क्अ इ,८०।४-८२।९ रो इ,२५६-२६३ सङ्ख्यासञ्ज्ञायाम् सङ्ख्याग्रहणम् । सङ्ख्यासञ्ज्ञायाम् सङ्ख्याग्रहणम् कर्तव्यम् । बहुगण्वतुडतयः सङ्ख्यासञ्ज्ञाः भवन्ति । सङ्ख्या च सङ्ख्यासञ्ज्ञा भवति इति वक्तव्व्यम् । किम् प्रयोजनम् । सङ्ख्यासम्प्रत्ययार्थम् । एकादिकायाः सङ्ख्यायाः सङ्ख्याप्रदेशेषु सङ्ख्या इति एषः सम्प्रत्ययः यथा स्यात् । ननु च एकादिका सङ्ख्या लोके सङ्ख्या इति प्रतीता । तेन अस्याः सङ्ख्याप्रदेशेषु सङ्ख्यासम्प्रत्ययः भविष्यति । एवम् अपि कर्तव्यम् । इतरथा हि असम्प्रत्ययः अकृत्रिमत्वात् यथा लोके । अक्रियमाणे हि सङ्ख्याग्रहणे एकादिकायाः सङ्ख्यायाः सङ्ख्या इति सम्प्रत्ययः न स्यात् । किम् कारणम् । अकृत्रिमत्वात् । बह्वादीनाम् कृत्रिमा सञ्ज्ञा । कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्ययः भवति यथा लोके । तत् यथा लोके गोपालकम् आनय कटजकम् आनय इति यस्य एषा सञ्ज्ञा भवति सः आनीयते न यः गाः पालयति यः वा कटे जातः । यदि तर्हि कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे सम्प्रत्ययः भवति नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः इति अत्र अपि प्रसज्येत । पौर्णमास्याग्रहायणीग्रहणसामर्थ्यात् न भविष्यति । तद्विशेषेभ्यः तर्हि प्राप्नोति : गङ्गा यमुना इति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न तद्विशेषेभ्यः भवति इति यत् अयम् विपाट्शब्दम् शरत्प्रभृतिषु पठति । इह तर्हि प्राप्नोति : नदीभिः च इति । बहुवचननिर्देशात् न भविष्यति । स्वरूपविधिः तर्हि प्राप्नोति । बहुवचननिर्देशात् एव न भविष्यति । एवम् न च इदम् अकृतम् भवति कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे सम्प्रत्ययः इति न च कः चित् दोषः । उत्तरार्थम् च । उत्तरार्थम् च सङ्ख्याग्रहणम् कर्तव्यम् । ष्णान्ता षट् । षकारनकारान्तायाः सङ्ख्यायाः षट्सञ्ज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् : पामानः , विप्रुषः इति । इहार्थेन तावत् न अर्थः सङ्ख्याग्रहणेन । ननु च उक्तम् इतरथा हि असम्प्रत्ययः अकृत्रिमत्वात् यथा लोके इति । न एषः दोषः । अर्थात् प्रकरणात् वा लोके कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे सम्प्रत्ययः भवति । अर्थः वा अस्य एवंसङ्ज्ञकेन भवति प्रकृतम् वा तत्र भवति इदम् एवंसङ्ज्ञकेन कर्तव्यम् इति। आतः च अर्थात् प्रकरणात् वा । अङ्ग हि भवान् ग्राम्यम् पांसुरपादम् अप्रकरणज्ञम् आगतम् ब्रवीतु गोपालकम् आनय कटजकम् आनय इति । उभयगतिः तस्य भवति साधीयः वा यष्टिहस्तम् गमिष्यति । यथा एव तर्हि अर्थात् प्रकरणात् वा लोके कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे सम्प्रत्ययः भवति एवम् इह अपि प्राप्नोति । जानाति हि असौ बह्वादीनाम् इयम् सञ्ज्ञा कृता इति । न यथा लोके तथा व्याकरणे । उभयगतिः पुनः इह भवति । अन्यत्र अपि न अवश्यम् इह एव । तत् यथा : कर्तुः ईप्सिततमम् कर्म इति कृत्रिमा सञ्ज्ञा । कर्मप्रदेशेषु च उभयगतिः भवति । कर्मणि द्वितीया इति कृत्रिमस्य ग्रहणम् कर्तरि कर्मव्यतिहारे इति अकृत्रिमस्य । तथा साधकतमम् करणम् इति कृत्रिमा करणसञ्ज्ञा । करणप्रदेशेषु च उभयगतिः भवति । कर्तृकरणयोः तृतीया इति कृत्रिमस्य ग्रहणम् शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे इति