थे इति । ततः वक्ष्यामि दाधाः घु अदाप् । अर्थे इति । न एवम् शक्यम् । ददातिना समानार्थान् रातिरासतिदाशतिमंहतिप्रीणातिप्रभृतीन् आहुः । एतेषाम् अपि घुसञ्ज्ञा प्राप्नोति । तस्मात् न एवम् शक्यम् । न चेत् एवम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । शिदर्थेन तावत् न अर्थः प्रकृतिग्रहणेन । अवश्यम् तत्र मार्थम् प्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् प्रणिमयते प्रण्यमयत इति एवमर्थम् । तत् पुरस्तात् अपक्रक्ष्यते : घुप्रकृतौ माप्रकृतौ च इति । यदि प्रकृतिग्रहणम् क्रियते प्रनिमिनोति प्रनिमीनाति अत्र अपि प्राप्नोति । अथ अक्रियमाणे अपि प्रकृतिग्रहणे इह कस्मात् न भवति : प्रनिमाता प्रनिमातुम् इति । आकारान्तस्य ङितः ग्रहणम् विज्ञास्यते । यथा एव तर्हि अक्रियमाणे प्रकृतिग्रहणे आकारान्तस्य ङितः ग्रहणम् विज्ञायते एवम् क्रियमाणे अपि प्रकृतिग्रहणे आकारान्तस्य ङितः ग्रहणम् विज्ञास्यते । विकृतार्थेन च अपि न अर्थः । दोषः एव एतस्याः परिभाषायाः लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति गामादाग्रहणेषु अविशेषः इति ।
KA I,73.20-74.22 Ro I,239-241 ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam śidartham. ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam kartavyam . dādhāprakṛtayaḥ ghusañjñā bhavanti iti vaktavyam . kim prayojanam . āttvabhūtānām iyam sañjñā kriyate . sā āttvabhūtānām eva syāt anāttvabhūtānām na syāt . nanu ca bhūyiṣthāni ghusañjñākāryāṇi ārdhadhātuke tatra ca ete āttvabhūtāḥ dṛśyante . śidartham . śidartham prakṛtigrahaṇam kartavyam . śiti āttvam pratiṣidhyate tadartham : praṇidayate praṇidhayati iti . bhāradvājīyāḥ paṭhanti ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam śidvikṛtārtham . ghusañjñāyām prakṛtigrahaṇam kriyate . kim prayojanam . śidartham vikṛtārtham ca . śiti udāhṛtam . vikṛtārtham khalu api : praṇidātā praṇidhātā . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti pratipadam ye āttvabhūtāḥ teṣām eva syāt . lakṣaṇena ye āttvabhūtāḥ teṣām na syāt . atha kriyamāṇe api prakṛtigrahaṇe katham idam vijñāyate . dādhāḥ prakṛtayaḥ āhosvit dādhām prakṛtayaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate dādhāḥ prakṛtayaḥ iti saḥ eva doṣaḥ . āttvabhūtānām eva syāt anāttvabhūtānām na syāt . atha vijñāyate dādhām prakṛtayaḥ iti anāttvabhūtānām eva syāt āttvabhūtānām na syāt . evam tarhi na evam vijñāyate dādhāḥ prakṛtayaḥ iti na api dādhām prakṛtayaḥ iti . katham tarhi . dādhāḥ ghusañjñāḥ bhavanti prakṛtayaḥ ca eṣām iti . tat tarhi prakṛtigrahaṇam kartavyam . na kartavyam . idam prakṛtam arthagrahaṇam anuvartate . kva prakṛtam . īdūtau ca saptamyarthe iti . tataḥ vakṣyāmi dādhāḥ ghu adāp . arthe iti . na evam śakyam . dadātinā samānārthān rātirāsatidāśatimaṃhatiprīṇātiprabhṛtīn āhuḥ . eteṣām api ghusañjñā prāpnoti . tasmāt na