क्अ इ,९७।३-१००।४ रो इ,३१०-३१८ कृत् मेजन्तः च अनिकारोकारप्रकृतिः । कृत् मेजन्तः च अनिकारोकारप्रकृतिः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् : आधये , आधेः , चिकीर्षवे , चिकीर्षोः इति । अनन्यप्रकृतिः इति वा । अथ वा अनन्यप्रकृतिः कृत् अव्ययसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । किम् पुनः अत्र ज्यायः । अनन्यप्रकृतिवचनम् एव ज्यायः । इदम् अपि सिद्धम् भवति : कुम्भकारेभ्यः , नगरकारेभ्यः इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वा सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कः पुनः अत्र विशेषः एषा वा परिभाषा क्रियेत अनन्यप्रकृतिः इति वा उच्येत । अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या । बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । कानि पुनः तानि । प्रयोजनम् ह्रस्वतम् तुग्विधेः ग्रामणिकुलम् । ग्रामणिकुलम् , सेनानिकुलम् इति अत्र ह्रस्वत्वे कृते ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् भवति इति तुक् प्राप्नोति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति न दोषः भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । बहिरङ्गम् ह्रस्वत्वम् । अन्तरङ्गः तुक् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । नलोपः वृत्रहभिः । वृत्र्हभिः , भ्रूण्हभिः इति अत्र नलोपे कृते ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् भवति इति तुक् प्राप्नोति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । असिद्धः नलोपः । तस्य असिद्धत्वात् न भविष्यति । उदुपधत्वम् अकित्त्वस्य निकुचिते । उदुपधत्वम् अकित्त्वस्य अनिमित्तम् । क्व । निकुचिते । निकुचितः इति अत्र नलोपे कृते उदुपधात् भावादिकर्मणोः अन्यतरस्याम् इति अकित्त्वम् प्राप्नोति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अस्तु अत्र अकित्त्वम् । न धातुलोपे आर्धधातुके इति प्रतिषेधः भविष्यति । नाभावः यञि दीर्घत्वस्य अमुना । नाभावः यञि दीर्घत्वस्य अस्निमित्तम् । क्व । अमुना । नाभावे कृते अतः दीर्घः यञि सुपि च इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति एतत् : न मु टादेशे इति । आत्त्वम् कित्त्वस्य उपादास्त । आत्त्वम् कित्त्वस्य अनिमित्तम् । क्व । उपादास्त अस्य स्वरः शिक्षकस्य इति । आत्त्वे कृते स्थाघ्वोः इत् च इति इत्त्वम् प्राप्नोति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । उक्तम् एतत् : दीङः प्रतिषेधः स्थाघ्वोः इत्त्वे इति । तिसृचतसृत्वम् ङीब्विधेः । तिसृचतसृत्वम् ङीब्विधेः अनिमित्तम् । तिस्रः तिष्ठन्ति चतस्रः तिष्ठन्ति । तिसृचतसृभावे कृते ऋन्नेभ्यः ङीप् इति ङीप् प्राप्नोति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न तिसृचतसृभावे कृते ङीप् भवति इति यत् अयम् न तिसृचतसृ इति नामि दीर्घत्वप्रतिषेधम् शास्ति । इमानि तर्हि प्रयोजनानि : शतानि सहस्राणि । नुमि कृते ष्णान्ता षट् इत् षट्सञ्ज्ञा प्राप्नोति । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति न दोषः भवति । शकटौ पद्धतौ । अत्त्वे कृते अतः इति टाप् प्राप्नोति ।
KA I,97.3-100.4 Ro I,310-318 kṛt mejantaḥ ca anikārokāraprakṛtiḥ . kṛt mejantaḥ ca anikārokāraprakṛtiḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt : ādhaye , ādheḥ , cikīrṣave , cikīrṣoḥ iti . ananyaprakṛtiḥ iti vā . atha vā ananyaprakṛtiḥ kṛt avyayasañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . kim punaḥ atra jyāyaḥ . ananyaprakṛtivacanam eva jyāyaḥ . idam api siddham bhavati : kumbhakārebhyaḥ , nagarakārebhyaḥ iti . tat tarhi vaktavyam . na vā sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ eṣā vā paribhāṣā kriyeta ananyaprakṛtiḥ iti vā ucyeta . avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā . bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . kāni punaḥ tāni . prayojanam hrasvatam tugvidheḥ grāmaṇikulam . grāmaṇikulam , senānikulam iti atra hrasvatve kṛte hrasvasya piti kṛti tuk bhavati iti tuk prāpnoti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati . na etat asti prayojanam . bahiraṅgam hrasvatvam . antaraṅgaḥ tuk . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . nalopaḥ vṛtrahabhiḥ . vṛtrhabhiḥ , bhrūṇhabhiḥ iti atra nalope kṛte hrasvasya piti kṛti tuk bhavati iti tuk prāpnoti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . asiddhaḥ nalopaḥ . tasya asiddhatvāt na bhaviṣyati . udupadhatvam akittvasya nikucite . udupadhatvam akittvasya animittam . kva . nikucite . nikucitaḥ iti atra nalope kṛte udupadhāt bhāvādikarmaṇoḥ anyatarasyām iti akittvam prāpnoti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . astu atra akittvam . na dhātulope ārdhadhātuke iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . nābhāvaḥ yañi dīrghatvasya amunā . nābhāvaḥ yañi dīrghatvasya asnimittam . kva . amunā . nābhāve kṛte ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca iti dīrghatvam prāpnoti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . vakṣyati etat : na mu ṭādeśe iti . āttvam kittvasya upādāsta . āttvam kittvasya animittam . kva . upādāsta asya svaraḥ śikṣakasya iti . āttve kṛte sthāghvoḥ it ca iti ittvam prāpnoti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . uktam etat : dīṅaḥ pratiṣedhaḥ sthāghvoḥ ittve iti . tisṛcatasṛtvam ṅībvidheḥ . tisṛcatasṛtvam ṅībvidheḥ animittam . tisraḥ tiṣṭhanti catasraḥ tiṣṭhanti . tisṛcatasṛbhāve kṛte ṛnnebhyaḥ ṅīp iti ṅīp prāpnoti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na tisṛcatasṛbhāve kṛte ṅīp bhavati iti yat ayam na tisṛcatasṛ iti nāmi dīrghatvapratiṣedham śāsti . imāni tarhi prayojanāni : śatāni sahasrāṇi . numi kṛte ṣṇāntā ṣaṭ it ṣaṭsañjñā prāpnoti . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati . śakaṭau paddhatau . attve kṛte ataḥ iti ṭāp prāpnoti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.