क्अ इ,८३।१०-८४।७ रो इ,२६५-२६९ षट्सञ्ज्ञायाम् उपदेशवचनम् । षट्सञ्ज्ञायाम् उपदेशग्रहणम् कर्तव्यम् । उपदेशे षकारनकारान्ता सङ्ख्या षट्सञ्ज्ञा भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । शताद्यष्टनोः नुम्नुडर्थम् । शतानि सहस्राणि । नुमि कृते ष्णान्ता षट् इति षट्सञ्ज्ञा प्राप्नोति । उपदेशग्रहणात् न भवति । अष्टानाम् इति अत्र आत्वे कृते षट्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति । उपदेशग्रहणात् भवति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । इह तावत् शतानि सहस्राणि इति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति । अष्टनः अपि उक्तम् । किम् उक्तम् । अष्टनः दीर्घग्रहणम् षट्सञ्ज्ञाज्ञापकम् आकारान्तस्य नुडर्थम् इति । अथ वा आकारः अपि अत्र निर्दिश्यते । षकारान्ता नकारान्ता आकारान्ता च सङ्ख्या षट्सञ्ज्ञा भवति इति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति : सधमधः द्युम्नः एकाः तः एकाः इति । न एषः दोषः । एकशब्दः अयम् बह्वर्थः । अस्ति एव सङ्ख्यापदम् । तत् यथा : एकः , द्वौ , बहवः इति । अस्ति असहायवाची । तत् यथा : एकाग्नयः , एकहलानि , एकाकिभिः क्षुद्रकैः जितम् इति । असहायैः इति अर्थः । अस्ति अन्यार्थे वर्तते । तत् यथा : प्रजम् एका रक्षति उर्जम् एका इति । अन्या इति अर्थः । सधमदः द्युम्नः एकाः तः । अन्याः इति अर्थः । तत् यः अन्यार्थे वर्तते तस्य एषः प्रयोगः । इह तर्हि प्राप्नोति : द्वभ्याम् इष्टये विंशत्य च इति । एवम् तर्हि सप्तमे योगविभागः करिष्यते । अष्टाभ्यः औश् । ततः षड्भ्यः : षड्भ्यः च यत् उक्तम् अष्टाभ्यः अपि तत् भवति । ततः लुक् : लुक् च भवति षड्भ्यः इति । अथ वा उपरिष्टात् योगविभागः करिष्यते । अष्टनः आ विभक्तौ । ततः रायः : रायः च विभक्तौ आकारादेशः भवति । हलि इति उभयोः शेषः । यदि एवम् प्रियाष्टौ प्रियाष्टाः इति न सिध्यति प्रियाष्टानौ प्रियाष्टानः इति च प्राप्नोति । यथालक्षणम् अप्रयुक्ते ।
KA I,83.10-84.7 Ro I,265-269 ṣaṭsañjñāyām upadeśavacanam . ṣaṭsañjñāyām upadeśagrahaṇam kartavyam . upadeśe ṣakāranakārāntā saṅkhyā ṣaṭsañjñā bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . śatādyaṣṭanoḥ numnuḍartham . śatāni sahasrāṇi . numi kṛte ṣṇāntā ṣaṭ iti ṣaṭsañjñā prāpnoti . upadeśagrahaṇāt na bhavati . aṣṭānām iti atra ātve kṛte ṣaṭsañjñā na prāpnoti . upadeśagrahaṇāt bhavati . uktam vā . kim uktam . iha tāvat śatāni sahasrāṇi iti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti . aṣṭanaḥ api uktam . kim uktam . aṣṭanaḥ dīrghagrahaṇam ṣaṭsañjñājñāpakam ākārāntasya nuḍartham iti . atha vā ākāraḥ api atra nirdiśyate . ṣakārāntā nakārāntā ākārāntā ca saṅkhyā ṣaṭsañjñā bhavati iti . iha api tarhi prāpnoti : sadhamadhaḥ dyumnaḥ ekāḥ taḥ ekāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ekaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ . asti eva saṅkhyāpadam . tat yathā : ekaḥ , dvau , bahavaḥ iti . asti asahāyavācī . tat yathā : ekāgnayaḥ , ekahalāni , ekākibhiḥ kṣudrakaiḥ jitam iti . asahāyaiḥ iti arthaḥ . asti anyārthe vartate . tat yathā : prajam ekā rakṣati urjam ekā iti . anyā iti arthaḥ . sadhamadaḥ dyumnaḥ ekāḥ taḥ . anyāḥ iti arthaḥ . tat yaḥ anyārthe vartate tasya eṣaḥ prayogaḥ . iha tarhi prāpnoti : dvabhyām iṣṭaye viṃśatya ca iti . evam tarhi saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate . aṣṭābhyaḥ auś . tataḥ ṣaḍbhyaḥ : ṣaḍbhyaḥ ca yat uktam aṣṭābhyaḥ api tat bhavati . tataḥ luk : luk ca bhavati ṣaḍbhyaḥ iti . atha vā upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate . aṣṭanaḥ ā vibhaktau . tataḥ rāyaḥ : rāyaḥ ca vibhaktau ākārādeśaḥ bhavati . hali iti ubhayoḥ śeṣaḥ . yadi evam priyāṣṭau priyāṣṭāḥ iti na sidhyati priyāṣṭānau priyāṣṭānaḥ iti ca prāpnoti . yathālakṣaṇam aprayukte .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.