evam śakyam . na cet evam prakṛtigrahaṇam kartavyam . śidarthena tāvat na arthaḥ prakṛtigrahaṇena . avaśyam tatra mārtham prakṛtigrahaṇam kartavyam praṇimayate praṇyamayata iti evamartham . tat purastāt apakrakṣyate : ghuprakṛtau māprakṛtau ca iti . yadi prakṛtigrahaṇam kriyate praniminoti pranimīnāti atra api prāpnoti . atha akriyamāṇe api prakṛtigrahaṇe iha kasmāt na bhavati : pranimātā pranimātum iti . ākārāntasya ṅitaḥ grahaṇam vijñāsyate . yathā eva tarhi akriyamāṇe prakṛtigrahaṇe ākārāntasya ṅitaḥ grahaṇam vijñāyate evam kriyamāṇe api prakṛtigrahaṇe ākārāntasya ṅitaḥ grahaṇam vijñāsyate . vikṛtārthena ca api na arthaḥ . doṣaḥ eva etasyāḥ paribhāṣāyāḥ lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti gāmādāgrahaṇeṣu aviśeṣaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,७४।२३-७५।१४ रो इ,२४२-२४४ समानशब्दप्रतिषेधः । समानशब्दानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : प्रनिदारयति प्रनिधारयति । दाधाः घुसञ्ज्ञाः भवन्ति इति घुसञ्ज्ञा प्राप्नोति । समानशब्दाप्रतिषेधः अर्थवद्ग्रहणात् । समानशब्दानाम् अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । घुसञ्ज्ञा कस्मात् न भवति । अर्थवद्ग्रहणात् । अर्थवतोः दाधोः ग्रहणम् । न च एतौ अर्थवन्तौ । अनुपसर्गात् वा । अथ वा यत्क्रियायुक्तास् प्रादयः तम् प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञे भवतः । न च एतौ दाधौ प्रति क्रियायोगः । यदि एवम् इह अपि तर्हि न प्राप्नोति प्रणिदापयति प्रणिधापयति । अत्र अपि न एतौ दाधौ अर्थवन्तौ न अपि एतौ दाधौ प्रति क्रियायोगः । न वा अर्थवतः हि आगमः तद्गुणीभूतः तद्ग्रहणेन गृह्यते यथा अन्यत्र । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अर्थवतः आगमः तद्गुणीभूतः अर्थवद्ग्रहणेन गृह्यते यथा अन्यत्र । तत् यथा । अन्यत्र अपि अर्थवतः आगमः अर्थवद्ग्रहणेन गृह्यते । क्व अन्यत्र । लविता चिकीर्षिता इति । युक्तम् पुनः यत् नित्येषु नाम शब्देषु आगमशासनम् स्यात् न नित्येषु शब्देषु कूटस्थैः अविचालिभिः वर्णैः भवितव्यम् अनपायोपजनविकारिभिः । आगमः च नाम अपूर्वः शब्दोपजनः । अथ युक्तम् यत् नित्येषु शब्देषु आदेशाः स्युः । बाढम् युक्तम् । शब्दान्तरैः इह भवितव्यम् । तत्र शब्दान्तरात् शब्दान्तरस्य प्रतिपत्तिः युक्ता । आदेशाः तर्हि इमे भविष्यन्ति अनागमकानाम् सागमकाः । तत् कथम् । सर्वे सर्वपदादेशाः दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः एकदेशविकारे हि नित्यत्वम् न उपपद्यते ।
KA I,74.23-75.14 Ro I,242-244 samānaśabdapratiṣedhaḥ . samānaśabdānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : pranidārayati pranidhārayati . dādhāḥ ghusañjñāḥ bhavanti iti ghusañjñā prāpnoti . samānaśabdāpratiṣedhaḥ arthavadgrahaṇāt . samānaśabdānām apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . ghusañjñā kasmāt na bhavati . arthavadgrahaṇāt . arthavatoḥ dādhoḥ grahaṇam . na ca etau arthavantau . anupasargāt vā . atha vā yatkriyāyuktās prādayaḥ tam prati gatyupasargasañjñe bhavataḥ . na ca etau dādhau prati kriyāyogaḥ . yadi evam iha api tarhi na prāpnoti praṇidāpayati praṇidhāpayati . atra api na etau dādhau arthavantau na api etau dādhau prati kriyāyogaḥ . na vā arthavataḥ hi āgamaḥ tadguṇībhūtaḥ tadgrahaṇena gṛhyate yathā anyatra . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . arthavataḥ āgamaḥ tadguṇībhūtaḥ arthavadgrahaṇena gṛhyate yathā anyatra . tat yathā . anyatra api arthavataḥ āgamaḥ arthavadgrahaṇena gṛhyate . kva anyatra . lavitā cikīrṣitā iti . yuktam punaḥ yat nityeṣu nāma śabdeṣu āgamaśāsanam syāt na nityeṣu śabdeṣu kūṭasthaiḥ avicālibhiḥ varṇaiḥ bhavitavyam anapāyopajanavikāribhiḥ . āgamaḥ ca nāma apūrvaḥ śabdopajanaḥ . atha yuktam yat nityeṣu śabdeṣu ādeśāḥ syuḥ . bāḍham yuktam . śabdāntaraiḥ iha bhavitavyam . tatra śabdāntarāt śabdāntarasya pratipattiḥ yuktā . ādeśāḥ tarhi ime bhaviṣyanti anāgamakānām sāgamakāḥ . tat katham . sarve sarvapadādeśāḥ dākṣīputrasya pāṇineḥ ekadeśavikāre hi nityatvam na upapadyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,७५।१५-२३ रो इ,२४५-२४६ दीङः प्रतिषेधः स्थाघ्वोः इत्त्वे । दीङः प्रतिषेधः स्थाघ्वोः इत्त्वे वक्तव्यः । उपादास्त अस्य स्वरः शिक्षकस्य इति । मीनातिमिनोति इति आत्त्वे कृते स्थाघ्वोः इत् च इति इत्त्वम् प्राप्नोति । कुतः पुनः अयम् दोषः जायते । किम् प्रकृतिग्रहणात् आहोस्वित् रूपग्रहणात् । रूपग्रहणात् इति आह । इह खलु प्रकृतिग्रहणात् दोषः जायते : उपदिदीषते । सनि मीमाघुरभलभ इति । न एषः दोषः । दाप्रकृतिः इति उच्यते । न च इयम् दाप्रकृतिः । आकारान्तानाम् एजन्ताः प्रकृतयः एजन्तानाम् अपि ईकारान्ताः । न च प्रकृतिप्रकृतिः प्रकृतिग्रहणेन गृह्यते । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । घुसञ्ज्ञा कस्मात् न भवति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति एवम् न भविष्यति ।
KA I,75.15-23 Ro I,245-246 dīṅaḥ pratiṣedhaḥ sthāghvoḥ ittve . dīṅaḥ pratiṣedhaḥ sthāghvoḥ ittve vaktavyaḥ . upādāsta asya svaraḥ śikṣakasya iti . mīnātiminoti iti āttve kṛte sthāghvoḥ it ca iti ittvam prāpnoti . kutaḥ punaḥ ayam doṣaḥ jāyate . kim prakṛtigrahaṇāt āhosvit rūpagrahaṇāt . rūpagrahaṇāt iti āha . iha khalu prakṛtigrahaṇāt doṣaḥ jāyate : upadidīṣate . sani mīmāghurabhalabha iti . na eṣaḥ doṣaḥ . dāprakṛtiḥ iti ucyate . na ca iyam dāprakṛtiḥ . ākārāntānām ejantāḥ prakṛtayaḥ ejantānām api īkārāntāḥ . na ca prakṛtiprakṛtiḥ prakṛtigrahaṇena gṛhyate . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ghusañjñā kasmāt na bhavati . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti evam na bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,७५।२४-७६।