क्अ इ,११७।४-११८।४ रो इ,३५७-३५९ किमर्थम् इदम् उच्यते । एचः इक् सवर्णाकारनिवृत्त्यर्थम् । एचः इक् भवति इति उच्यते सवर्णनिवृत्त्यर्थम् अकारनिवृत्त्यर्थम् च । सवर्ण्निवृत्त्यर्थम् तावत् : एङः ह्रस्वशासनेषु अर्धः एकारः अर्धः ओकारः वा मा भूत् इति । अकारनिवृत्त्यर्थम् च । इमौ ऐचौ समाहारवर्णौ । मात्रा अवर्णस्य मात्रा इवर्णोवर्णयोः । तयोः ह्रस्वशासनेषु कदा चित् अवर्णः स्यात् कदा चित् इवर्णोवर्णौ । मा कदा चित् अवर्णम् भूत् इति एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । दीर्घप्रसङ्गः । दीर्घाः तु इकः प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । स्थाने अन्तरतमः भवति इति । ननु च ह्रस्वादेशे इति उच्यते । तेन दीर्घाः न भविष्यन्ति । विष्यार्थम् एतत् स्यात् । एचः ह्रस्वप्रसङ्गे इक् भवति इति । दीर्घाप्रसङ्गः तु निवर्तकत्वात् । दीर्घाणाम् तु इकाम् अप्रसङ्गः । किम् कारणम् । निवर्तकत्वात् । न अनेन इकः निर्वर्त्यन्ते । किम् तर्हि । अनिकः निवर्त्यन्ते । सिद्धाः एव ह्रस्वाः इकः च अनिकः च । तत्र अनेन अनिकः निवर्त्यन्ते । सवर्णनिवृत्त्यर्थेन तावत् न अर्थः । सिद्धम् एङः सस्थानत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । एङः सस्थानत्वात् इकारोकारौ भविष्यतः । अर्धः एकारः अरधः ओकारः वा न भविष्यति । ननु च एङः सस्थानतरौ अर्धः एकारौकारौ । न तौ स्तः । यदि हि तौ स्याताम् तौ एव अयम् उपदिशेत् । ननु च भोः छन्दोगानाम् सात्यमुग्रिराणायनीयाः अर्धम् एकारम् अर्धम् ओकारम् च अधीयते : सुजाते एश्वसूनृते , अध्वर्यो ओद्रिभिः सुतम् , शुक्रम् ते एन्यत् यजतम् ते एन्यत् इति । पार्षदकृतिः एषा तत्रभवताम् । न एव लोके न अन्यस्मिन् वेदे अर्धः एकारः अर्धः ओकारः वा अस्ति । अकारनिवृत्त्यर्थेन अपि न अर्थः । ऐचोः च उत्तरभूयस्त्वात् । ऐचोः च उत्तरभूयस्त्वात् अवर्णः न भविष्यति । भूयसी मात्रा इवर्णोवर्णयोः अल्पीयसी अवर्णस्य । भूयसः एव ग्रहणानि भविष्यन्ति । तत् यथा ब्राह्मणग्रामः आनीयताम् इति उच्यते तत्र च अवरतः पञ्चकारुकी भवति ।
KA I,117.4-118.4 Ro I,357-359 kimartham idam ucyate . ecaḥ ik savarṇākāranivṛttyartham . ecaḥ ik bhavati iti ucyate savarṇanivṛttyartham akāranivṛttyartham ca . savarṇnivṛttyartham tāvat : eṅaḥ hrasvaśāsaneṣu ardhaḥ ekāraḥ ardhaḥ okāraḥ vā mā bhūt iti . akāranivṛttyartham ca . imau aicau samāhāravarṇau . mātrā avarṇasya mātrā ivarṇovarṇayoḥ . tayoḥ hrasvaśāsaneṣu kadā cit avarṇaḥ syāt kadā cit ivarṇovarṇau . mā kadā cit avarṇam bhūt iti evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . dīrghaprasaṅgaḥ . dīrghāḥ tu ikaḥ prāpnuvanti . kim kāraṇam . sthāne antaratamaḥ bhavati iti . nanu ca hrasvādeśe iti ucyate . tena dīrghāḥ na bhaviṣyanti . viṣyārtham etat syāt . ecaḥ hrasvaprasaṅge ik bhavati iti . dīrghāprasaṅgaḥ tu nivartakatvāt . dīrghāṇām tu ikām aprasaṅgaḥ . kim kāraṇam . nivartakatvāt . na anena ikaḥ nirvartyante . kim tarhi . anikaḥ nivartyante . siddhāḥ eva hrasvāḥ ikaḥ ca anikaḥ ca . tatra anena anikaḥ nivartyante . savarṇanivṛttyarthena tāvat na arthaḥ . siddham eṅaḥ sasthānatvāt . siddham etat . katham . eṅaḥ sasthānatvāt ikārokārau bhaviṣyataḥ . ardhaḥ ekāraḥ aradhaḥ okāraḥ vā na bhaviṣyati . nanu ca eṅaḥ sasthānatarau ardhaḥ ekāraukārau . na tau staḥ . yadi hi tau syātām tau eva ayam upadiśet . nanu ca bhoḥ chandogānām sātyamugrirāṇāyanīyāḥ ardham ekāram ardham okāram ca adhīyate : sujāte eśvasūnṛte , adhvaryo odribhiḥ sutam , śukram te enyat yajatam te enyat iti . pārṣadakṛtiḥ eṣā tatrabhavatām . na eva loke na anyasmin vede ardhaḥ ekāraḥ ardhaḥ okāraḥ vā asti . akāranivṛttyarthena api na arthaḥ . aicoḥ ca uttarabhūyastvāt . aicoḥ ca uttarabhūyastvāt avarṇaḥ na bhaviṣyati . bhūyasī mātrā ivarṇovarṇayoḥ alpīyasī avarṇasya . bhūyasaḥ eva grahaṇāni bhaviṣyanti . tat yathā brāhmaṇagrāmaḥ ānīyatām iti ucyate tatra ca avarataḥ pañcakārukī bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.