Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.27

क्अ इ,८६।२-८ रो इ,२७३-२७४ सर्वादीनि इति कः अयम् समासः । बहुव्रीहिः इति आह । कः अस्य विग्रहः । सर्वशब्दः आदिः येषाम् तानि इमानि इति । यदि एवम् सर्वशब्दस्य सर्वनामसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । किम् कारणम् । अन्यपदार्थत्वात् बहुव्रीहेः । बहुव्रीहिः अयम् अन्यपदार्थे वर्तते । तेन यत् अन्यत् सर्वशब्दात् तस्य सर्वनामस्ञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत् यथा चित्रगुः आनीयताम् इति उक्ते यस्य ताः गावः भवन्ति स आनीयते न गावः । न एषः दोषः । भवति बहुव्रीहौ तद्गुणसंविज्ञानम् अपि । तत् यथा : चित्रवासम् आनय । लोहितोष्णीषाः ऋत्विजः प्रचरन्ति । तद्गुणः आनीयते तद्गुणाः च प्रचरन्ति ।

KA I,86.2-8 Ro I,273-274 sarvādīni iti kaḥ ayam samāsaḥ . bahuvrīhiḥ iti āha . kaḥ asya vigrahaḥ . sarvaśabdaḥ ādiḥ yeṣām tāni imāni iti . yadi evam sarvaśabdasya sarvanāmasañjñā na prāpnoti . kim kāraṇam . anyapadārthatvāt bahuvrīheḥ . bahuvrīhiḥ ayam anyapadārthe vartate . tena yat anyat sarvaśabdāt tasya sarvanāmasñjñā prāpnoti . tat yathā citraguḥ ānīyatām iti ukte yasya tāḥ gāvaḥ bhavanti sa ānīyate na gāvaḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . bhavati bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānam api . tat yathā : citravāsam ānaya . lohitoṣṇīṣāḥ ṛtvijaḥ pracaranti . tadguṇaḥ ānīyate tadguṇāḥ ca pracaranti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,८६।९-८७।६ रो इ,२७४-२७७ इह सर्वनामानि इति पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् अगः इति णत्वम् प्राप्नोति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । सर्वनामसञ्ज्ञायाम् निपातनात् णत्वाभावः । सर्वनामसञ्ज्ञायाम् निपातनात् णत्वम् न भविष्यति । किम् एतत् निपातनम् नाम । अथ कः प्रतिषेधः नाम । अविशेषेण किम् चित् उक्त्वा विशेषेण न इति उच्यते । तत्र व्यक्तम् आचार्यस्य अभिप्रायः गम्यते : इदम् न भवति इति । निपातनम् अपि एवञ्जातीयकम् एव । अविशेषेण णत्वम् उक्त्वा विशेषेण निपातनम् क्रियते । तत्र व्यक्तम् आचार्यस्य अभिप्रायः गम्यते : इदम् न भवति इति । ननु च निपातनात् च अणत्वम् स्यात् यथाप्राप्तम् च णत्वम् । किम् अन्ये अपि एवम् विधयः भवन्ति । इह इकः यण् अचि इति वचनात् च यण् स्यात् यथाप्राप्तः च इक् श्रूयेत । न एषः दोषः । अस्ति अत्र विशेषः । षष्ठ्या अत्र निर्देशः क्रियते । षष्ठी च पुनः स्थानिनम् निवर्तयति । इह तर्हि : कर्तरि शप् दिवादिभ्यः श्यन् इति वचनात् च श्यन् स्यात् यथाप्राप्तः च शप् श्रूयेत । न एषः दोषः । शबादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते । तत् तर्हि शपः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । कर्तरि शप् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । दिवादिभ्यः इति एषा पञ्चमी शप् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति : तस्मात् इति उत्तरस्य । प्रत्ययविधिः अयम् । न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति । न अयम् प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते । इह तर्हि : अव्ययसर्वनाम्नाम् अकच् प्राक् टेः इति । वचनात् च