१४ रो इ,२४६-२४७ दाप्प्रतिषेधे न दैपि अनेजन्तत्वात् । दाप्प्रतिषेधे दैपि प्रतिषेधः न प्राप्नोति : अवदातम् मुखम् । ननु च आत्त्वे कृते भविष्यति । तत् हि आत्त्वम् न प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनेजन्तत्वात् । सिद्धम् अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् । अनेकान्ताः अनुबन्धाः । पित्प्रतिषेधात् वा । अथ वा दाधाः घु अपित् इति वक्ष्यामि । तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् । अदाप् इति हि उच्यमाने इह अपि प्रसज्येत : प्रणिदापयति इति । शक्यम् तावत् अनेन अदाप् इति ब्रुवता बान्तस्य प्रतिषेधः विज्ञातुम् । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् दप्प्रतिषेधे न दैपि इति । परिहृतम् एतत् सिद्धम् अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् इति । अथ एकान्तेषु दोषः एव । एकान्तेषु च न दोषः । आत्त्वे कृते भविष्यति । ननु च उक्तम् तत् हि आत्त्वम् न प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनेजन्तत्वात् इति । पकारलोपे कृते भविष्यति । न हि अयम् तदा दाप् भवति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । एतत् च अत्र युक्तम् यत् सर्वेषु एव सानुबन्धकग्रहणेषु भूतपूर्वगतिः विज्ञायते । अनैमित्तिकः हि अनुबन्धलोपः तावति एव भवति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनुबन्धकृतम् अनेजन्तत्वम् इति यत् अयम् उदीचाम् माङः व्यतीहारे इति मेङः सानुबन्धकस्य आत्त्वभूतस्य ग्रहणम् करोति । अथ वा दाप् एव अयम् न दैप् अस्ति । कथम् अवदाययति इति । श्यन् विकरणः भविष्यति ।
KA I,75.24-76.14 Ro I,246-247 dāppratiṣedhe na daipi anejantatvāt . dāppratiṣedhe daipi pratiṣedhaḥ na prāpnoti : avadātam mukham . nanu ca āttve kṛte bhaviṣyati . tat hi āttvam na prāpnoti . kim kāraṇam . anejantatvāt . siddham anubandhasya anekāntatvāt . siddham etat . katham . anubandhasya anekāntatvāt . anekāntāḥ anubandhāḥ . pitpratiṣedhāt vā . atha vā dādhāḥ ghu apit iti vakṣyāmi . tat ca avaśyam vaktavyam . adāp iti hi ucyamāne iha api prasajyeta : praṇidāpayati iti . śakyam tāvat anena adāp iti bruvatā bāntasya pratiṣedhaḥ vijñātum . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam dappratiṣedhe na daipi iti . parihṛtam etat siddham anubandhasya anekāntatvāt iti . atha ekānteṣu doṣaḥ eva . ekānteṣu ca na doṣaḥ . āttve kṛte bhaviṣyati . nanu ca uktam tat hi āttvam na prāpnoti . kim kāraṇam . anejantatvāt iti . pakāralope kṛte bhaviṣyati . na hi ayam tadā dāp bhavati . bhūtapūrvagatyā bhaviṣyati . etat ca atra yuktam yat sarveṣu eva sānubandhakagrahaṇeṣu bhūtapūrvagatiḥ vijñāyate . anaimittikaḥ hi anubandhalopaḥ tāvati eva bhavati . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam anejantatvam iti yat ayam udīcām māṅaḥ vyatīhāre iti meṅaḥ sānubandhakasya āttvabhūtasya grahaṇam karoti . atha vā dāp eva ayam na daip asti . katham avadāyayati iti . śyan vikaraṇaḥ bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.