क्अ इ,१६९।१६-२५ रो इ,५०२-५०३ किम् इदम् अल्ग्रहणम् अन्त्यविशेषणम् । एवम् भवितुम् अर्हति । उपधासञ्ज्ञायाम् अल्ग्रहणम् अन्त्यनिर्देशः चेत् सङ्घातप्रतिषेधः । उपधासञ्ज्ञायाम् अल्ग्रहणम् अन्त्यनिर्देशः चेत् सङ्घातस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । सङ्घातस्य उपधासञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । शासः इत् अङ्हलोः : शिष्ट्वा शिष्टः : सङ्घातस्य इत्त्वम् प्राप्नोति । यदि पुनः अल् अन्त्यात् इति उच्येत । एवम् अपि अन्त्यः अविशेषितः भवति । तत्र कः दोषः । सङ्घातात् अपि पूर्वस्य उपधासञ्ज्ञा प्रसज्येत । तत्र कः दोषः । शासः इत् अङ्हलोः : शिष्टः , शिष्टवान् : शकारस्य इत्त्वम् प्रसज्येत । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् उपधासञ्ज्ञायाम् अल्ग्रहणम् अन्त्यनिर्देशः चेत् सङ्घातप्रतिषेधः इति । न एषः दोषः । अन्त्यविज्ञानात् सिद्धम् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य भविष्यति ।
KA I,169.16-25 Ro I,502-503 kim idam algrahaṇam antyaviśeṣaṇam . evam bhavitum arhati . upadhāsañjñāyām algrahaṇam antyanirdeśaḥ cet saṅghātapratiṣedhaḥ . upadhāsañjñāyām algrahaṇam antyanirdeśaḥ cet saṅghātasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . saṅghātasya upadhāsañjñā prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . śāsaḥ it aṅhaloḥ : śiṣṭvā śiṣṭaḥ : saṅghātasya ittvam prāpnoti . yadi punaḥ al antyāt iti ucyeta . evam api antyaḥ aviśeṣitaḥ bhavati . tatra kaḥ doṣaḥ . saṅghātāt api pūrvasya upadhāsañjñā prasajyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . śāsaḥ it aṅhaloḥ : śiṣṭaḥ , śiṣṭavān : śakārasya ittvam prasajyeta . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam upadhāsañjñāyām algrahaṇam antyanirdeśaḥ cet saṅghātapratiṣedhaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . antyavijñānāt siddham . siddham etat . katham . alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१७०।१-१७१।९ रो इ,५०३-५०६ अन्त्यविज्ञानात् सिद्धम् इति चेत् न अनर्थके अलोन्त्यविधिः अनभ्यासविकारे । अन्त्यविज्ञानात् सिद्धम् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । न अनर्थके अलोन्त्यविधिः अनभ्यासविकारे । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न इति एषा परिभाषा कर्तव्या । किम् अविशेषेण । न इति आह । अनभ्यासविकारे । अभ्यासविकारान् वर्जयित्वा । भृञाम् इत् , अर्तिपिपर्त्योः च इति । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनम् अव्यक्तानुकरणस्य अतः इतौ । अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अन्त्यस्य पररूपम् भवति इति यत् अयम् न आम्रेडितस्य अन्त्यस्य तु वा इति आह । घ्वसोः एत् हौ अभ्यासलोपः च । घ्वसोः एत् हौ अभ्यासलोपः च इति अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । पुनर्लोपवचनसामर्थ्यात् सर्वस्य भविष्यति । अथ वा शित् लोपः करिष्यते । सः शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति । सः तर्हि शकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । द्विशकारकः निर्देशः : घ्वसोः एत् हौ अभ्यासलोपश्श्च इति । आपि लोपः अकः अनचि । तिष्ठति सूत्रम् । अन्यथा व्याख्यायते : आपि हलि लोपः इति अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अनः एव लोपम् वक्ष्यामि । तत् अनः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अन् आपि अकः इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् । षष्ठीनिर्दिष्तेन च इह अर्थः । हलि इति एषा सप्तमी अन् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति : तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति । अत्र लोपः अभ्यासस्य । अत्र लोपः अभ्यासस्य इति अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अत्रग्रहणसामर्थ्यात् सर्वस्य भविष्यति । अस्ति अन्यत् अत्रग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । सनधिकारः अपेक्ष्यते , इह मा भूत् : दधौ ददौ । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् सनधिकारम् अपेक्षिष्यामहे । सन् तर्हि सकारादिः अपेक्ष्यते सनि सकारादौ इति , इह मा भूत् : जिज्ञापयिषति । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् सनम् सकारादिम् अपेक्षिष्यामहे । प्रकृतयः तर्हि अपेक्ष्यन्ते । एतासाम् प्रकृतीनाम् लोपः यथा स्यात् , इह मा भूत् : पिपक्षति यियक्षति । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् एताः प्रकृतीः अपेक्षिष्यामहे । विषयः तर्हि अपेक्ष्यते । मुचः अकर्मकस्य गुणः वा इति इह मा भूत् : मुमुक्षति गाम् इति । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् विषयम् अपेक्षिष्यामहे । कथम् । अकर्मकस्य इति उच्यते । तेन यत्र एव अयम् मुचिः अकर्मकः तत्र एव भविष्यति । तस्मात् न अर्थः अनया परिभाषया ।