अकच् स्यात् यथाप्राप्तः च कः श्रूयेत । न एषः दोषः । न अप्राप्ते हि के अकच् आरभ्यते । सः बाधकः भविष्यति । निपातनम् अपि एवञ्जातीयकम् एव । न अप्राप्ते णत्वे निपातनम् आरभ्यते । तत् बाधकम् भविष्यति । यदि तर्हि निपातनानि अपि एवञ्जातीयकानि भवन्ति समः तते दोषः भवति । इह अन्ये वैयाकरणाः समः तते विभाषा लोपम् आरभन्ते : समः हि ततयोः वा इति । सततम् , सन्ततम् , सहितम् , संहितम् इति । इह पुनः भवान् निपातनात् च मलोपम् इच्छति अपरस्पराः क्रियासातत्ये इति यथाप्राप्तम् च अलोपम् सन्ततम् इति । एतत् न सिध्यति । कर्तव्यः अत्र यत्नः । बाधकानि एव हि निपातनानि भवन्ति ।

KA I,86.9-87.6 Ro I,274-277 iha sarvanāmāni iti pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ iti ṇatvam prāpnoti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . sarvanāmasañjñāyām nipātanāt ṇatvābhāvaḥ . sarvanāmasañjñāyām nipātanāt ṇatvam na bhaviṣyati . kim etat nipātanam nāma . atha kaḥ pratiṣedhaḥ nāma . aviśeṣeṇa kim cit uktvā viśeṣeṇa na iti ucyate . tatra vyaktam ācāryasya abhiprāyaḥ gamyate : idam na bhavati iti . nipātanam api evañjātīyakam eva . aviśeṣeṇa ṇatvam uktvā viśeṣeṇa nipātanam kriyate . tatra vyaktam ācāryasya abhiprāyaḥ gamyate : idam na bhavati iti . nanu ca nipātanāt ca aṇatvam syāt yathāprāptam ca ṇatvam . kim anye api evam vidhayaḥ bhavanti . iha ikaḥ yaṇ aci iti vacanāt ca yaṇ syāt yathāprāptaḥ ca ik śrūyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . asti atra viśeṣaḥ . ṣaṣṭhyā atra nirdeśaḥ kriyate . ṣaṣṭhī ca punaḥ sthāninam nivartayati . iha tarhi : kartari śap divādibhyaḥ śyan iti vacanāt ca śyan syāt yathāprāptaḥ ca śap śrūyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . śabādeśāḥ śyanādayaḥ kariṣyante . tat tarhi śapaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . kartari śap iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . divādibhyaḥ iti eṣā pañcamī śap iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati : tasmāt iti uttarasya . pratyayavidhiḥ ayam . na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti . na ayam pratyayavidhiḥ . vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate . iha tarhi : avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ iti . vacanāt ca akac syāt yathāprāptaḥ ca kaḥ śrūyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . na aprāpte hi ke akac ārabhyate . saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . nipātanam api evañjātīyakam eva . na aprāpte ṇatve nipātanam ārabhyate . tat bādhakam bhaviṣyati . yadi tarhi nipātanāni api evañjātīyakāni bhavanti samaḥ tate doṣaḥ bhavati . iha anye vaiyākaraṇāḥ samaḥ tate vibhāṣā lopam ārabhante : samaḥ hi tatayoḥ vā iti . satatam , santatam , sahitam , saṃhitam iti . iha punaḥ bhavān nipātanāt ca malopam icchati aparasparāḥ kriyāsātatye iti yathāprāptam ca alopam santatam iti . etat na sidhyati . kartavyaḥ atra yatnaḥ . bādhakāni eva hi nipātanāni bhavanti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,८७।