Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.21

क्अ इ,७६।१६-७८।२ रो इ,२४७-२५२ किमर्थम् इदम् उच्यते । सति अन्यस्मिन् आद्यन्तवद्भावात् एकस्मिन् आद्यन्तवद्वचनम् । सति अन्यस्मिन् यस्मात् पूर्वम् न अस्ति परम् अस्ति सः आदिः इति उच्यते । सति अन्यस्मिन् यस्मात् परम् न अस्ति पूर्वम् अस्ति सः अन्तः इति उच्यते । सति अन्यस्मिन् आद्यन्तवद्भावात् एतस्मात् कारणात् एकस्मिन् आद्यन्तापदिष्टानि कार्याणि न सिध्यन्ति । इष्यन्ते च स्युः इति । तानि अन्तरेण यत्नम् न सिध्यन्ति इति एकस्मिन् आद्यन्तवद्वचनम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र व्यपदेशिवद्वचनम् । तत्र व्यपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । व्यपदेशिवत् एकस्मिन् कार्यम् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । एकाचः द्वे प्रथमार्थम् । वक्ष्यति एकाचः द्वे प्रथमस्य इति बहुव्रीहिनिर्देशः इति । तस्मिन् क्रियमाणे इह एव : स्यात् पपाच पपाठ । इयाय , आर इति अत्र न स्यात् । व्यप्देशिवत् एकस्मिन् कार्यम् भवति इति अत्र अपि सिद्धम् भवति । षत्वे च आदेशसम्प्रत्ययार्थम् । वक्ष्यति आदेशप्रत्यययोः इति अवयवषष्ठी एव इति । एतस्मिन् क्रियमाणे इह एव स्यात् : करिष्यति हरिष्यति । इह न स्यात् : इन्द्रः मा वक्षत् , सः देवन् यक्षत् । व्यप्देशिवत् एकस्मिन् कार्यम् भवति इति अत्र अपि सिद्धम् भवति । सः तर्हि व्यपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अवचनात् लोकविज्ञानात् सिद्धम् । अन्तरेण एव वचनम् लोकविज्ञानात् सिद्धम् एतत् । तत् यथा : लोके शालासमुदायः ग्रामः इति उच्यते । भवति च एतत् एकस्मिन् अपि एकशालः ग्रामः इति । विषमः उपन्यासः । ग्रामशब्दः अयम् बह्वर्थः । अस्ति एव शालासमुदाये वर्तते । तत् यथा ग्रामः दग्धः इति । अस्ति वाटपरिक्षेपे वर्तते । तत् यथा ग्रामम् प्रविष्टः । अस्ति मनुष्येषु वर्तते । तत् यथा । ग्रामः गतः , ग्रामः आगतः इति । अस्ति सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वर्तते । तत् यथा ग्रामः लब्धः इति । तत् यः सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वर्तते तम् अभिसमीक्ष्य एतत् प्रयुज्यते : एकशालः ग्रामः इति । यथा तर्हि वर्णसमुदायः पदम् पदसमुदायः ऋक् ऋक्समुदायः सूक्तम् इति उच्यते । भवति च एतत् एकस्मिन् अपि एकवर्णम् पदम् एकपदा ऋक् एकर्चम् सूक्तम् इति । अत्र अपि अर्थेन युक्तः व्यपदेशः । पदम् नाम अर्थः सूक्तम् नम अर्थः । यथा तर्हि बहुषु पुत्रेषु एतत् उपपन्नम् : भवति अयम् मे ज्येष्ठः अयम् एव मे मध्यमः अयम् एव मे कनीयान् इति । भवति च एतत् एकस्मिन् अपि अयम् एव मे ज्येष्ठः अयम् मे मध्यमः अयम् मे कनीयान् इति । तथा असूतायाम् असोष्यमाणायाम् च भवति प्रथमगर्भेण हता इति । तथा अनेत्य अनाजिगमिषुः आह इदम् मे प्रथमम् आगमनम् इति । आद्यन्तवद्भावः च शक्यः अवक्तुम् । कथम् । अपूर्वानुत्तरलक्षणत्वात् आद्यन्तयोः सिद्धम् एकस्मिन् । अपूर्वलक्षणः आदिः अनुत्तरलक्षणः अन्तः । एतत् च एकस्मिन् अपि भवति । अपूर्वानुत्तरलक्षणत्वात् एतस्मात् कारणात् एकस्मिन् अपि आद्यन्तापदिष्टनि कार्याणि भविष्यन्ति । न अर्थः आद्यन्तवद्भावेन । गोनर्दीयः तु आह सत्यम् एतत् सति तु अन्यस्मिन् इति ।