KA I,170.1-171.9 Ro I,503-506 antyavijñānāt siddham iti cet na anarthake alontyavidhiḥ anabhyāsavikāre . antyavijñānāt siddham iti cet tat na . kim kāraṇam . na anarthake alontyavidhiḥ anabhyāsavikāre . anarthake alontyavidhiḥ na iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . anabhyāsavikāre . abhyāsavikārān varjayitvā . bhṛñām it , artipipartyoḥ ca iti . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . prayojanam avyaktānukaraṇasya ataḥ itau . antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na antyasya pararūpam bhavati iti yat ayam na āmreḍitasya antyasya tu vā iti āha . ghvasoḥ et hau abhyāsalopaḥ ca . ghvasoḥ et hau abhyāsalopaḥ ca iti antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . punarlopavacanasāmarthyāt sarvasya bhaviṣyati . atha vā śit lopaḥ kariṣyate . saḥ śit sarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati . saḥ tarhi śakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . dviśakārakaḥ nirdeśaḥ : ghvasoḥ et hau abhyāsalopaśśca iti . āpi lopaḥ akaḥ anaci . tiṣṭhati sūtram . anyathā vyākhyāyate : āpi hali lopaḥ iti antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . anaḥ eva lopam vakṣyāmi . tat anaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . an āpi akaḥ iti . tat vai prathamānirdiṣṭam . ṣaṣṭhīnirdiṣtena ca iha arthaḥ . hali iti eṣā saptamī an iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati : tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti . atra lopaḥ abhyāsasya . atra lopaḥ abhyāsasya iti antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . atragrahaṇasāmarthyāt sarvasya bhaviṣyati . asti anyat atragrahaṇasya prayojanam . kim . sanadhikāraḥ apekṣyate , iha mā bhūt : dadhau dadau . antareṇa api atragrahaṇam sanadhikāram apekṣiṣyāmahe . san tarhi sakārādiḥ apekṣyate sani sakārādau iti , iha mā bhūt : jijñāpayiṣati . antareṇa api atragrahaṇam sanam sakārādim apekṣiṣyāmahe . prakṛtayaḥ tarhi apekṣyante . etāsām prakṛtīnām lopaḥ yathā syāt , iha mā bhūt : pipakṣati yiyakṣati . antareṇa api atragrahaṇam etāḥ prakṛtīḥ apekṣiṣyāmahe . viṣayaḥ tarhi apekṣyate . mucaḥ akarmakasya guṇaḥ vā iti iha mā bhūt : mumukṣati gām iti . antareṇa api atragrahaṇam viṣayam apekṣiṣyāmahe . katham . akarmakasya iti ucyate . tena yatra eva ayam muciḥ akarmakaḥ tatra eva bhaviṣyati . tasmāt na arthaḥ anayā paribhāṣayā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१७१।१०-१६ रो इ,५०६ अलः अन्त्यात् पूर्वः अल् उपधा इति वा । अथ वा व्यक्तम् एव पथितव्यम् अलः अन्त्यात् पूर्वः अल् उपधासञ्ज्ञः भवति इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अवचनात् लोकविज्ञानात् सिद्धम् । अन्तरेण अपि वचनम् लोकविज्ञानात् सिद्धम् एतत् । कथम् । लोके अमीषाम् ब्राह्मणानाम् अन्त्यात् पूर्वः आनीयताम् इति उक्ते यथाजातीयकः अन्त्यः तथाजातीयकः अन्त्यात् पूर्वः आनीयते ।
KA I,171.10-16 Ro I,506 alaḥ antyāt pūrvaḥ al upadhā iti vā . atha vā vyaktam eva pathitavyam alaḥ antyāt pūrvaḥ al upadhāsañjñaḥ bhavati iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . avacanāt lokavijñānāt siddham . antareṇa api vacanam lokavijñānāt siddham etat . katham . loke amīṣām brāhmaṇānām antyāt pūrvaḥ ānīyatām iti ukte yathājātīyakaḥ antyaḥ tathājātīyakaḥ antyāt pūrvaḥ ānīyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.