क्अ इ,८९।४-९०।३ रो इ,२८६-२८९ अथ उभस्य सर्वनामत्वे कः अर्थः । उभस्य सर्वनामत्वे अकजर्थः । उभस्य सर्वनामत्वे अकजर्थः पाठः क्रियते : उभकौ । किम् उच्यते अकजर्थः इति न पुनः अन्यानि अपि सर्वनामकार्याणि । अन्याभावः द्विवचनटाब्विषयत्वात् । अन्येषाम् सर्वनाम्कार्याणाम् अभावः । किम् कारणम् । द्विवचनटाब्विषयत्वात् । उभशब्दः अयम् द्विवचनटाब्विषयः । अन्यानि च सर्वनामकार्याणि एकवचनबहुवचनेषु उच्यन्ते । यदा पुनः अयम् उभशब्दः द्विवचनटाब्विषयः कः इदानीम् अस्य अन्यत्र भवति । उभयः अन्यत्र । उभयशब्दः अस्य अन्यत्र बह्वति । उभये देवमनुष्याः , उभयः मणिः इति । किम् च स्यात् यदि अत्र अकच् न स्यात् । कः प्रसज्येत । कः च इदानीम् काकचोः विशेषः । उभशब्दः अयम् द्विवचनटाब्विषयः इति उक्तम् । तत्र अकचि सति अकचः तन्मध्यपतितत्वात् शक्यते एतत् वक्तुम् : द्विवचनपरः अयम् इति । के पुनः सति न अयम् द्विवचनपरः स्यात् । तत्र द्विवचनपरता वक्तव्या । यथा एव तर्हि के सति न अयम् द्विवचनपरः एवम् आपि अपि सति न अयम् द्विवचनपरः स्यात् । तत्र अपि द्विवचनपरता वक्तव्या । अवचनात् अपि तत्परविज्ञानम् । अन्तरेण अपि वचनम् आपि द्विवचनपरः अयम् भविष्यति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एकादेशे कृते द्विवचनपरः अयम् अन्तादिवद्भावेन । अवचनात् आपि तत्परविज्ञानम् इति चेत् के अपि तुल्यम् । अवचनात् आपि तत्परविज्ञानम् इति चेत् के अपि अन्तरेण वचनम् द्विवचनपरः भविष्यति । कथम् । स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितः अविशिष्टाः भवन्ति इति प्रकृतिग्रहणेन स्वार्थिकानाम् अपि ग्रहणम् भवति । अथ भवतः सर्वनामत्वे कानि प्रोजनानि । भवतः अकच्छेषात्वानि । भवतः अकच्छेषात्वानि प्रयोजनानि । अकच् : भवकान् । शेषः : सः च भवान् च भवन्तौ । आत्वम् : भवादृक् इति । किम् पुनः इदम् परिगणनम् आहोस्वित् उदाहरणमात्रम् । उदाहरणमात्रम् इति आह । तृतीयादयः अपि हि इष्यन्ते । सर्वनाम्नः तृतीया च : भवता हेतुना , भवतः हेतोः इति ।
KA I,89.4-90.3 Ro I,286-289 atha ubhasya sarvanāmatve kaḥ arthaḥ . ubhasya sarvanāmatve akajarthaḥ . ubhasya sarvanāmatve akajarthaḥ pāṭhaḥ kriyate : ubhakau . kim ucyate akajarthaḥ iti na punaḥ anyāni api sarvanāmakāryāṇi . anyābhāvaḥ dvivacanaṭābviṣayatvāt . anyeṣām sarvanāmkāryāṇām abhāvaḥ . kim kāraṇam . dvivacanaṭābviṣayatvāt . ubhaśabdaḥ ayam dvivacanaṭābviṣayaḥ . anyāni ca sarvanāmakāryāṇi ekavacanabahuvacaneṣu ucyante . yadā punaḥ ayam ubhaśabdaḥ dvivacanaṭābviṣayaḥ kaḥ idānīm asya anyatra bhavati . ubhayaḥ anyatra . ubhayaśabdaḥ asya anyatra bahvati . ubhaye devamanuṣyāḥ , ubhayaḥ maṇiḥ iti . kim ca syāt yadi atra akac na syāt . kaḥ prasajyeta . kaḥ ca idānīm kākacoḥ viśeṣaḥ . ubhaśabdaḥ ayam dvivacanaṭābviṣayaḥ iti uktam . tatra akaci sati akacaḥ tanmadhyapatitatvāt śakyate etat vaktum : dvivacanaparaḥ ayam iti . ke punaḥ sati na ayam dvivacanaparaḥ syāt . tatra dvivacanaparatā vaktavyā . yathā eva tarhi ke sati na ayam dvivacanaparaḥ evam āpi api sati na ayam dvivacanaparaḥ syāt . tatra api dvivacanaparatā vaktavyā . avacanāt api tatparavijñānam . antareṇa api vacanam āpi dvivacanaparaḥ ayam bhaviṣyati . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . ekādeśe kṛte dvivacanaparaḥ ayam antādivadbhāvena . avacanāt āpi tatparavijñānam iti cet ke api tulyam . avacanāt āpi tatparavijñānam iti cet ke api antareṇa vacanam dvivacanaparaḥ bhaviṣyati . katham . svārthikāḥ pratyayāḥ prakṛtitaḥ aviśiṣṭāḥ bhavanti iti prakṛtigrahaṇena svārthikānām api grahaṇam bhavati . atha bhavataḥ sarvanāmatve kāni projanāni . bhavataḥ akaccheṣātvāni . bhavataḥ akaccheṣātvāni prayojanāni . akac : bhavakān . śeṣaḥ : saḥ ca bhavān ca bhavantau . ātvam : bhavādṛk iti . kim punaḥ idam parigaṇanam āhosvit udāharaṇamātram . udāharaṇamātram iti āha . tṛtīyādayaḥ api hi iṣyante . sarvanāmnaḥ tṛtīyā ca : bhavatā hetunā , bhavataḥ hetoḥ iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.