७-८९।३ रो इ,२७८-२८५ सञ्ज्ञोपसर्जनप्रतिषेधः । सञ्ज्ञोपसर्जनीभूतानाम् सर्वादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । सर्वः नाम कः चित् । तस्मै सर्वाय देहि । अतिसर्वाय देहि । सः कथम् कर्तव्यः । पाठात् पर्युदासः पठितानाम् सञ्ज्ञाकरणम् । पाठात् एव पर्युदासः कर्तव्यः । शुद्धानाम् पठितानाम् सञ्ज्ञा कर्तव्या । सर्वादीनि सर्वनामसञ्ज्ञानि भवन्ति । सञ्ज्ञोपसर्जनीभूतानि न सर्वादीनि । किम् अविशेषेण । न इति आह । विशेषेण च । किम् प्रयोजनम् । सर्वाद्यानन्तर्यकार्यार्थम् । सर्वादीनाम् आनन्तर्येण यत् उच्यते कार्यम् तत् अपि सञ्ज्ञोपसर्जनीभूतानाम् मा भूत् इति । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् डतरादीनाम् अद्भावे । डतरादीनाम् अद्भावे प्रयोजनम् । अतिक्रान्तम् इदम् बृआह्मणकुलम् कतरत् , अतिकतरम् ब्राह्मणकुलम् इति । त्यदादिविधौ च । त्यदादिविधौ च प्रयोजनम् । अतिक्रान्तः अयम् ब्राह्मणः तम् अतितत् ब्राह्मणः इति । सञ्जाप्रतिषेधः तावत् न वक्तव्यः । उपरिष्टात् योगविभागः करिष्यते । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायाम् । ततः असञ्ज्ञायाम् इति । सर्वादीनि इति एवम् यानि अनुक्रान्तानि असञ्ज्ञायाम् तानि द्रष्टव्यानि । उपसर्जनप्रतिषेधः च न कर्तव्यः । अनुपसर्जनात् इति एषः योगः प्रत्याख्यायते । तम् एवम् अभिसम्भन्त्स्यामः : अनुपसर्जन* अ* अत् इति । किम् इदम् अ* अत् इति । अकारात्कारौ शिष्यमाणौ अनुपसर्जनस्य द्रष्टव्यौ । यदि एवम् अतियुष्मत् अत्यस्मत् इति न सिध्यति । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् : अनुपसर्जन* अ* अ* अत् इति । अकारान्तात् अकारात्कारौ शिष्यमाणौ अनुपसर्जनस्य द्रष्टव्यौ । अथ वा अङ्गाधिकारे यत् उच्यते गृह्यमाणविभक्तेः तत् भवति । यदि एवम् परमपञ्च परमसप्त षड्भ्यः लुक् इति लुक् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । षट्प्रधानः एषः समासः । इह तर्हि प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन अनङ् न प्राप्नोति । सप्तमीनिर्दिष्टे यत् उच्यते प्रकृतविभक्तौ तत् भवति । यदि एवम् अतितत् , अतितदौ , अतितदः इति अत्वम् प्राप्नोति । तत् च अपि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह तावत् अद्ड् डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः इति पञ्चमी अङ्गस्य इति षष्ठी । तत्र अशक्यम् विविभक्तित्वात् डतरादिभ्यः इति पञ्चम्या अङ्गम् विशेषयितुम् । तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विशेषयितुम् अन्यत् अतः विहितात् प्रत्ययात् । डतरादिभ्यः यः विहितः इति । इह इदानीम् अस्थिदधिसख्थ्यक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः इति त्यदादीनाम् अः भवति इति अस्थ्यादीनाम् इति एषा षष्ठी अङ्गस्य इति अपि त्यदादीनाम् इति अपि षष्ठी अङ्गस्य इति अपि । तत्र कामचारः : गृह्यमाणेन वा विभक्तिम् विशेषयितुम् अङ्गेन वा । यावता कामचारः इह तावत् अस्थिदधिसख्थ्यक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः इति अङ्गेन विभक्तिम् विशेषयिष्यामः अस्थ्यादिभिः अनङम् : अङ्गस्य विभक्तौ अनङ् भवति अस्थ्यादीनाम् इति । इह इदानीम् त्यदादीनाम् अः भवति इति गृह्यमाणेन विभक्तिम् विशेषयिष्यामः अङ्गेन अकारम् : त्यदादीनाम् विभक्तौ अः भवति अङ्गस्य इति । यदि एवम् अतिसः : अत्वम् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । त्यदादिप्रधानः एषः समासः । अथ वा न इदम् सञ्ज्ञाकरणम् । पाठविशेषणम् इदम् : सर्वेषाम् यानि नामानि तानि सर्वादीनि । सञ्ज्ञोपसर्जने च विशेषे अवतिष्ठेते । यदि एवम् सञ्ज्ञाश्रयम् यत् कार्यम् तत् न सिध्यति : सर्वनाम्नः स्मै , आमि सर्वनाम्नः सुट् इति । अन्वर्थग्रहणम् तत्र विज्ञास्यते : सर्वेषाम् यत् नाम तत् सर्वनाम । सर्वनाम्नः उत्तरस्य ङेः स्मै भवति । सर्वनाम्नः उत्तरस्य आमः सुट् भवति । यदि एवम् सकलम् , कृत्स्नम् , जगत् इति अत्र अपि प्राप्नोति । एतेषाम् च अपि शब्दानाम् एकैकस्य सः सः विषयः । तस्मिन् तस्मिन् विषये यः यः शब्दः वर्तते तस्य तस्य तस्मिन् तस्मिन् वर्तमानस्य सर्वनामकार्यम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि उभयम् अनेन क्रियते । पाठः च एव विशेष्यते सञ्ज्ञा च । कथम् पुनः एकेन यत्नेन उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम्। एकशेषनिर्देशात् । एकशेषनिर्देशः अयम् : सर्वादीनि च सर्वादीनि च सर्वादीनि । सर्वनामानि च सर्वनामानि च सर्वनामानि । सर्वादीनि सर्वनानसञ्ज्ञानि भवन्ति । सर्वेषाम् यानि च नामानि तानि सर्वादीनि ।

KA I,87.7-89.3 Ro I,278-285 sañjñopasarjanapratiṣedhaḥ . sañjñopasarjanībhūtānām sarvādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . sarvaḥ nāma kaḥ cit . tasmai sarvāya dehi . atisarvāya dehi . saḥ katham kartavyaḥ . pāṭhāt paryudāsaḥ paṭhitānām sañjñākaraṇam . pāṭhāt eva paryudāsaḥ kartavyaḥ . śuddhānām paṭhitānām sañjñā kartavyā . sarvādīni sarvanāmasañjñāni bhavanti . sañjñopasarjanībhūtāni na sarvādīni . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . viśeṣeṇa ca . kim prayojanam . sarvādyānantaryakāryārtham . sarvādīnām ānantaryeṇa yat ucyate kāryam tat api sañjñopasarjanībhūtānām mā bhūt iti . kim prayojanam . prayojanam ḍatarādīnām adbhāve . ḍatarādīnām adbhāve prayojanam . atikrāntam idam bṛāhmaṇakulam katarat , atikataram brāhmaṇakulam iti . tyadādividhau ca . tyadādividhau ca prayojanam . atikrāntaḥ ayam brāhmaṇaḥ tam atitat brāhmaṇaḥ iti . sañjāpratiṣedhaḥ tāvat na vaktavyaḥ . upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate . pūrvaparāvaradakṣiṇottarāparādharāṇi vyavasthāyām . tataḥ asañjñāyām iti . sarvādīni iti evam yāni anukrāntāni asañjñāyām tāni draṣṭavyāni . upasarjanapratiṣedhaḥ ca na kartavyaḥ . anupasarjanāt iti eṣaḥ yogaḥ pratyākhyāyate . tam evam abhisambhantsyāmaḥ : anupasarjana* a* at iti . kim idam a* at iti . akārātkārau śiṣyamāṇau anupasarjanasya draṣṭavyau . yadi evam atiyuṣmat atyasmat iti na sidhyati . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam : anupasarjana* a* a* at iti . akārāntāt akārātkārau śiṣyamāṇau anupasarjanasya draṣṭavyau . atha vā aṅgādhikāre yat ucyate gṛhyamāṇavibhakteḥ tat bhavati . yadi evam paramapañca paramasapta ṣaḍbhyaḥ luk iti luk na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ṣaṭpradhānaḥ eṣaḥ samāsaḥ . iha tarhi priyasakthnā brāhmaṇena anaṅ na prāpnoti . saptamīnirdiṣṭe yat ucyate prakṛtavibhaktau tat bhavati . yadi evam atitat , atitadau , atitadaḥ iti atvam prāpnoti . tat ca api vaktavyam . na vaktavyam . iha tāvat adḍ ḍatarādibhyaḥ pañcabhyaḥ iti pañcamī aṅgasya iti ṣaṣṭhī . tatra aśakyam vivibhaktitvāt ḍatarādibhyaḥ iti pañcamyā aṅgam viśeṣayitum . tatra kim anyat śakyam viśeṣayitum anyat ataḥ vihitāt pratyayāt . ḍatarādibhyaḥ yaḥ vihitaḥ iti . iha idānīm asthidadhisakhthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ iti tyadādīnām aḥ bhavati iti asthyādīnām iti eṣā ṣaṣṭhī aṅgasya iti api tyadādīnām iti api ṣaṣṭhī aṅgasya iti api . tatra kāmacāraḥ : gṛhyamāṇena vā vibhaktim viśeṣayitum aṅgena vā . yāvatā kāmacāraḥ iha tāvat asthidadhisakhthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ iti aṅgena vibhaktim viśeṣayiṣyāmaḥ asthyādibhiḥ anaṅam : aṅgasya vibhaktau anaṅ bhavati asthyādīnām iti . iha idānīm tyadādīnām aḥ bhavati iti gṛhyamāṇena vibhaktim viśeṣayiṣyāmaḥ aṅgena akāram : tyadādīnām vibhaktau aḥ bhavati aṅgasya iti . yadi evam atisaḥ : atvam na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . tyadādipradhānaḥ eṣaḥ samāsaḥ . atha vā na idam sañjñākaraṇam . pāṭhaviśeṣaṇam idam : sarveṣām yāni nāmāni tāni sarvādīni . sañjñopasarjane ca viśeṣe avatiṣṭhete . yadi evam sañjñāśrayam yat kāryam tat na sidhyati : sarvanāmnaḥ smai , āmi sarvanāmnaḥ suṭ iti . anvarthagrahaṇam tatra vijñāsyate : sarveṣām yat nāma tat sarvanāma . sarvanāmnaḥ uttarasya ṅeḥ smai bhavati . sarvanāmnaḥ uttarasya āmaḥ suṭ bhavati . yadi evam sakalam , kṛtsnam , jagat iti atra api prāpnoti . eteṣām ca api śabdānām ekaikasya saḥ saḥ viṣayaḥ . tasmin tasmin viṣaye yaḥ yaḥ śabdaḥ vartate tasya tasya tasmin tasmin vartamānasya sarvanāmakāryam prāpnoti . evam tarhi ubhayam anena kriyate . pāṭhaḥ ca eva viśeṣyate sañjñā ca . katham punaḥ ekena yatnena ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham. ekaśeṣanirdeśāt . ekaśeṣanirdeśaḥ ayam : sarvādīni ca sarvādīni ca sarvādīni . sarvanāmāni ca sarvanāmāni ca sarvanāmāni . sarvādīni sarvanānasañjñāni bhavanti . sarveṣām yāni ca nāmāni tāni sarvādīni .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,८९।४-९०।३ रो इ,२८६-२८९ अथ उभस्य सर्वनामत्वे कः अर्थः । उभस्य सर्वनामत्वे अकजर्थः । उभस्य सर्वनामत्वे अकजर्थः पाठः क्रियते : उभकौ । किम् उच्यते अकजर्थः इति न पुनः अन्यानि अपि सर्वनामकार्याणि । अन्याभावः द्विवचनटाब्विषयत्वात् । अन्येषाम् सर्वनाम्कार्याणाम् अभावः । किम् कारणम् । द्विवचनटाब्विषयत्वात् । उभशब्दः अयम् द्विवचनटाब्विषयः । अन्यानि च सर्वनामकार्याणि एकवचनबहुवचनेषु उच्यन्ते । यदा पुनः अयम् उभशब्दः द्विवचनटाब्विषयः कः इदानीम् अस्य अन्यत्र भवति । उभयः अन्यत्र । उभयशब्दः अस्य अन्यत्र बह्वति । उभये देवमनुष्याः , उभयः मणिः इति । किम् च स्यात् यदि अत्र अकच् न स्यात् । कः प्रसज्येत । कः च इदानीम् काकचोः विशेषः । उभशब्दः अयम् द्विवचनटाब्विषयः इति उक्तम् । तत्र अकचि सति अकचः तन्मध्यपतितत्वात् शक्यते एतत् वक्तुम् : द्विवचनपरः अयम् इति । के पुनः