क्अ इ,१००।६-२६ रो इ,३१८-३२० अव्ययीभावस्य अव्ययत्वे प्रयोजनम् लुग्मुख्स्वरोपचाराः । अव्ययीभावस्य अव्ययत्वे प्रयोजनम् किम् । लुग्मुख्स्वरोपचाराः । लुक् : उपाग्नि प्रत्यग्नि । अव्ययात् इति लुक् सिद्धः भवति । मुखस्वरः । उपाग्निमुखः , प्रत्यग्निमुखः । न अव्ययदिक्शब्द्गोमहत्स्थूलपृथुवत्सेभ्यः इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । उपचारः : उपपयःकारः , उपपयःकामः इति । अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीषु अनव्ययस्य इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति । किम् पुनः इदम् परिगणनम् आहोस्वित् उदाहरणमात्रम् । परिगणनम् इति आह । अपि खलु अपि आहुः । यत् अन्यत् अव्ययीभावस्य अव्ययकृतम् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः इति । किम् पुनः तत् । पराङ्गवद्भावः । पराङ्गवद्भावे अव्ययप्रतिषेधः चोदितः उच्चैः अधीयान नीचैः अधीयान इति एवमर्थम् । सः इह अपि प्राप्नोति : उपाग्नि अधीयान प्रत्यग्नि अधीयान । अकचि अव्ययग्रहणम् क्रियते उच्चकैः , नीचकैः इति एवमर्थम् । तत् इह अपि प्राप्नोति : उपाग्निकम् , प्रत्यग्निकम् इति । मुमि अव्ययप्रतिषेधः उच्यते दोषामन्यम् अहः , दिवामन्या रात्रिः इति एवमर्थम् । सः इह अपि प्राप्नोति : औपकुम्भम्मन्यः , उपमणिकम्मन्यः । अस्य च्वौ अव्ययप्रतिषेधः उच्यते दोषाभूतम् अहः , दिवाभूता रात्रिः इति एवमर्थम् । सः इह अपि प्राप्नोति : उपकुम्भीभूतम् उपमणिकीभूतम् । यदि परिगणनम् क्रियते न अर्थः अव्ययीभावस्य अव्ययसञ्ज्ञया । कथम् यानि अव्ययीभावस्य अव्ययत्वे प्रयोजनानि । न एतानि सन्ति । यत् तावत् उच्यते लुक् इति : आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति अव्ययीभावात् लुक् इति यद् अयम् न अव्ययीभावात् अतः इति प्रतिषेधम् शास्ति । उपचारः : अनुत्तरपदस्थस्य इति वर्तते । तत्र मुखस्वरः एकः प्रयोजयति । न च एकम् प्रयोजनम् योगारम्भम् प्रयोजयति । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् तत्र एव अयम् ब्रूयात् नाव्ययात् अव्ययीभावात् च इति ।
KA I,100.6-26 Ro I,318-320 avyayībhāvasya avyayatve prayojanam lugmukhsvaropacārāḥ . avyayībhāvasya avyayatve prayojanam kim . lugmukhsvaropacārāḥ . luk : upāgni pratyagni . avyayāt iti luk siddhaḥ bhavati . mukhasvaraḥ . upāgnimukhaḥ , pratyagnimukhaḥ . na avyayadikśabdgomahatsthūlapṛthuvatsebhyaḥ iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . upacāraḥ : upapayaḥkāraḥ , upapayaḥkāmaḥ iti . ataḥ kṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣu anavyayasya iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . kim punaḥ idam parigaṇanam āhosvit udāharaṇamātram . parigaṇanam iti āha . api khalu api āhuḥ . yat anyat avyayībhāvasya avyayakṛtam prāpnoti tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ iti . kim punaḥ tat . parāṅgavadbhāvaḥ . parāṅgavadbhāve avyayapratiṣedhaḥ coditaḥ uccaiḥ adhīyāna nīcaiḥ adhīyāna iti evamartham . saḥ iha api prāpnoti : upāgni adhīyāna pratyagni adhīyāna . akaci avyayagrahaṇam kriyate uccakaiḥ , nīcakaiḥ iti evamartham . tat iha api prāpnoti : upāgnikam , pratyagnikam iti . mumi avyayapratiṣedhaḥ ucyate doṣāmanyam ahaḥ , divāmanyā rātriḥ iti evamartham . saḥ iha api prāpnoti : aupakumbhammanyaḥ , upamaṇikammanyaḥ . asya cvau avyayapratiṣedhaḥ ucyate doṣābhūtam ahaḥ , divābhūtā rātriḥ iti evamartham . saḥ iha api prāpnoti : upakumbhībhūtam upamaṇikībhūtam . yadi parigaṇanam kriyate na arthaḥ avyayībhāvasya avyayasañjñayā . katham yāni avyayībhāvasya avyayatve prayojanāni . na etāni santi . yat tāvat ucyate luk iti : ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati avyayībhāvāt luk iti yad ayam na avyayībhāvāt ataḥ iti pratiṣedham śāsti . upacāraḥ : anuttarapadasthasya iti vartate . tatra mukhasvaraḥ ekaḥ prayojayati . na ca ekam prayojanam yogārambham prayojayati . yadi etāvat prayojanam syāt tatra eva ayam brūyāt nāvyayāt avyayībhāvāt ca iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.