KA I,76.16-78.2 Ro I,247-252 kimartham idam ucyate . sati anyasmin ādyantavadbhāvāt ekasmin ādyantavadvacanam . sati anyasmin yasmāt pūrvam na asti param asti saḥ ādiḥ iti ucyate . sati anyasmin yasmāt param na asti pūrvam asti saḥ antaḥ iti ucyate . sati anyasmin ādyantavadbhāvāt etasmāt kāraṇāt ekasmin ādyantāpadiṣṭāni kāryāṇi na sidhyanti . iṣyante ca syuḥ iti . tāni antareṇa yatnam na sidhyanti iti ekasmin ādyantavadvacanam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra vyapadeśivadvacanam . tatra vyapadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . vyapadeśivat ekasmin kāryam bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . ekācaḥ dve prathamārtham . vakṣyati ekācaḥ dve prathamasya iti bahuvrīhinirdeśaḥ iti . tasmin kriyamāṇe iha eva : syāt papāca papāṭha . iyāya , āra iti atra na syāt . vyapdeśivat ekasmin kāryam bhavati iti atra api siddham bhavati . ṣatve ca ādeśasampratyayārtham . vakṣyati ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī eva iti . etasmin kriyamāṇe iha eva syāt : kariṣyati hariṣyati . iha na syāt : indraḥ mā vakṣat , saḥ devan yakṣat . vyapdeśivat ekasmin kāryam bhavati iti atra api siddham bhavati . saḥ tarhi vyapadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . avacanāt lokavijñānāt siddham . antareṇa eva vacanam lokavijñānāt siddham etat . tat yathā : loke śālāsamudāyaḥ grāmaḥ iti ucyate . bhavati ca etat ekasmin api ekaśālaḥ grāmaḥ iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . grāmaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ . asti eva śālāsamudāye vartate . tat yathā grāmaḥ dagdhaḥ iti . asti vāṭaparikṣepe vartate . tat yathā grāmam praviṣṭaḥ . asti manuṣyeṣu vartate . tat yathā . grāmaḥ gataḥ , grāmaḥ āgataḥ iti . asti sāraṇyake sasīmake sasthaṇḍilake vartate . tat yathā grāmaḥ labdhaḥ iti . tat yaḥ sāraṇyake sasīmake sasthaṇḍilake vartate tam abhisamīkṣya etat prayujyate : ekaśālaḥ grāmaḥ iti . yathā tarhi varṇasamudāyaḥ padam padasamudāyaḥ ṛk ṛksamudāyaḥ sūktam iti ucyate . bhavati ca etat ekasmin api ekavarṇam padam ekapadā ṛk ekarcam sūktam iti . atra api arthena yuktaḥ vyapadeśaḥ . padam nāma arthaḥ sūktam nama arthaḥ . yathā tarhi bahuṣu putreṣu etat upapannam : bhavati ayam me jyeṣṭhaḥ ayam eva me madhyamaḥ ayam eva me kanīyān iti . bhavati ca etat ekasmin api ayam eva me jyeṣṭhaḥ ayam me madhyamaḥ ayam me kanīyān iti . tathā asūtāyām asoṣyamāṇāyām ca bhavati prathamagarbheṇa hatā iti . tathā anetya anājigamiṣuḥ āha idam me prathamam āgamanam iti . ādyantavadbhāvaḥ ca śakyaḥ avaktum . katham . apūrvānuttaralakṣaṇatvāt ādyantayoḥ siddham ekasmin . apūrvalakṣaṇaḥ ādiḥ anuttaralakṣaṇaḥ antaḥ . etat ca ekasmin api bhavati . apūrvānuttaralakṣaṇatvāt etasmāt kāraṇāt ekasmin api ādyantāpadiṣṭani kāryāṇi bhaviṣyanti . na arthaḥ ādyantavadbhāvena . gonardīyaḥ tu āha satyam etat sati tu anyasmin iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,७८।३-७९।