अकृत्रिमस्य । तथा आधारः अधिकरणम् इति कृत्रिमा अधिकरणसञ्ज्ञा । अधिकरणेप्रदेशेषु च उभयगतिः भवति । सप्तमी अधिकरणे च इति कृत्रिमस्य ग्रहणम् विप्रतिषिद्धम् च अनधिकरणवाचि इति अकृत्रिमस्य । अथ वा न इदम् सञ्ज्ञाकरणम् । तद्वदतिदेशः अयम् : बहुगणवतुडतयः सङ्ख्यावत् भवन्ति इति । सः तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यः । न हि अन्तरेण वतिम् अतिदेशः गम्यते । अन्तरेण अपि वतिम् अतिदेशः गम्यते । तत् यथा : एषः ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तम् ब्रह्मदत्तः इति आह । ते मन्यामहे : ब्रह्मदत्तवत् अयम् भवति इति । एवम् इह अपि असङ्ख्याम् सङ्ख्या इति आह । सङ्ख्यावत् इति गम्यते । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एकादिकायाः सङ्ख्यायाः सङ्ख्याप्रदेशेषु सङ्ख्यासम्प्रत्ययः इति यत् अयम् सङ्ख्यायाः अतिशदन्तायाः कन् इति तिशदन्तायाः प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि कृत्रिमा त्यन्ता शदन्ता वा सङ्ख्या अस्ति । ननु च इयम् अस्ति डतिः । यत् तर्हि शदन्तायाः प्रतिषेधम् शास्ति । यत् च अपि त्यन्तायाः प्रतिषेधम् शास्ति । ननु च उक्तम् डत्यर्थम् एतत् स्यात् इति । अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति अर्थवतः तिशब्दस्य ग्रहणम् । न च डतेः तिशब्दः अर्थवान्। अथ वा महती इयम् सञ्ज्ञा क्रियते । सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम्
KA I,80.4-82.9 Ro I,256-263 saṅkhyāsañjñāyām saṅkhyāgrahaṇam . saṅkhyāsañjñāyām saṅkhyāgrahaṇam kartavyam . bahugaṇvatuḍatayaḥ saṅkhyāsañjñāḥ bhavanti . saṅkhyā ca saṅkhyāsañjñā bhavati iti vaktavvyam . kim prayojanam . saṅkhyāsampratyayārtham . ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyā iti eṣaḥ sampratyayaḥ yathā syāt . nanu ca ekādikā saṅkhyā loke saṅkhyā iti pratītā . tena asyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyāsampratyayaḥ bhaviṣyati . evam api kartavyam . itarathā hi asampratyayaḥ akṛtrimatvāt yathā loke . akriyamāṇe hi saṅkhyāgrahaṇe ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyā iti sampratyayaḥ na syāt . kim kāraṇam . akṛtrimatvāt . bahvādīnām kṛtrimā sañjñā . kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasampratyayaḥ bhavati yathā loke . tat yathā loke gopālakam ānaya kaṭajakam ānaya iti yasya eṣā sañjñā bhavati saḥ ānīyate na yaḥ gāḥ pālayati yaḥ vā kaṭe jātaḥ . yadi tarhi kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ iti atra api prasajyeta . paurṇamāsyāgrahāyaṇīgrahaṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . tadviśeṣebhyaḥ tarhi prāpnoti : gaṅgā yamunā iti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na tadviśeṣebhyaḥ bhavati iti yat ayam vipāṭśabdam śaratprabhṛtiṣu paṭhati . iha tarhi prāpnoti : nadībhiḥ ca iti . bahuvacananirdeśāt na bhaviṣyati . svarūpavidhiḥ tarhi prāpnoti . bahuvacananirdeśāt eva na bhaviṣyati . evam na ca idam akṛtam bhavati kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ iti na