क्अ इ,५५।२०-५६।१६ रो इ,१८०-१८२ किमर्थम् इदम् उद्यते । गुणवृद्धी मा भूताम् इति : आदीध्यनम् आदीध्यकः , आवेव्यनम् आवेव्यकः इति । अयम् योगः शक्यः अकर्तुम् । कथम् । दीधीवेव्योः छन्दोविषयत्वात् दृष्टानुविधित्वात् च छन्दसः अदीधेत् अदीधयुः इति च गुणदर्शनात् अप्रतिषेधः । दीधीवेव्योः छन्दोविषयत्वात् । दीधीवेव्यौ छन्दोविषयौ । दृष्टानुविधित्वात् च छन्दसः । दृष्टानुविधिः च छन्दसि भवति । अदीधेत् , अदीधयुः इति च गुणदर्शनात् अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । प्रजपतिः वै यत् किम् चन मनसा अदीधेत् । होत्रय वृतः कृपयन् अदीधेत् । अदीधयुः दाशराज्ञे वृतसः । भवेत् इदम् युक्तम् उदाहरणम् : अदीधेत् इति । इदम् तु अयुक्तम् : अदीधयुः इति । अयम् जुसि गुणः प्रतिषेधविषये [प्रतिषेधविषयः] आरभ्यते । सः यथा एव क्ङिति न इति एतम् प्रतिषेधम् बाधते एवम् इमम् अपि बाधते । न एषः दोषः । जुसि गुणः प्रतिषेधविषये आरभ्यमाणः तुल्यजातीयम् प्रतिषेधम् बाधते । कः च तुल्यजातीयः प्रतिषेधः । यः प्रत्ययाश्रयः । प्रकृत्याश्रयः च अयम् । अथ वा येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति । न च अप्राप्ते क्ङिति न इति एतस्मिन् प्रतिषेधे जुसि गुणः आरभ्यते । अस्मिन् पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । यदि तर्हि अयम् योगः न आरभ्यते कथम् दीध्यत् इति । दीध्यत् इति श्यन्व्यत्ययेन । दीध्यत् इति श्यन् एषः व्यत्ययेन भविष्यति । इटः च अपि ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् अकणिषम् अरणिषम् , कणिता श्वः , रणिता श्वः इति । आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इति अत्र इट् इति वर्तमाने पुनः इड्ग्रहणस्य प्रयोजनम् इट् एव यथा स्यात् यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । गुणः । यदि नियमः क्रियते पिपठिषतेः अप्रत्ययः पिपट्ःईः : दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आङ्गम् यत् कार्यम् तत् नियम्यते । न च एतत् आङ्गम् । अथ वा असिद्धम् दीर्घत्वम् । तस्य असिद्धत्वात् नियमः न भविष्यति ।
KA I,55.20-56.16 Ro I,180-182 kimartham idam udyate . guṇavṛddhī mā bhūtām iti : ādīdhyanam ādīdhyakaḥ , āvevyanam āvevyakaḥ iti . ayam yogaḥ śakyaḥ akartum . katham . dīdhīvevyoḥ chandoviṣayatvāt dṛṣṭānuvidhitvāt ca chandasaḥ adīdhet adīdhayuḥ iti ca guṇadarśanāt apratiṣedhaḥ . dīdhīvevyoḥ chandoviṣayatvāt . dīdhīvevyau chandoviṣayau . dṛṣṭānuvidhitvāt ca chandasaḥ . dṛṣṭānuvidhiḥ ca chandasi bhavati . adīdhet , adīdhayuḥ iti ca guṇadarśanāt apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . prajapatiḥ vai yat kim cana manasā adīdhet . hotraya vṛtaḥ kṛpayan adīdhet . adīdhayuḥ dāśarājñe vṛtasaḥ . bhavet idam yuktam udāharaṇam : adīdhet iti . idam tu ayuktam : adīdhayuḥ iti . ayam jusi guṇaḥ pratiṣedhaviṣaye [pratiṣedhaviṣayaḥ] ārabhyate . saḥ yathā eva kṅiti na iti etam pratiṣedham bādhate evam imam api bādhate . na eṣaḥ doṣaḥ . jusi guṇaḥ pratiṣedhaviṣaye ārabhyamāṇaḥ tulyajātīyam pratiṣedham bādhate . kaḥ ca tulyajātīyaḥ pratiṣedhaḥ . yaḥ pratyayāśrayaḥ . prakṛtyāśrayaḥ ca ayam . atha vā yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati . na ca aprāpte kṅiti na iti etasmin pratiṣedhe jusi guṇaḥ ārabhyate . asmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca . yadi tarhi ayam yogaḥ na ārabhyate katham dīdhyat iti . dīdhyat iti śyanvyatyayena . dīdhyat iti śyan eṣaḥ vyatyayena bhaviṣyati . iṭaḥ ca api grahaṇam śakyam akartum . katham akaṇiṣam araṇiṣam , kaṇitā śvaḥ , raṇitā śvaḥ iti . ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti atra iṭ iti vartamāne punaḥ iḍgrahaṇasya prayojanam iṭ eva yathā syāt yat anyat prāpnoti tat mā bhūt iti . kim ca anyat prāpnoti . guṇaḥ . yadi niyamaḥ kriyate pipaṭhiṣateḥ apratyayaḥ pipaṭḥīḥ : dīrghatvam na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . āṅgam yat kāryam tat niyamyate . na ca etat āṅgam . atha vā asiddham dīrghatvam . tasya asiddhatvāt niyamaḥ na bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.