१० रो इ,२५२-२५४ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । आदिवत्त्वे प्रयोजनम् प्रत्ययञ्निदाद्युदात्तत्वे । प्रत्ययस्य आदिः उदात्तः भवति इति इह एव स्यात् : कर्तव्यम् , तैत्तिरीयः । औपगवः , कापटवः इति अत्र न स्यात् । ञ्निति आदिः नित्यम् इति इह एव स्यात् : अहिचुम्बकायनिः , अग्निवेश्यः । गर्ग्यः , कृतिः इति अत्र न स्यात् । वलादेः आर्धधातुकस्य इट् । वलादेः आर्धधातुकस्य इट् प्रयोजनम् । आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इह एव : स्यात् करिष्यति हरिष्यति । जोषिषत् , मनिद्षत् इति अत्र न स्यात् । यस्मिन् विधिः तदादित्वे । यस्मिन् विधिः तदादित्वे प्रयोजनम् । वक्ष्यति यस्मिन् विधिः तदादौ अल्ग्रहणे इति । तस्मिन् क्रियमाणे अचि श्नुधातुभ्रुवाम् य्वोः इयङुवङौ इह एव स्यात् : श्रियः , भ्रुवः । श्रियौ भ्रुवौ इति अत्र न स्यात् । अजाद्याट्त्वे । अजाद्याट्त्वे प्रयोजनम् । आट् अजादीनाम् इह एव स्यात् : ऐहिष्ट , ऐक्षिष्ट । ऐत् , अध्यैष्ट इति अत्र न स्यात् । अथ अन्तवत्त्वे कानि प्रयोजनानि । अन्तवत् द्विवचनान्तप्रगृह्यत्वे । अन्तवत् द्विवचनान्तप्रगृह्यत्वे प्रयोजनम् । ईदूदेत् द्विवचनम् प्रगृह्यम् इह एव स्यात् : पचेते* इति पचेथे* इति । खट्वे* इति माले* इति इति अत्र न स्यात् । मित् अचः अन्त्यात् परः । मित् अचः अन्त्यात् परः प्रयोजनम् । इह एव स्यात् : कुण्डानि वनानि । तानि यानि इति अत्र न स्यात् । अचः अन्त्यादि टि । अचः अन्त्यादि टि प्रयोजनम् । टितः आत्मनेपदानाम् टेः ए इति इह एव स्यात् : कुर्वाते कुर्वाथे । कुरुते कुर्वे इति अत्र न स्यात् । अलः अन्त्यस्य । अलः अन्त्यस्य प्रयोजनम् । अतः दीर्घः यञि सुपि च इह एव स्यात् : घटाभ्यम् , पटाभ्याम् । आभ्याम् इति अत्र न स्यात् । येन विदिः तदन्तत्वे । येन विदिः तदन्तत्वे प्रयोजनम् । अचः यत् इह एव स्यात् : चेयम् , जेयम् । एयम् अध्येयम् इति अत्र न स्यात् । आद्यन्तवत् एकस्मिन् कार्यम् भवति इति अत्र अपि सिद्धम् भवति ।

KA I,78.3-79.10 Ro I,252-254 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . ādivattve prayojanam pratyayañnidādyudāttatve . pratyayasya ādiḥ udāttaḥ bhavati iti iha eva syāt : kartavyam , taittirīyaḥ . aupagavaḥ , kāpaṭavaḥ iti atra na syāt . ñniti ādiḥ nityam iti iha eva syāt : ahicumbakāyaniḥ , agniveśyaḥ . gargyaḥ , kṛtiḥ iti atra na syāt . valādeḥ ārdhadhātukasya iṭ . valādeḥ ārdhadhātukasya iṭ prayojanam . ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iha eva : syāt kariṣyati hariṣyati . joṣiṣat , manidṣat iti atra na syāt . yasmin vidhiḥ tadāditve . yasmin vidhiḥ tadāditve prayojanam . vakṣyati yasmin vidhiḥ tadādau algrahaṇe iti . tasmin kriyamāṇe aci śnudhātubhruvām yvoḥ iyaṅuvaṅau iha eva syāt : śriyaḥ , bhruvaḥ . śriyau bhruvau iti atra na syāt . ajādyāṭtve . ajādyāṭtve prayojanam . āṭ ajādīnām iha eva syāt : aihiṣṭa , aikṣiṣṭa . ait , adhyaiṣṭa iti atra na syāt . atha antavattve kāni prayojanāni . antavat dvivacanāntapragṛhyatve . antavat dvivacanāntapragṛhyatve prayojanam . īdūdet dvivacanam pragṛhyam iha eva syāt : pacete* iti pacethe* iti . khaṭve* iti māle* iti iti atra na syāt . mit acaḥ antyāt paraḥ . mit acaḥ antyāt paraḥ prayojanam . iha eva syāt : kuṇḍāni vanāni . tāni yāni iti atra na syāt . acaḥ antyādi ṭi . acaḥ antyādi ṭi prayojanam . ṭitaḥ ātmanepadānām ṭeḥ e iti iha eva syāt : kurvāte kurvāthe . kurute kurve iti atra na syāt . alaḥ antyasya . alaḥ antyasya prayojanam . ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca iha eva syāt : ghaṭābhyam , paṭābhyām . ābhyām iti atra na syāt . yena vidiḥ tadantatve . yena vidiḥ tadantatve prayojanam . acaḥ yat iha eva syāt : ceyam , jeyam . eyam adhyeyam iti atra na syāt . ādyantavat ekasmin kāryam bhavati iti atra api siddham bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.