ca kaḥ cit doṣaḥ . uttarārtham ca . uttarārtham ca saṅkhyāgrahaṇam kartavyam . ṣṇāntā ṣaṭ . ṣakāranakārāntāyāḥ saṅkhyāyāḥ ṣaṭsañjñā yathā syāt . iha mā bhūt : pāmānaḥ , vipruṣaḥ iti . ihārthena tāvat na arthaḥ saṅkhyāgrahaṇena . nanu ca uktam itarathā hi asampratyayaḥ akṛtrimatvāt yathā loke iti . na eṣaḥ doṣaḥ . arthāt prakaraṇāt vā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati . arthaḥ vā asya evaṃsaṅjñakena bhavati prakṛtam vā tatra bhavati idam evaṃsaṅjñakena kartavyam iti. ātaḥ ca arthāt prakaraṇāt vā . aṅga hi bhavān grāmyam pāṃsurapādam aprakaraṇajñam āgatam bravītu gopālakam ānaya kaṭajakam ānaya iti . ubhayagatiḥ tasya bhavati sādhīyaḥ vā yaṣṭihastam gamiṣyati . yathā eva tarhi arthāt prakaraṇāt vā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati evam iha api prāpnoti . jānāti hi asau bahvādīnām iyam sañjñā kṛtā iti . na yathā loke tathā vyākaraṇe . ubhayagatiḥ punaḥ iha bhavati . anyatra api na avaśyam iha eva . tat yathā : kartuḥ īpsitatamam karma iti kṛtrimā sañjñā . karmapradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati . karmaṇi dvitīyā iti kṛtrimasya grahaṇam kartari karmavyatihāre iti akṛtrimasya . tathā sādhakatamam karaṇam iti kṛtrimā karaṇasañjñā . karaṇapradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati . kartṛkaraṇayoḥ tṛtīyā iti kṛtrimasya grahaṇam śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe iti akṛtrimasya . tathā ādhāraḥ adhikaraṇam iti kṛtrimā adhikaraṇasañjñā . adhikaraṇepradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati . saptamī adhikaraṇe ca iti kṛtrimasya grahaṇam vipratiṣiddham ca anadhikaraṇavāci iti akṛtrimasya . atha vā na idam sañjñākaraṇam . tadvadatideśaḥ ayam : bahugaṇavatuḍatayaḥ saṅkhyāvat bhavanti iti . saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ . na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate . antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate . tat yathā : eṣaḥ brahmadattaḥ . abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha . te manyāmahe : brahmadattavat ayam bhavati iti . evam iha api asaṅkhyām saṅkhyā iti āha . saṅkhyāvat iti gamyate . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyāsampratyayaḥ iti yat ayam saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kan iti tiśadantāyāḥ pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi kṛtrimā tyantā śadantā vā saṅkhyā asti . nanu ca iyam asti ḍatiḥ . yat tarhi śadantāyāḥ pratiṣedham śāsti . yat ca api tyantāyāḥ pratiṣedham śāsti . nanu ca uktam ḍatyartham etat syāt iti . arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti arthavataḥ tiśabdasya grahaṇam . na ca ḍateḥ tiśabdaḥ arthavān. atha vā mahatī iyam sañjñā kriyate . sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.