सति न अयम् द्विवचनपरः स्यात् । तत्र द्विवचनपरता वक्तव्या । यथा एव तर्हि के सति न अयम् द्विवचनपरः एवम् आपि अपि सति न अयम् द्विवचनपरः स्यात् । तत्र अपि द्विवचनपरता वक्तव्या । अवचनात् अपि तत्परविज्ञानम् । अन्तरेण अपि वचनम् आपि द्विवचनपरः अयम् भविष्यति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एकादेशे कृते द्विवचनपरः अयम् अन्तादिवद्भावेन । अवचनात् आपि तत्परविज्ञानम् इति चेत् के अपि तुल्यम् । अवचनात् आपि तत्परविज्ञानम् इति चेत् के अपि अन्तरेण वचनम् द्विवचनपरः भविष्यति । कथम् । स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितः अविशिष्टाः भवन्ति इति प्रकृतिग्रहणेन स्वार्थिकानाम् अपि ग्रहणम् भवति । अथ भवतः सर्वनामत्वे कानि प्रोजनानि । भवतः अकच्छेषात्वानि । भवतः अकच्छेषात्वानि प्रयोजनानि । अकच् : भवकान् । शेषः : सः च भवान् च भवन्तौ । आत्वम् : भवादृक् इति । किम् पुनः इदम् परिगणनम् आहोस्वित् उदाहरणमात्रम् । उदाहरणमात्रम् इति आह । तृतीयादयः अपि हि इष्यन्ते । सर्वनाम्नः तृतीया च : भवता हेतुना , भवतः हेतोः इति ।

KA I,89.4-90.3 Ro I,286-289 atha ubhasya sarvanāmatve kaḥ arthaḥ . ubhasya sarvanāmatve akajarthaḥ . ubhasya sarvanāmatve akajarthaḥ pāṭhaḥ kriyate : ubhakau . kim ucyate akajarthaḥ iti na punaḥ anyāni api sarvanāmakāryāṇi . anyābhāvaḥ dvivacanaṭābviṣayatvāt . anyeṣām sarvanāmkāryāṇām abhāvaḥ . kim kāraṇam . dvivacanaṭābviṣayatvāt . ubhaśabdaḥ ayam dvivacanaṭābviṣayaḥ . anyāni ca sarvanāmakāryāṇi ekavacanabahuvacaneṣu ucyante . yadā punaḥ ayam ubhaśabdaḥ dvivacanaṭābviṣayaḥ kaḥ idānīm asya anyatra bhavati . ubhayaḥ anyatra . ubhayaśabdaḥ asya anyatra bahvati . ubhaye devamanuṣyāḥ , ubhayaḥ maṇiḥ iti . kim ca syāt yadi atra akac na syāt . kaḥ prasajyeta . kaḥ ca idānīm kākacoḥ viśeṣaḥ . ubhaśabdaḥ ayam dvivacanaṭābviṣayaḥ iti uktam . tatra akaci sati akacaḥ tanmadhyapatitatvāt śakyate etat vaktum : dvivacanaparaḥ ayam iti . ke punaḥ sati na ayam dvivacanaparaḥ syāt . tatra dvivacanaparatā vaktavyā . yathā eva tarhi ke sati na ayam dvivacanaparaḥ evam āpi api sati na ayam dvivacanaparaḥ syāt . tatra api dvivacanaparatā vaktavyā . avacanāt api tatparavijñānam . antareṇa api vacanam āpi dvivacanaparaḥ ayam bhaviṣyati . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . ekādeśe kṛte dvivacanaparaḥ ayam antādivadbhāvena . avacanāt āpi tatparavijñānam iti cet ke api tulyam . avacanāt āpi tatparavijñānam iti cet ke api antareṇa vacanam dvivacanaparaḥ bhaviṣyati . katham . svārthikāḥ pratyayāḥ prakṛtitaḥ aviśiṣṭāḥ bhavanti iti prakṛtigrahaṇena svārthikānām api grahaṇam bhavati . atha bhavataḥ sarvanāmatve kāni projanāni . bhavataḥ akaccheṣātvāni . bhavataḥ akaccheṣātvāni prayojanāni . akac : bhavakān . śeṣaḥ : saḥ ca bhavān ca bhavantau . ātvam : bhavādṛk iti . kim punaḥ idam parigaṇanam āhosvit udāharaṇamātram . udāharaṇamātram iti āha . tṛtīyādayaḥ api hi iṣyante . sarvanāmnaḥ tṛtīyā ca : bhavatā hetunā , bhavataḥ hetoḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.